The Irish Times: Πώς η Ελλάδα έγινε «έθνος σερβιτόρων» με τον τουρισμό να ξεπερνά το 25% του ΑΕΠ

Η Ελλάδα έγινε «έθνος σερβιτόρων», καθώς ο τουρισμός εξελίχθηκε σε βασικό πυλώνα της οικονομίας χωρίς συνολικό σχεδιασμό και επαρκείς δικλίδες, γράφει η The Irish Times. Πέρυσι, 38 εκατομμύρια επισκέπτες δαπάνησαν 23,6 δισ. ευρώ, ποσό που αντιστοιχεί σε περισσότερο από το 25% του ελληνικού ΑΕΠ, ενώ χωρίς τον τουρισμό η σημερινή ελληνική οικονομία θα κατέρρεε.

Το δημοσίευμα ανατρέχει σε κύριο άρθρο της «Καθημερινής» του 1949, το οποίο προέβλεπε ότι ο τουρισμός «μπορεί να κάνει τη χώρα μας πλούσια». Η μεταποίηση παραμένει περιορισμένη, η γεωργία βρίσκεται σε σοβαρή υποχώρηση, με εξαίρεση μεταξύ άλλων την παραγωγή ελαιολάδου και τυριού, ενώ η προσδοκία να γίνει η Αθήνα οικονομικός κόμβος των Βαλκανίων δεν επαληθεύτηκε.

Αντίθετα, ο τουρισμός αναπτύχθηκε σταδιακά, χωρίς έλεγχο και προστατευτικές δικλίδες. Μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, το Σχέδιο Μάρσαλ των ΗΠΑ αντιμετώπισε τον ήλιο ως «αόρατο πόρο» και οικονομική αναγκαιότητα για την ανοικοδόμηση της Ευρώπης, δημιουργώντας μεγάλο πλεόνασμα συναλλάγματος υπέρ της Ελλάδας. Η προσέλκυση ξένων κεφαλαίων, σημειώνει η εφημερίδα, παραμένει στον πυρήνα της ελληνικής τουριστικής πολιτικής.

Οι αφίξεις αυξήθηκαν από 33.000 το 1950 σε 400.000 μέσα σε μία δεκαετία. Το κύριο άρθρο του 1949 χαρακτήριζε τον τουρισμό «τη μία μεγάλη, σημαντική εθνική βιομηχανία της Ελλάδας», αλλά προειδοποιούσε ήδη ότι «ο τουρισμός δεν αντιμετωπίστηκε ποτέ σοβαρά από καμία κυβέρνηση». Αυτό συνέβαινε παρότι ο Ελληνικός Οργανισμός Τουρισμού είχε ιδρυθεί από το 1929.

Οι επιπτώσεις του μαζικού τουρισμού στα νησιά

Οι κίνδυνοι της υπερβολικής τουριστικής ανάπτυξης ήταν εμφανείς τουλάχιστον από τη δεκαετία του 1980, γράφει σήμερα η «Καθημερινή», με την «απώλεια της αυθεντικότητας» να συγκαταλέγεται στις επιπτώσεις της στην ελληνική κοινωνία. Το 1987, ο Τζέραλντ Ντάρελ, που είχε περάσει ειδυλλιακά παιδικά χρόνια στην Κέρκυρα τη δεκαετία του 1930, κατηγόρησε τοπικούς ξενοδόχους για απληστία και καταστροφή της ομορφιάς του νησιού, κάνοντας λόγο για «βανδαλισμό πέρα από κάθε φαντασία».

Επικρίσεις προκαλεί και η παρουσία τουριστών στα πανηγύρια, τις παραδοσιακές γιορτές των χωριών που συχνά συνδέονται με κάποιον τοπικό άγιο, σε νησιά όπως η Ίος και η Ικαρία. Όπως αναφέρει το δημοσίευμα, ορισμένοι επισκέπτες αντιμετωπίζουν τις εκδηλώσεις ως αφορμή για να μεθύσουν, χωρίς να υπολογίζουν τη σημασία τους. Στη Σίφνο, κάτοικος είπε: «Τα πανηγύρια μας έχουν μετατραπεί σε ρέιβ πάρτι, εμείς οι ντόπιοι δεν τα αναγνωρίζουμε πια».

Σε εθνικό επίπεδο, η κριτική εστιάζει στην απουσία αναπτυξιακού σχεδίου που να συνυπολογίζει τόσο τα οφέλη όσο και τις επιβαρύνσεις του μαζικού τουρισμού. Η κυβέρνηση δημοσίευσε φέτος ένα «ειδικό χωροταξικό πλαίσιο για τον τουρισμό», το οποίο καθορίζει τι μπορεί να οικοδομηθεί και πού, καθώς και τον αριθμό τουριστικών κλινών ανά νησί. Σύμφωνα με την εφημερίδα, δεν εξετάζει όμως τις κοινωνικές επιπτώσεις του μαζικού τουρισμού ούτε προωθεί εξειδικευμένες μορφές δραστηριοτήτων πέρα από την παραλία, όπως το σκι, η γαστρονομία και οι γευσιγνωσίες κρασιού.

Η έκταση των τουριστικών καταλυμάτων αποτελεί κρίσιμο ζήτημα, ιδίως στα μικρότερα νησιά. Στη Μύκονο, αναφέρει το δημοσίευμα, ο υπερκορεσμός είναι έντονος, ενώ το πολεοδομικό γραφείο φέρεται να κάνει τα στραβά μάτια σε παράνομες οικοδομές. Στη Μύκονο και τη Σαντορίνη αντιστοιχούν περισσότερες από τέσσερις τουριστικές κλίνες ανά μόνιμο κάτοικο. Η Ζάκυνθος, με πληθυσμό 40.000 κατοίκων, υποδέχεται έξι εκατομμύρια τουρίστες κάθε χρόνο.

Η φιλοξενία και ο κίνδυνος απώλειας ταυτότητας

Από το 1949 και έπειτα, υποστηρίζει η The Irish Times, έλειψε από την κυβερνητική προσέγγιση ένα συνεκτικό πλαίσιο για τον τουρισμό — και πολλοί θεωρούν ότι πλέον είναι αργά για να δημιουργηθεί. Τότε, ο συντάκτης της «Καθημερινής» χαρακτήριζε τον τουρισμό «όρο πολύ ξένο», καθώς η σημερινή μορφή μαζικού τουρισμού ήταν σχεδόν άγνωστη. Ξένη ήταν ακόμη και η ιδέα ότι οι ίδιοι οι Έλληνες θα ξάπλωναν στην παραλία για να μαυρίσουν.

Η εφημερίδα επισημαίνει την ειρωνεία της λέξης «ξένος», που συνδέεται με το «ξένος» ως επισκέπτης ή αλλοδαπός, αλλά και με τον «ξένο» ως φιλοξενούμενο. Ο επισκέπτης είναι ταυτόχρονα κάποιος στον οποίο προσφέρεται φιλοξενία και κάποιος που μπορεί να προκαλεί φόβο — από εκεί προέρχεται και η ξενοφοβία.

Η ουσία της φιλοξενίας βρίσκεται στη σχέση οικοδεσπότη και επισκέπτη, όμως ο μαζικός τουρισμός την έχει κάνει απρόσωπη και ανώνυμη. Η Ειρήνη Καραμούζη, καθηγήτρια με έδρα την Αθήνα, λέει ότι «μέσα από τον τουρισμό διαπραγματευόμαστε την ταυτότητά μας», αλλά προειδοποιεί ότι η Ελλάδα κινδυνεύει να γίνει «ένα τεράστιο ξενοδοχείο». Το 25% του εργατικού δυναμικού απασχολείται στον τουρισμό, με αποτέλεσμα η χώρα να μετατρέπεται σε «έθνος σερβιτόρων».

Η Καραμούζη επισημαίνει ότι δεν έχει εξεταστεί «πώς μια κοινωνία ζει με τον τουρισμό και από τον τουρισμό χωρίς να χάσει τον έλεγχο, την αίσθηση του τόπου και τον τρόπο ζωής της». Το δημοσίευμα καταλήγει ότι η κυβέρνηση εστιάζει στους οικονομικούς αριθμούς και παραβλέπει τις αλλαγές στο τουριστικό προϊόν, την κλιματική αλλαγή, τα ειδικά ενδιαφέροντα των επισκεπτών, την ανάγκη για σχέση ποιότητας και τιμής, καθώς και τη γεωπολιτική κατάσταση σε σχέση με την Τουρκία και τη Μέση Ανατολή.