Βουθρωτό: Ελληνική επιγραφή 1.900 ετών αποκαλύπτει την ισχυρή Ρωμαία Ιουνία Ρουφίνα

Στο αρχαίο Βουθρωτό της Αλβανίας, μια ελληνική επιγραφή ηλικίας σχεδόν 1.900 ετών φωτίζει την Ιουνία Ρουφίνα, αριστοκράτισσα της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας που πιθανότατα συνέβαλε σε δημόσιο έργο ύδρευσης.

Η αναγραφή του ονόματός της σε αρχαίο πηγάδι προσφέρει νέα δεδομένα για τη συμμετοχή εύπορων γυναικών στη δημόσια ζωή της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας.

Η αρχαιολόγος Μιλένα Μέλφι, από το Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης, επανεξετάζει την ιστορία της σε νέα μελέτη που δημοσιεύτηκε το 2026 στο επιστημονικό περιοδικό Journal of Roman Archaeology.

Στο επίκεντρο της έρευνας βρίσκονται τόσο η σύνδεση της Ρουφίνας με το μνημείο όσο και οι πιθανές επαφές της με ισχυρές οικογένειες και τον κύκλο του αυτοκράτορα Αδριανού.

Στη νότια Αλβανία, απέναντι από την Κέρκυρα και κοντά στην Πύλη των Λεόντων, βρίσκεται το πηγάδι, δίπλα σε μία από τις αρχαίες εισόδους της πόλης. Το εντόπισε στις ανασκαφές του, από το 1928 έως το 1934, ο Ιταλός αρχαιολόγος Λουίτζι Ουγκολίνι.

Μέσα σε βραχώδη κοιλότητα υπήρχε φυσική πηγή, την οποία οι Ρωμαίοι διαμόρφωσαν σε οργανωμένο χώρο άντλησης νερού.

Περίπου 4 επί 10 μέτρα ήταν οι διαστάσεις της εγκατάστασης, που διέθετε θολωτή πλίνθινη στέγη και πέτρινο στηθαίο. Οι κάτοικοι αντλούσαν νερό από εκεί με σχοινιά, ενώ οι αυλακώσεις που σώζονται στις πέτρες καταδεικνύουν τη συνεχή χρήση του χώρου.

Για πολλούς αιώνες, από την ελληνιστική εποχή μέχρι και τον 17ο αιώνα, η εγκατάσταση εξακολούθησε να χρησιμοποιείται. Η μακρά αυτή διάρκεια φανερώνει πόσο σημαντική ήταν η πηγή για τους κατοίκους της περιοχής.

Η επιγραφή που διασώζει το όνομα της Ρουφίνας

Στο πέτρινο στηθαίο, μήκους 2,17 μέτρων, βρίσκεται το σημαντικότερο εύρημα: μια ελληνική επιγραφή που αποκαλεί την Ιουνία Ρουφίνα «φίλη των Νυμφών». Ο χαρακτηρισμός έχει ιδιαίτερο συμβολισμό, αφού στην αρχαία ελληνική θρησκεία οι Νύμφες συνδέονταν με πηγές, ποτάμια και φυσικά νερά.

Ενδιαφέρον παρουσιάζει και η γλώσσα της αφιέρωσης. Παρότι το Βουθρωτό αποτελούσε ρωμαϊκή αποικία και οι σημαντικές δημόσιες επιγραφές χαράσσονταν κατά κανόνα στα λατινικά, η Ρουφίνα επέλεξε τα ελληνικά για να καταγράψει το όνομά της στο έργο.

Η επιλογή αυτή εξετάζεται από την ερευνήτρια υπό το πρίσμα της αγάπης του Αδριανού για τον ελληνικό πολιτισμό. Ο αυτοκράτορας τον προώθησε και το 132 μ.Χ. ίδρυσε στην Αθήνα το Πανελλήνιον.

Το Βουθρωτό βρισκόταν τότε σε περίοδο έντονης οικοδομικής δραστηριότητας: αναδιαμορφώθηκε το ρωμαϊκό φόρουμ, διευρύνθηκε το θέατρο και το ιερό του Ασκληπιού εμπλουτίστηκε με νέα αρχιτεκτονικά στοιχεία.

Την ίδια εποχή έγιναν έργα για την αξιοποίηση του νερού, με νέες ή ανακαινισμένες εγκαταστάσεις, ανάμεσά τους λουτρά, κρήνες και ένα μνημειακό νυμφαίο, στολισμένο με αγάλματα του Διονύσου και του Απόλλωνα.

Πέρα από την κάλυψη καθημερινών αναγκών, οι δημόσιες υδραυλικές υποδομές λειτουργούσαν ως τόποι κοινωνικής επαφής και ως δείγματα ευημερίας. Η χρηματοδότησή τους, παράλληλα, μπορούσε να χαρίσει στους ευεργέτες σημαντικό κύρος.

Πιθανές οικογενειακές σχέσεις με ισχυρούς κύκλους

Ανάμεσα στα ενδεχόμενα που εξετάζει η μελέτη είναι η ένταξη της Ιουνίας Ρουφίνας στη συγκλητική οικογένεια των Ιουνίων Ρουφίνων. Μία εκδοχή την παρουσιάζει ως κόρη του Μάρκου Ιουνίου Ρούφου, έπαρχου της Αιγύπτου κατά τα έτη 94 έως 98 μ.Χ.

Αν ευσταθεί αυτή η ταύτιση, η Ρουφίνα ενδέχεται να ήταν ετεροθαλής αδελφή της Ιουλίας Βαλβίλλας. Η Ρωμαία ποιήτρια έγραφε στα ελληνικά και ανήκε στον κύκλο της αυτοκράτειρας Σαβίνας, συζύγου του Αδριανού.

Εξετάζεται επίσης το ενδεχόμενο η Ρουφίνα να ήταν παντρεμένη με κάποιον Ιούνιο Ρουφίνο, που είχε διατελέσει ανθύπατος της Μακεδονίας. Μια τέτοια συγγένεια θα μπορούσε να ερμηνεύσει τόσο την παρουσία της στην Ήπειρο όσο και τη συμμετοχή της σε δημόσια έργα.

Δεν υπάρχουν οριστικές αποδείξεις για τις συγκεκριμένες οικογενειακές σχέσεις, οι οποίες παραμένουν υποθέσεις της έρευνας. Εντάσσονται, πάντως, σε ένα ευρύτερο ιστορικό πλαίσιο, όπου γυναίκες της ρωμαϊκής αριστοκρατίας διέθεταν την περιουσία και την κοινωνική τους θέση για να χρηματοδοτούν δημόσιες υποδομές.

Παρόμοια παραδείγματα είναι η Πλανκία Μάγνα στην Πέργη της Μικράς Ασίας και η Αννία Ρήγιλλα στην Ολυμπία.

Πιθανή σύνδεση της Ρουφίνας με τη ρωμαϊκή Ισπανία

Ένα άλλο εύρημα μπορεί να σχετίζεται με την Ιουνία Ρουφίνα. Το 2020 έγινε γνωστή η ανακάλυψη ταφικού μνημείου στη Baelo Claudia, ρωμαϊκή πόλη στη νότια Ισπανία, όπου βρέθηκε επιγραφή αφιερωμένη σε γυναίκα με το ίδιο όνομα.

Η ομοιότητα ανάμεσα στα ονόματα, καθώς και σε ορισμένα στοιχεία για τις οικογένειες, έκανε τη Μιλένα Μέλφι να εξετάσει το ενδεχόμενο να πρόκειται για το ίδιο πρόσωπο. Εφόσον η ταύτιση επιβεβαιωθεί, η ιστορία της Ρουφίνας ενδέχεται να συνδέει διαφορετικά σημεία της αυτοκρατορίας, από την Αίγυπτο και την Ελλάδα μέχρι τη Μακεδονία και την Ισπανία.

Η επιγραφή από το Βουθρωτό προσφέρει, πέρα από ενδείξεις για τις πιθανές οικογενειακές και κοινωνικές σχέσεις της, σημαντικά στοιχεία σχετικά με τη συμβολή γυναικών της ρωμαϊκής ελίτ στη χρηματοδότηση δημόσιων έργων. Την ίδια ώρα, το αρχαίο πηγάδι αναδεικνύει πόσο καθοριστική ήταν η πρόσβαση στο νερό τόσο στην καθημερινή ζωή όσο και στην ανάπτυξη των πόλεων.

Η ελληνική επιγραφή, αν και χαράχτηκε πριν από σχεδόν δύο χιλιετίες, εξακολουθεί να διασώζει το όνομα μιας γυναίκας που διαφορετικά θα μπορούσε να είχε σβήσει από την ιστορική μνήμη.