Θεσσαλονίκη 1912: Ο ελληνικός στρατός κάνει κούρσα να προλάβει τους Βούλγαρους στο θρίλερ της παράδοσης

Το βράδυ της 26ης Οκτωβρίου 1912, ημέρα εορτασμού του Αγίου Δημητρίου, άρχισε μια νέα εποχή για τη Θεσσαλονίκη. Μετά από σχεδόν πέντε αιώνες οθωμανικής εξουσίας, ο διοικητής της πόλης, Χασάν Ταχσίν πασάς, συμφώνησε να την παραδώσει στον ελληνικό στρατό.

Προηγήθηκαν εβδομάδες πολεμικών επιχειρήσεων και δύσκολων επιλογών, ενώ οι διαπραγματεύσεις διεξάγονταν με ασφυκτικά περιθώρια χρόνου. Η Θεσσαλονίκη είχε μετατραπεί σε επίκεντρο ανταγωνισμού, καθώς οι σύμμαχοι που πολεμούσαν τους Οθωμανούς δεν είχαν τις ίδιες επιδιώξεις.

Η απελευθέρωσή της δεν ήταν αυτονόητη συνέπεια της ελληνικής προέλασης. Ο βουλγαρικός στρατός πλησίαζε επίσης και η σειρά άφιξης μπορούσε να επηρεάσει καθοριστικά τη μελλοντική διεκδίκηση της πόλης.

Η ελληνική κυβέρνηση είχε, συνεπώς, δύο στόχους: να υποχωρήσει η οθωμανική αντίσταση και να περάσει εγκαίρως η Θεσσαλονίκη υπό ελληνικό έλεγχο. Η στρατιωτική επιχείρηση έγινε έτσι και αγώνας δρόμου, με πολύ σημαντικό πολιτικό διακύβευμα.

Η Θεσσαλονίκη στο επίκεντρο της διεκδίκησης των συμμάχων

Ελλάδα, Βουλγαρία, Σερβία και Μαυροβούνιο πολέμησαν την Οθωμανική Αυτοκρατορία στον Α΄ Βαλκανικό Πόλεμο. Παρά την κοινή τους πολεμική δράση, οι διαφωνίες για όσα θα ακολουθούσαν παρέμεναν.

Το λιμάνι της Θεσσαλονίκης, η εμπορική της δραστηριότητα και η στρατηγική της θέση την καθιστούσαν έναν από τους βασικούς στόχους της εκστρατείας.

Ο έλεγχός της θα επηρέαζε την ισορροπία δυνάμεων στη Μακεδονία και ευρύτερα στα Βαλκάνια.

Στις 5 Οκτωβρίου 1912, με βάση το παλαιό ημερολόγιο που ίσχυε τότε, η Ελλάδα μπήκε στον πόλεμο. Η Στρατιά Θεσσαλίας, με επικεφαλής τον διάδοχο Κωνσταντίνο, κατευθύνθηκε προς τη Μακεδονία, ενώ ελληνικές δυνάμεις επιχειρούσαν και στην Ήπειρο.

Οι πρώτες νίκες και η διάσπαση της οθωμανικής γραμμής στο Σαραντάπορο επέτρεψαν την προέλαση. Παράλληλα, όμως, προέκυψε ένα κρίσιμο ερώτημα: ποια κατεύθυνση έπρεπε να ακολουθήσει το κύριο σώμα του στρατού;

Η διαφωνία Βενιζέλου και Κωνσταντίνου για τον στόχο

Στο ελληνικό στρατηγείο συζητήθηκε η πορεία προς το Μοναστήρι, με στόχο την καταδίωξη και την εξουδετέρωση των οθωμανικών δυνάμεων που υποχωρούσαν. Ο πρωθυπουργός Ελευθέριος Βενιζέλος, αντίθετα, θεωρούσε προτεραιότητα τη Θεσσαλονίκη, καθώς αντιλαμβανόταν τι θα σήμαινε αν την καταλάμβαναν οι Βούλγαροι.

Η διαφωνία έφερε έντονη επικοινωνία μεταξύ της κυβέρνησης και της στρατιωτικής ηγεσίας. Στα τηλεγραφήματα καταγραφόταν η αντιπαράθεση του επιχειρησιακού σχεδιασμού με την ανάγκη να επιτευχθεί άμεσα ένας πολιτικός στόχος.

Ο βασιλιάς Γεώργιος Α΄ υποστήριξε επίσης την κατεύθυνση προς τη Θεσσαλονίκη. Τελικά, ο στρατός στράφηκε ανατολικά, με την ταχύτητα να αποκτά ολοένα μεγαλύτερη σημασία.

Η επιλογή είχε καθοριστική σημασία, αφού οι εξελίξεις στο πεδίο μπορούσαν να δημιουργήσουν δεδομένα δύσκολα ανατρέψιμα στις μελλοντικές διαπραγματεύσεις. Πρώτα έπρεπε να διασφαλιστεί στρατιωτικά η Θεσσαλονίκη, ώστε η ελληνική πλευρά να υποστηρίξει αποτελεσματικά τη διεκδίκησή της.

Η πορεία από τα Γιαννιτσά έως τον Αξιό

Σημαντικό σημείο καμπής ήταν η μάχη των Γιαννιτσών, στις 19 και 20 Οκτωβρίου. Οι Οθωμανοί προσπάθησαν εκεί να σταματήσουν την ελληνική προέλαση, όμως η ήττα τους επέτρεψε στον ελληνικό στρατό να πλησιάσει τη Θεσσαλονίκη.

Στον δρόμο παρέμενε ένα σημαντικό φυσικό εμπόδιο, ο Αξιός. Οι κατεστραμμένες γέφυρες και οι βροχές δυσχέραιναν τη διέλευση στρατιωτών, πυροβολικού και εφοδίων, ενώ κάθε καθυστέρηση ενδέχεται να αποδεικνυόταν καθοριστική.

Για να περάσουν τον ποταμό χρειάστηκε οργανωμένη προσπάθεια και χρήση υλικών που βρίσκονταν στην περιοχή. Έως τις 25 Οκτωβρίου είχε διασχίσει τον Αξιό μεγάλο μέρος των ελληνικών δυνάμεων, ενώ το Γενικό Στρατηγείο είχε εγκατασταθεί στην έπαυλη Τοψίν, στη σημερινή Γέφυρα.

Με τον στρατό πλέον σε θέση να κινηθεί, άρχισε η προετοιμασία επίθεσης στις οθωμανικές θέσεις. Την ίδια ώρα καταβαλλόταν προσπάθεια να συμφωνηθεί η παράδοση, προκειμένου να μην πολεμήσουν για την πόλη.

Οι προτάσεις παράδοσης που δεν έγιναν δεκτές

Η στρατιωτική θέση του Χασάν Ταχσίν πασά ήταν δυσχερής. Μέσω της μεσολάβησης των προξένων των Μεγάλων Δυνάμεων ξεκίνησαν οι συνομιλίες με την ελληνική διοίκηση.

Η αρχική οθωμανική πρόταση προέβλεπε να επιτραπεί στον στρατό του να αποσυρθεί με τον οπλισμό του προς την ανατολική πλευρά της Θεσσαλονίκης και να παραμείνει εκεί μέχρι τη λήξη του πολέμου. Για την ελληνική πλευρά, μια τέτοια συμφωνία δεν εξασφάλιζε την πλήρη εξουδετέρωση της αντίπαλης δύναμης.

Ο Κωνσταντίνος δεν δέχθηκε την πρόταση και ζήτησε να παραδοθεί ο στρατός και να κατατεθούν τα όπλα. Το πρωί της 26ης Οκτωβρίου η οθωμανική πλευρά διατύπωσε νέο αίτημα: να κρατήσει πέντε χιλιάδες όπλα για την εκπαίδευση νεοσυλλέκτων.

Και αυτή η απαίτηση απορρίφθηκε, χωρίς να σταματήσουν οι διαπραγματεύσεις, την ώρα που οι ελληνικές μονάδες προχωρούσαν. Η πίεση του χρόνου ήταν κοινή και για τις δύο διοικήσεις: η οθωμανική άμυνα δεχόταν ολοένα μεγαλύτερη πίεση, ενώ η ελληνική πλευρά ήθελε να ολοκληρωθεί άμεσα η παράδοση.

Το πρωτόκολλο υπογράφεται πριν από τα μεσάνυχτα

Το απόγευμα ο Ταχσίν πασάς ενημέρωσε ότι αποδεχόταν τις ελληνικές προτάσεις. Ο Κωνσταντίνος σταμάτησε την προέλαση και έστειλε εκπροσώπους για να καταρτίσουν το πρωτόκολλο: τον αντισυνταγματάρχη Βίκτωρα Δούσμανη και τον λοχαγό Ιωάννη Μεταξά.

Η στρατιωτική πίεση μεταφερόταν πλέον στο τραπέζι της τελικής συμφωνίας, όπου έπρεπε να αποτυπωθούν με σαφήνεια οι υποχρεώσεις της οθωμανικής πλευράς.

Περίπου στις έντεκα το βράδυ της 26ης Οκτωβρίου μπήκαν οι υπογραφές στο πρωτόκολλο παράδοσης. Με τη συμφωνία η Θεσσαλονίκη περνούσε στον ελληνικό στρατό και οι οθωμανικές δυνάμεις αφοπλίζονταν, ενώ οι αξιωματικοί μπορούσαν να κρατήσουν τα ξίφη τους υπό συγκεκριμένους όρους.

Την επόμενη ημέρα συμφωνήθηκαν και πρόσθετα ζητήματα σχετικά με την εφαρμογή της συμφωνίας. Η υπογραφή κατά την εορτή του πολιούχου Αγίου Δημητρίου συνέδεσε οριστικά το στρατιωτικό γεγονός με την ήδη ξεχωριστή ημέρα για την πόλη.

Η είσοδος του ελληνικού στρατού και η ιστορική αλλαγή

Στις 27 Οκτωβρίου ελληνικές στρατιωτικές μονάδες μπήκαν στη Θεσσαλονίκη και την επόμενη ημέρα έφτασε στην πόλη ο Κωνσταντίνος μαζί με το επιτελείο του. Οι Έλληνες κάτοικοι υποδέχτηκαν με ενθουσιασμό τον στρατό, ενώ στο Διοικητήριο υψώθηκε η ελληνική σημαία.

Η ελληνική πλευρά πρόλαβε τη βουλγαρική άφιξη και η παράδοση της πόλης της έδωσε το κρίσιμο προβάδισμα. Ωστόσο, η αντιπαράθεση ανάμεσα στους συμμάχους παρέμενε εκκρεμής, αφού ο κοινός πόλεμος δεν είχε ξεκαθαρίσει πώς θα μοιράζονταν τα οθωμανικά εδάφη.

Η Θεσσαλονίκη κατοχυρώθηκε οριστικά στην Ελλάδα μέσα από τις εξελίξεις του 1913 και την υπογραφή της Συνθήκης του Βουκουρεστίου.

Παρά τις μεταγενέστερες εξελίξεις, η αλλαγή κυριαρχίας είχε ως καθοριστικό σταθμό την 26η Οκτωβρίου 1912.

Η επιτυχία στηρίχθηκε τόσο στις στρατιωτικές νίκες όσο και στην πολιτική επιμονή, με τις διαπραγματεύσεις να διεξάγονται μέσα σε κλίμα αβεβαιότητας.

Εκείνο το βράδυ τερματίστηκε η οθωμανική περίοδος της Θεσσαλονίκης και διαμορφώθηκε ένα από τα πιο σημαντικά δεδομένα της νεότερης ελληνικής ιστορίας.