Κινούμενα σχέδια: Νέα μελέτη αποκαλύπτει συντριπτική ανδροκρατία στους μη ανθρώπινους χαρακτήρες – Ο αντίκτυπος στα παιδιά

Μια νέα ακαδημαϊκή μελέτη εξέτασε τον κόσμο των κινουμένων σχεδίων και διαπίστωσε ότι στις παιδικές ταινίες οι μη ανθρώπινοι χαρακτήρες εξακολουθούν να είναι σε συντριπτικό βαθμό αρσενικοί.

Χαρακτήρες όπως ο χιονάνθρωπος Όλαφ από το «Frozen» και ο Μάικ Βαζόβσκι από το «Monsters, Inc.» συγκαταλέγονται στους αγαπημένους του κινηματογράφου, παρότι δεν είναι άνθρωποι. Ειδικοί του Πανεπιστημίου της Καλιφόρνια στο Μπέρκλεϊ τονίζουν, ωστόσο, πως τα ζώα, τα τέρατα, τα ρομπότ και τα μυθικά πλάσματα που παρακολουθούν τα παιδιά εμφανίζονται κυρίως ως αρσενικά. Σε ορισμένες ταινίες, όπως η «Moana» της Disney, οι θηλυκοί μη ανθρώπινοι χαρακτήρες δεν εμφανίζονται καθόλου στην οθόνη.

Η μελέτη αναδεικνύει τη σημασία των ευρημάτων

Τα ευρήματα, σύμφωνα με τον επικεφαλής της έρευνας, Δρ Ντέιβιντ Μπάμαν, έχουν ιδιαίτερη βαρύτητα για τη διαμόρφωση της παιδικής ψυχοσύνθεσης.

«Πιστεύω ότι η έρευνά μας είναι τόσο σημαντική επειδή αποκαλύπτει τη φυλετική ανισότητα που υπάρχει όχι μόνο στον κινηματογράφο γενικότερα, αλλά ακόμη και στο animation. Διαμορφώνει τον τρόπο με τον οποίο τα παιδιά εξοικειώνονται με αυτό που θεωρείται ως νόρμα», δήλωσε χαρακτηριστικά.

Έρευνες που προηγήθηκαν είχαν καταγράψει έντονη ανισορροπία στις ταινίες μυθοπλασίας με ηθοποιούς (live-action): οι ανδρικοί χαρακτήρες εμφανίζονται για κατά μέσο όρο τριπλάσιο χρόνο στην οθόνη από τους γυναικείους.

Δεν είχε εξεταστεί, μέχρι τώρα, αν η ίδια τάση καταγράφεται και στα φανταστικά πλάσματα των κινουμένων σχεδίων.

Στα σχόλια της κοινής γνώμης διατυπώνεται και μια αντίθετη οπτική. Χρήστης του Reddit αμφισβήτησε σκωπτικά τη μεθοδολογία, γράφοντας: «Και ο Άντονι Χόπκινς κέρδισε Όσκαρ για λιγότερα από 30 λεπτά παρουσίας στην οθόνη στη “Σιωπή των Αμνών”. Ο χρόνος στην οθόνη είναι μια αυθαίρετη μέτρηση».

Εξετάστηκαν 224 ταινίες κινουμένων σχεδίων

Οι ερευνητές κατέληξαν στα συμπεράσματά τους εξετάζοντας περισσότερες από 224 ταινίες κινουμένων σχεδίων, οι οποίες κυκλοφόρησαν από το 1937 έως το 2025. Η μελέτη αναρτήθηκε στην πλατφόρμα arXiv και φέρει τον τίτλο «Μέτρηση της εκπροσώπησης των φύλων στις ταινίες κινουμένων σχεδίων» (Measuring Gender Representation in Animated Films).

«Η συλλογή κυριαρχείται από μεγάλα εμπορικά στούντιο animation, περιλαμβάνοντας 59 ταινίες από τη Disney (Πινόκιο, Ο Βασιλιάς των Λιονταριών, Ζωούπολη), 46 ταινίες από τη DreamWorks (Σρεκ, Κανγκ Φου Πάντα, Τα Κακά Παιδιά), 26 ταινίες από την Pixar (Toy Story, Οι Απίθανοι, Τα Μυαλά που Πονάνε), και 15 ταινίες από την Illumination (Εγώ, ο Απαισιότατος, Τραγούδα!), μεταξύ άλλων», ανέφερε η επιστημονική ομάδα.

Η ομάδα αξιοποίησε υπολογιστικά μοντέλα για να επεξεργαστεί δεδομένα σε τεράστια κλίμακα, κάτι που δεν θα ήταν εφικτό με χειροκίνητη ανάλυση.

Ο Δρ Μπάμαν εξήγησε: «Αναπτύσσουμε υπολογιστικά μοντέλα με στόχο να αναπαραγάγουν αυτό που βλέπει ένας άνθρωπος —όταν παρακολουθεί μια ταινία, για παράδειγμα— ώστε να μετρήσουμε ορισμένα φαινόμενα σε ευρύτερη κλίμακα από αυτήν που ένας μεμονωμένος αναγνώστης ή θεατής θα μπορούσε να δει σε ολόκληρη τη ζωή του».

Για να συμπεριληφθεί ένας μη ανθρώπινος χαρακτήρας στη φυλετική ανάλυση, ήταν απαραίτητο να έχει ομιλούντα ρόλο.

Καθώς οι χαρακτήρες animation δεν αυτοπροσδιορίζονται, η ερευνητική ομάδα προχώρησε σε ερμηνευτική ταξινόμηση του φύλου. Συνυπολόγισε το φύλο του ηθοποιού που έδωσε τη φωνή του, τις περιγραφές στις κοινότητες των φαν —μαζί με τη χρήση αντωνυμιών— και εξέτασε χειροκίνητα τις περιπτώσεις με ασαφή δεδομένα ή διαφωνίες.

Το 75% του χρόνου οθόνης ανήκει σε αρσενικούς χαρακτήρες

Η συνολική εικόνα επιβεβαιώνει την κυριαρχία των αρσενικών στους μη ανθρώπινους χαρακτήρες. Τα θηλυκά ζώα, τέρατα, ρομπότ και μαγικά πλάσματα καταλαμβάνουν κατά μέσο όρο μόλις το 25% του χρόνου οθόνης, ενώ στους αρσενικούς αντιστοιχεί το υπόλοιπο 75%.

Παρά τα στοιχεία αυτά, τα τελευταία χρόνια διαφαίνεται βελτίωση.

Σε νεότερες ταινίες, όπως οι «Raya and the Last Dragon» και «Inside Out 2», οι θηλυκοί μη ανθρώπινοι χαρακτήρες συγκέντρωσαν το μεγαλύτερο μερίδιο του χρόνου οθόνης, με ποσοστά σχεδόν 79% και 78% αντίστοιχα.

Οι ερευνητές σημείωσαν στην ανάλυσή τους: «Οι γυναίκες και τα κορίτσια (δηλαδή οι ανθρώπινοι χαρακτήρες) έχουν πολύ μεγαλύτερο χρόνο στην οθόνη σε σύγκριση με τους αντίστοιχους χαρακτήρες στις ταινίες live-action, αλλά οι μη ανθρώπινοι χαρακτήρες (π.χ. τα ζώα) κλίνουν ακόμα πιο έντονα προς το αρσενικό φύλο».

«Ταυτόχρονα, οι θηλυκοί χαρακτήρες στο animation μοιράζονται όλο και περισσότερο την οθόνη μαζί, υποδηλώνοντας ότι, σε αντίθεση με τη συγκριτική απομόνωση των πρώτων πρωταγωνιστριών στη “Σταχτοπούτα” και την “Ωραία Κοιμωμένη”, αποκτούν μια αφηγηματική κοινωνική ύπαρξη ανεξάρτητη από τους άνδρες».

Ο ρόλος των αναπαραστάσεων στην ανάπτυξη των παιδιών

Παρότι η έρευνα δεν εξέτασε απευθείας πώς επηρεάζει τα παιδιά η συγκεκριμένη ανισότητα, ο Δρ Μπάμαν υπογράμμισε ότι «δεκαετίες ερευνών δείχνουν ότι τα μέσα ενημέρωσης διαμορφώνουν τον τρόπο με τον οποίο τα παιδιά βλέπουν τον εαυτό τους και αλληλεπιδρούν με τους άλλους».

Το Greater Good Science Center (GGSC), διεπιστημονικό ερευνητικό κέντρο του Πανεπιστημίου της Καλιφόρνιας στο Μπέρκλεϊ, επισημαίνει πως οι πολυδιάστατες τηλεοπτικές αναπαραστάσεις φέρνουν τα παιδιά σε επαφή με ανθρώπους και βιώματα που ίσως αλλιώς δεν θα γνώριζαν. Έτσι δημιουργείται δυνατότητα για μετασχηματιστική εκπαίδευση και οικοδόμηση κοινοτήτων.

Από την άλλη, η προσκόλληση σε ένα περιορισμένο, δυαδικό πλαίσιο άνδρα-γυναίκας εγκυμονεί πραγματικούς κινδύνους ως προς το πώς τα παιδιά μαθαίνουν για το φύλο και τη σεξουαλικότητα, προσθέτει.

Σε μελέτη του 2019, που δημοσιεύτηκε στο περιοδικό Communication, Culture & Critique, οι ερευνητές εξέτασαν τον αντίκτυπο της πολυμορφίας των φύλων στα Μέσα και κατέληξαν ότι, αν μη τι άλλο, «τα μέσα ενημέρωσης αποτελούν έναν λόγο που αντικατοπτρίζει και δημιουργεί την πραγματικότητα».

Όταν τα παιδιά βρίσκονται στα πρώτα στάδια διαμόρφωσης της ταυτότητάς τους, η παρουσία διαφορετικών εμπειριών στην οθόνη μπορεί να αποδειχθεί καθοριστική, βοηθώντας τα να ανακαλύψουν και να επιβεβαιώσουν τον εαυτό τους.