Σαν σήμερα το 1862: Η τελευταία ημέρα του Όθωνα στην Ελλάδα – Η απόφαση να αποχωρήσει από τον θρόνο

Στις 12 Οκτωβρίου 1862, λίγο πριν από τη μία το μεσημέρι, η επίσημη λευκή λέμβος πλησιάζει το πολεμικό πλοίο «Αμαλία», προκειμένου να παραλάβει τον Όθωνα και τη βασίλισσα Αμαλία.

Η αναχώρηση του βασιλικού ζεύγους συνοδεύεται από τις καθιερωμένες τιμές. Οι ναύτες στέκονται σε στάση προσοχής, οι αξιωματικοί φιλούν το χέρι της βασίλισσας και από τα κανόνια του πλοίου ακούγονται 21 χαιρετιστήριοι πυροβολισμοί.

Με λιτή ταξιδιωτική ενδυμασία, η Αμαλία σκουπίζει τα δάκρυά της με ένα μαντίλι και μπαίνει στη λέμβο. Στη συνέχεια ο Όθων ανεβαίνει στο κατάστρωμα, φορώντας την ελληνική φουστανέλα. Αποχαιρετά έναν έναν τους αξιωματικούς, με ορισμένους να συγκινούνται τόσο ώστε να τον αγκαλιάζουν κλαίγοντας.

Πριν φύγει από το πλοίο, ο βασιλιάς κοιτάζει γύρω του και ψιθυρίζει την τελευταία του ευχή: «Εύχομαι να ευτυχήσει η Ελλάς».

Η λέμβος παίρνει πορεία προς τη βρετανική φρεγάτα «HMS Scylla» και, με τους κανονιοβολισμούς να συνεχίζονται, κάνει έναν μεγάλο κύκλο στη θάλασσα. Όπως αναφέρει το ΑΠΕ-ΜΠΕ, αυτή είναι η τελευταία φορά που ελληνικά κανόνια αποδίδουν τιμές στον Όθωνα και την Αμαλία. Τα δύο πλοία μένουν αγκυροβολημένα στα ανοιχτά της Σαλαμίνας, με το βασιλικό ζεύγος να περνά αναγκαστικά τη νύχτα στο «Αμαλία» πριν ολοκληρωθεί η αναχώρησή του.

Στον Πειραιά επικρατεί εντελώς διαφορετικό κλίμα. Ένα οργισμένο πλήθος περιμένει να φύγει ο βασιλιάς, έπειτα από χρόνια συσσώρευσης πολιτικής και κοινωνικής έντασης.

Από τη λαϊκή δυσαρέσκεια στην ανατροπή της μοναρχίας

Η μοναρχική κρίση είχε ρίζες σε βαθύτερα αίτια, με τη στάση του Όθωνα στον Κριμαϊκό Πόλεμο (1853-1856) να αποτελεί καθοριστικό παράγοντα. Ο βασιλιάς θεωρούσε τη Ρωσία ενδεχόμενο σύμμαχο για την επέκταση των ελληνικών συνόρων στις ελληνόφωνες περιοχές που παρέμεναν υπό οθωμανική κυριαρχία, επιδιώκοντας την υλοποίηση της Μεγάλης Ιδέας.

Η επιλογή αυτή συγκρουόταν με τα συμφέροντα των Μεγάλων Δυνάμεων, ιδιαίτερα της Βρετανίας και της Γαλλίας, οι οποίες αντιτάσσονταν στη ρωσική επιρροή στην περιοχή. Ως συνέπεια, η Ελλάδα βρέθηκε σε δυσχερή διπλωματική θέση, ενώ η οικονομία της επιβαρύνθηκε από πιέσεις και από τα δάνεια που έπρεπε να αποπληρώσει σε ξένους πιστωτές.

Παράλληλα, οι εσωτερικές πολιτικές εξελίξεις τροφοδοτούσαν την αντίδραση απέναντι στον θρόνο. Ο Όθων συνέχισε να παρεμβαίνει στην πολιτική ζωή μετά την παραχώρηση Συντάγματος, προκαλώντας αντιδράσεις. Την ίδια ώρα, πολιτικοί και μέλη των κοινωνικών ελίτ εξέφραζαν δυσαρέσκεια για την επιρροή της βαυαρικής αυλής, ενώ νεότεροι φιλελεύθεροι πολιτικοί ζητούσαν να περιοριστούν οι εξουσίες του βασιλιά.

Έτσι, ο μονάρχης απομονωνόταν όλο και περισσότερο. Η λαϊκή δυσαρέσκεια, οι πολιτικές συγκρούσεις και η οικονομική εξάντληση της χώρας διαμόρφωσαν ένα εκρηκτικό κλίμα, το οποίο κατέληξε στην εξέγερση.

Η εξέγερση του Οκτωβρίου 1862

Στις αρχές του Οκτωβρίου 1862, ο Όθων και η Αμαλία αναχώρησαν με το πλοίο «Αμαλία» για περιοδεία στην Πελοπόννησο. Επιδίωκαν να επισκεφθούν περιοχές που βρίσκονταν σε αναταραχή και να προσπαθήσουν να ηρεμήσουν την κατάσταση.

Το βασιλικό ζεύγος έλειπε όταν, τη νύχτα της 10ης Οκτωβρίου, ξέσπασε εξέγερση πολιτών, φοιτητών και στρατιωτικών στην Αθήνα και τον Πειραιά. Διαδηλωτές με αναμμένες δάδες κατέκλυσαν τους δρόμους, φωνάζοντας συνθήματα εναντίον της μοναρχίας. Με ψήφισμά της, η επαναστατική επιτροπή απαίτησε την κατάργηση της βασιλείας και τη συγκρότηση προσωρινής κυβέρνησης έως τη σύγκληση Εθνοσυνέλευσης. Το κλίμα επιδεινώθηκε ακόμη περισσότερο από τη στάση των ξένων δυνάμεων.

Στις 11 Οκτωβρίου το «Αμαλία» επέστρεψε και βρισκόταν στην περιοχή των Φλεβών. Το βασιλικό περιβάλλον κατάλαβε πως δεν μπορούσε πλέον να ελέγξει τις εξελίξεις, όταν αντίκρισε κόκκινες επαναστατικές σημαίες σε άλλα πλοία και άκουσε από τη στεριά τις φωνές των εξεγερμένων.

Στον Πειραιά είχε καταπλεύσει η γαλλική φρεγάτα «Ζηνοβία». Ο κυβερνήτης της, ο υποναύαρχος Τουσάρ, ανέλαβε να παραδώσει στο «Αμαλία» το ψήφισμα των επαναστατών και ταυτόχρονα προσέφερε στο βασιλικό ζεύγος ασφαλή αποχώρηση μέσα στις επόμενες ώρες.

Ο Λεωνίδας Παλάσκας, κυβερνήτης του «Αμαλία» και θερμός υποστηρικτής του Όθωνα, επιχείρησε να τον πείσει πως έπρεπε πλέον να απομακρυνθεί, ώστε να μην εξαπλωθεί η εξέγερση στο πλοίο.

Η Αμαλία, από την πλευρά της, επέμενε να πάρουν τον δρόμο για την Καλαμάτα. Πίστευε πως από εκεί θα μπορούσε να κινητοποιήσει τους φιλομοναρχικούς υποστηρικτές και τις στρατιωτικές δυνάμεις που παρέμεναν πιστές στον θρόνο. Το σχέδιο κρίθηκε, ωστόσο, ιδιαίτερα επικίνδυνο: το ταξίδι θα απαιτούσε τουλάχιστον 15 ώρες και η είδηση της επανάστασης ενδέχεται να έφτανε στον προορισμό τους πολύ νωρίτερα.

Ο Όθων παρέμενε αναποφάσιστος, καθώς φοβόταν ότι ακόμη και οι ναύτες του πλοίου του μπορεί να στρέφονταν εναντίον του και να τον παρέδιδαν στους επαναστάτες, ώστε να τον εξαναγκάσουν να υπογράψει την παραίτησή του. Τελικά, πείστηκε από τον Παλάσκα και επέλεξε να κατευθυνθεί στη Σαλαμίνα, όπου θα διανυκτέρευε.

Το «Αμαλία» έπλεε υπό τη συνοδεία της βρετανικής φρεγάτας «Scylla» και του γαλλικού ατμοκίνητου πλοίου «Biche», για να διασφαλιστεί η μεγαλύτερη δυνατή προστασία.

Η απόφαση του Όθωνα να αποχωρήσει από τον θρόνο

Το πρωί της 12ης Οκτωβρίου ο Όθων είχε καταλάβει πως η εξέγερση είχε επικρατήσει και η βασιλεία του πλησίαζε στο τέλος της. Είπε στον Παλάσκα ότι θα έφευγε από την Ελλάδα, ξεκαθαρίζοντας, ωστόσο, πως δεν επρόκειτο να υπογράψει πράξη παραίτησης.

Η συγκίνηση του Όθωνα φάνηκε καθαρά όταν έφτασε η στιγμή να ανέβει στη βρετανική φρεγάτα «Scylla». Τα δάκρυά του σηματοδότησαν την ολοκλήρωση μιας βασιλείας που είχε κρατήσει σχεδόν 30 χρόνια.

Κατά την άποψη πολλών, ο Όθων και η Αμαλία έτρεφαν αγάπη για την Ελλάδα, χωρίς όμως να καταφέρουν να κερδίσουν την εμπιστοσύνη των κατοίκων της. Η διατύπωση αυτή αποδίδει, αν και γενικεύει υπερβολικά, τη σύγκρουση ανάμεσα στα αισθήματα του βασιλικού ζεύγους για τη χώρα και στην έντονη πολιτική ρήξη του με σημαντικό τμήμα της κοινωνίας.

Η παρουσία του Όθωνα στον ελληνικό θρόνο διήρκεσε 29 χρόνια, 8 μήνες και 19 ημέρες. Την ώρα της αναχώρησής του, από τους εκατοντάδες αυλικούς και πολιτικούς που είχαν σταθεί κοντά του στη διάρκεια της βασιλείας, μαζί του έμειναν μόνο λίγοι: μια μικρή ομάδα υπασπιστών και δύο κυρίες επί των τιμών.

Έκλεινε έτσι μια ολόκληρη εποχή: ο πρώτος βασιλιάς της Ελλάδας μετά την ανεξαρτησία έφευγε από τη χώρα, αφήνοντας πίσω έναν θρόνο χωρίς τη λαϊκή στήριξη και ένα πολιτικό σύστημα που είχε ήδη περάσει σε νέα φάση.