Το «νόμιμο» ως άλλοθι: πώς θεσμοθετείται η αδιαφάνεια

Υπάρχει ένας τρόπος να ασκείς εξουσία χωρίς να χρειάζεται να παρανομήσεις ποτέ. Αρκεί να φροντίσεις οι κανόνες να είναι αρκετά χαλαροί, οι έλεγχοι αρκετά αργοί και οι θεσμοί αρκετά αδύναμοι ώστε η νομιμότητα να μην εγγυάται τίποτα παραπάνω από τον εαυτό της. Αυτή είναι η ουσία όσων περιγράφονται ως «θεσμικά νομιμοποιημένη διαφθορά» — όχι ποινικός χαρακτηρισμός, αλλά πολιτική διάγνωση ενός συστήματος όπου η τυπική νομιμότητα αντικαθιστά τον ανταγωνισμό, τη διαφάνεια και τη λογοδοσία.

Η αφετηρία είναι αριθμητική και δεν αφήνει πολλά περιθώρια αμφισβήτησης: οι δημόσιες συμβάσεις αντιστοιχούν σε περίπου 12% του ελληνικού ΑΕΠ. Ο ΟΟΣΑ, σε έκθεσή του για το 2025, κατατάσσει τον τομέα ανάμεσα στους πλέον ευάλωτους σε σπατάλη και κακοδιαχείριση, εντοπίζοντας ειδικά για την Ελλάδα υπερβολική χρήση μη ανταγωνιστικών διαδικασιών και αδυναμίες στη διαφάνεια επιλογής αναδόχου. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή, στην Έκθεση Κράτους Δικαίου του 2026, επαναλαμβάνει τις ίδιες ανησυχίες για ακεραιότητα και ανταγωνισμό στις δημόσιες συμβάσεις.

Το Υπερταμείο ως κόμβος εξουσίας

Μέσα σε αυτό το τοπίο, η μετεξέλιξη του Υπερταμείου αποκτά ιδιαίτερο βάρος. Μετά την απορρόφηση ΤΑΙΠΕΔ και ΤΧΣ, το Growthfund μετασχηματίζεται σε Εθνικό Επενδυτικό Ταμείο, με διευρυμένο ρόλο σε στρατηγικές επενδύσεις, υποδομές, λιμένες, ενέργεια και ακίνητα. Δεν πρόκειται για έναν ακόμη δημόσιο οργανισμό, αλλά για έναν ισχυρό μηχανισμό οικονομικής εξουσίας που ανήκει στο Δημόσιο αλλά λειτουργεί με εταιρική λογική, μακριά από τους συνήθεις μηχανισμούς κοινοβουλευτικού ελέγχου. Το Μαξίμου επικαλείται ευελιξία και αποτελεσματικότητα· το επιχείρημα δεν είναι αβάσιμο, όμως όσο μεγαλύτερη η ευελιξία ενός φορέα που διαχειρίζεται δημόσια περιουσία και επιλέγει διοικήσεις, τόσο μεγαλύτερος θα έπρεπε να είναι ο δημοκρατικός έλεγχός του — κάτι που, στην πράξη, δεν συμβαίνει.

Ενδεικτική της «συμβουλοκρατίας» είναι η ίδια η διαδικασία σύνταξης του Στρατηγικού Σχεδίου του Υπερταμείου για το 2025-2027, που ανατέθηκε μέσω πρόσκλησης σε εξωτερικούς συμβούλους. Το ερώτημα δεν είναι αν οι σύμβουλοι είναι χρήσιμοι, αλλά πότε η αγορά τεχνογνωσίας μετατρέπεται σε υποκατάστατο της ικανότητας του ίδιου του κράτους να σχεδιάζει και να αξιολογεί.

Θεσμοί που δεν λογοδοτούν

Το πρόβλημα δεν μένει στα οικονομικά. Πρόσφατα, σε ιδιωτικό ιατρείο εντοπίστηκαν μηχανήματα των οποίων η εγκατάσταση εκεί απαγορεύεται· η έρευνα βρίσκεται σε εξέλιξη και καμία ευθύνη δεν προεξοφλείται, ωστόσο η υπόθεση δείχνει πόσο εύκολα οι κανόνες παραμένουν στα χαρτιά όταν οι ελεγκτικοί μηχανισμοί δεν λειτουργούν προληπτικά αλλά μόνο εκ των υστέρων.

Δεν είναι άσχετο ότι τον Μάιο του 2026 η Ευρωπαϊκή Εισαγγελία ενημέρωσε επισήμως την Ευρωπαϊκή Επιτροπή πως νομοθετικές αλλαγές και αποφάσεις στην Ελλάδα επηρέασαν αρνητικά την ανεξάρτητη λειτουργία της, εκφράζοντας σοβαρές αμφιβολίες για την τήρηση της υποχρέωσης ειλικρινούς συνεργασίας με την Ε.Ε. Δεν εξετάζεται εδώ αν στην επταετία διακυβέρνησης του Κυριάκου Μητσοτάκη υπήρξαν παράνομες πράξεις — αυτό το κρίνουν οι αρμόδιες αρχές, κάποιες ήδη το εξετάζουν. Το ζήτημα είναι αν το Μαξίμου ενδυναμώνει ή αποδυναμώνει διαχειριστικά τους θεσμούς που θα έπρεπε να το ελέγχουν. Και όταν η απάντηση σε αυτό αργεί περισσότερο από όσο θα έπρεπε, η ίδια η καθυστέρηση γίνεται απάντηση.