Κομισιόν: Με πρότυπο το Ταμείο Ανάκαμψης τα νέα σχέδια για τον πολυετή προϋπολογισμό της ΕΕ 2028-2034

Τα σχέδια για τον πολυετή προϋπολογισμό της Ευρωπαϊκής Ένωσης θα είναι ακόμη πιο δεσμευτικά για τα κράτη μέλη, καθώς η κατάρτιση και η εφαρμογή τους θα ακολουθούν το μοντέλο των εθνικών προγραμμάτων του Ταμείου Ανάκαμψης, με υποχρεωτική επίτευξη οροσήμων. Αυτή είναι η πρόβλεψη του σχεδίου της Κομισιόν για τα νέα εθνικά σχέδια προϋπολογισμού 2028 – 2034, το οποίο έφερε στο φως το ΕΡΤnews.

Το σχέδιο προβλέπει ότι κάθε κράτος, έπειτα από συνεννόηση με την Επιτροπή, θα υποβάλλει επταετές πρόγραμμα. Σε αυτό θα καταγράφονται οι επενδύσεις και οι μεταρρυθμίσεις, όπως επίσης οι στόχοι και τα ορόσημα που θα λάβουν χρηματοδότηση από τον ευρωπαϊκό προϋπολογισμό.

Για το Πολυετές Δημοσιονομικό Πλαίσιο 2028 – 2034, η Κομισιόν εισηγείται να πάψει να ισχύει το υφιστάμενο πλέγμα διακριτών προγραμμάτων και να δημιουργηθεί, για κάθε κράτος μέλος, ένα ενιαίο Εθνικό και Περιφερειακό Σχέδιο Εταιρικής Σχέσης. Η πρόταση περιλαμβάνεται στο σχέδιο που εξασφάλισε το ERTnews.

Η χρηματοδότηση θα συνδέεται, μέσω των συγκεκριμένων σχεδίων, με την υλοποίηση μεταρρυθμίσεων. Παράλληλα, προβλέπεται περισσότερη ευχέρεια κατά την εφαρμογή τους, αλλά και ενισχυμένη πολιτική εποπτεία εκ μέρους της Επιτροπής.

Η κεντρική μεταβολή στα εθνικά επταετή σχέδια

Κάθε κράτος θα υποβάλλει, κατόπιν συμφωνίας με την Επιτροπή, ένα σχέδιο επταετούς διάρκειας, όπου θα αναφέρονται οι επενδύσεις, οι μεταρρυθμίσεις, οι στόχοι και τα ορόσημα που θα χρηματοδοτούνται από τον προϋπολογισμό της ΕΕ. Η προσέγγιση θυμίζει εν μέρει τα εθνικά προγράμματα του Ταμείου Ανάκαμψης, ωστόσο θα αφορά πολύ μεγαλύτερο εύρος πολιτικών.

Στο ίδιο πλαίσιο θα ενταχθούν κονδύλια τα οποία σήμερα κατανέμονται σε διαφορετικούς «κουμπαράδες»: η πολιτική συνοχής, η Κοινή Αγροτική Πολιτική και η αγροτική ανάπτυξη, η κοινωνική πολιτική και το Ευρωπαϊκό Κοινωνικό Ταμείο+, η αλιεία και η θαλάσσια πολιτική, η μετανάστευση, τα σύνορα και η εσωτερική ασφάλεια.

Ο οδηγός των 101 σελίδων για τα νέα εθνικά σχέδια

Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή έχει ήδη ετοιμάσει αναλυτικό εγχειρίδιο 101 σελίδων, προκειμένου να κατευθύνει τα κράτη μέλη στην προετοιμασία των Εθνικών και Περιφερειακών Σχεδίων Εταιρικής Σχέσης (NRPP). Μέσω αυτού του νέου ενιαίου μηχανισμού θα κατευθύνεται, από το 2028, το μεγαλύτερο μέρος των πόρων για συνοχή, γεωργία, αλιεία, μετανάστευση και ασφάλεια.

Όπως αναφέρεται στο έγγραφο, που φέρει ημερομηνία 22 Ιουλίου 2026 και έχει δει το ERTnews, οι καταβολές από τον προϋπολογισμό της ΕΕ δεν θα συνδέονται με τις δαπάνες που πραγματοποιούνται. Η εκταμίευση θα εξαρτάται αποκλειστικά από την επίτευξη προσυμφωνημένων στόχων και οροσήμων, ενώ οι μεταρρυθμίσεις καθίστανται υποχρεωτικό μέρος όλων των σχεδίων.

Το κείμενο επισημαίνεται ως σχέδιο και διευκρινίζεται ρητά ότι δεν έχει εγκριθεί από την Επιτροπή, ούτε αποτυπώνει επίσημη θέση της. Περιγράφεται ως «ζωντανό έγγραφο», στηρίζεται στην πρόταση κανονισμού COM(2025) 565 και θα τροποποιηθεί με βάση το τελικό κείμενο που θα συμφωνήσουν οι συννομοθέτες. Απευθύνεται στις εθνικές διοικήσεις για να υποστηρίξει τις συζητήσεις και οργανώνεται σε τρία κεφάλαια: τον σχεδιασμό των μέτρων, την κοστολόγηση και τη χρηματοδότηση, καθώς και τα ορόσημα, τους στόχους και τις αξίες πληρωμής.

Ενιαίο σχέδιο αντί για τα επιμέρους προγράμματα

Στην αρχιτεκτονική που προτείνει η Επιτροπή, κάθε κράτος μέλος θα καταρτίζει ένα ενιαίο και ολοκληρωμένο σχέδιο, το οποίο θα αντικαθιστά τα σημερινά χωριστά προγράμματα για τη συνοχή, τη γεωργία, την αλιεία, τη μετανάστευση και την ασφάλεια, όπως και το Κοινωνικό Ταμείο για το Κλίμα. Στο έγγραφο προβλέπονται τρεις κατηγορίες μέτρων: μεταρρυθμίσεις, επενδύσεις και παρεμβάσεις βάσει εκροών. Διευκρινίζεται επίσης πως κάθε μέτρο θα εντάσσεται μόνο σε μία κατηγορία, χωρίς συνδυασμό κατηγοριών.

Τα παραδείγματα που παρατίθενται δείχνουν το εύρος του νέου μηχανισμού. Μεταξύ άλλων, αναφέρονται η ενοποίηση δεδομένων από συνοριοφυλακή, ακτοφυλακή και τελωνεία σε ένα Εθνικό Κέντρο Συντονισμού, προγράμματα για την αντιμετώπιση χημικών, βιολογικών, ραδιολογικών και πυρηνικών απειλών σε εκδηλώσεις μεγάλης κλίμακας, η απλούστευση των αδειών κατοικίας και η ένταξη μεταναστών στην αγορά εργασίας.

Ιδιαίτερη σημασία έχει η ημερομηνία επιλεξιμότητας, καθώς θα μπορούν να χρηματοδοτηθούν μόνο μέτρα που αρχίζουν να υλοποιούνται από την 1η Ιανουαρίου 2028. Το εγχειρίδιο διευκρινίζει ότι σύμβαση η οποία έχει υπογραφεί τον Οκτώβριο του 2027 δεν εμποδίζει τη χρηματοδότηση, εάν οι εργασίες ξεκινούν το 2028 και δεν εντάσσεται στο σχέδιο κανένα προπαρασκευαστικό κόστος. Εξαίρεση υπάρχει για τα μέτρα των Κοινωνικών Σχεδίων για το Κλίμα, όπου εφαρμόζεται η ημερομηνία της 30ής Ιουνίου 2024.

Δεσμευμένα ποσοστά και η περιφερειακή διάσταση

Η Κομισιόν, μέσω του εγγράφου, καθορίζει αναλυτικά τους ποσοτικούς στόχους για τις δαπάνες. Ποσοστό τουλάχιστον 14% της ενωσιακής συνεισφοράς κάθε σχεδίου οφείλει να διατίθεται για κοινωνικούς στόχους, ενώ απαιτείται τουλάχιστον μία επένδυση σε καθεμία από τις τέσσερις ενότητες: κοινωνική ένταξη, επισιτιστική και βασική υλική συνδρομή, παιδική φτώχεια και ανεργία των νέων. Τουλάχιστον 43% της συνεισφοράς, με εξαίρεση τις παρεμβάσεις για άμυνα και ασφάλεια, πρέπει να υπηρετεί κλιματικούς και περιβαλλοντικούς στόχους, ενώ τουλάχιστον 10% προβλέπεται για δράσεις σε αγροτικές περιοχές. Η συμβολή κάθε παρέμβασης αποτιμάται με συντελεστές 0%, 40% ή 100%, αναλόγως του τομέα δράσης. Το εγχειρίδιο αναφέρει πως οι διατάξεις αυτές συνεκτιμούν δύο επιστολές της προέδρου της Επιτροπής προς το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο και το Συμβούλιο, με ημερομηνίες 9 Νοεμβρίου 2025 και 6 Ιανουαρίου 2026, οι οποίες περιλαμβάνουν πρόσθετες προτάσεις.

Στον τομέα της συνοχής, τα ελάχιστα ποσοστά εθνικής συμμετοχής καθορίζονται στο 15% για τις λιγότερο αναπτυγμένες περιφέρειες, στο 40% για τις περιφέρειες μετάβασης και στο 60% για τις περισσότερο αναπτυγμένες. Εφόσον οι πόροι για τις δύο τελευταίες κατηγορίες μειώνονται κατά περισσότερο από 25% έναντι της περιόδου 2021-2027, το κράτος μέλος πρέπει να τεκμηριώνει την περικοπή βάσει αντικειμενικών κριτηρίων. Στις εδαφικές κατηγορίες που θα πρέπει να καταγράφονται ανά μέτρο αναφέρονται ρητά, εκτός από τις νησιωτικές και παράκτιες ζώνες, και τα μικρά νησιά του Αιγαίου.

Παράλληλα, το έγγραφο προβλέπει περιορισμούς για την προσθετικότητα. Η τακτική συντήρηση των υποδομών δεν λογίζεται ως επένδυση και, κατά κανόνα, δεν είναι επιλέξιμη για χρηματοδότηση, αν και μπορεί να υπάρξουν εξαιρέσεις στις εσωτερικές υποθέσεις. Επιπλέον, ο ΦΠΑ αποκλείεται από τις εκτιμήσεις κόστους.

Μηχανισμός πληρωμών προς τα κράτη μέλη

Το τρίτο κεφάλαιο παρουσιάζει τον μηχανισμό των πληρωμών, αποτελώντας το πιο τεχνικό αλλά και το πλέον καθοριστικό τμήμα για τα εθνικά θησαυροφυλάκια. Το εγχειρίδιο διευκρινίζει ότι οι πληρωμές «δεν βασίζονται στο κόστος», παρότι οι κοστολογικές εκτιμήσεις εξακολουθούν να χρησιμοποιούνται για να προσδιορίζεται το ποσό κάθε οροσήμου. Το άθροισμα των αξιών πληρωμής οφείλει να αντιστοιχεί στη συνολική ενωσιακή συνεισφορά, αφού αφαιρεθεί κατ’ αποκοπή ποσοστό 2,91% για τεχνική βοήθεια.

Οι μεταρρυθμίσεις, οι οποίες κατά κανόνα δεν συνεπάγονται άμεσο κόστος, θα αμείβονται με βάση τη σημασία τους. Παρεμβάσεις μεγάλης κλίμακας, όπως εκείνες στην υγεία, τη μακροχρόνια φροντίδα ή τη δημόσια διοίκηση, δικαιολογούν υψηλότερη αξία πληρωμής σε σχέση με περιορισμένες τεχνικές ρυθμίσεις. Η χρηματοδότησή τους θα καλύπτεται από ποσά που θα αφαιρούνται από τις επενδύσεις. Στο παράδειγμα που περιλαμβάνεται στο έγγραφο, από επένδυση με ενωσιακή συνεισφορά 100 εκατ. ευρώ δεσμεύονται 15 εκατ. για μεταρρύθμιση άλλου φορέα. Για τα ορόσημα της επένδυσης η Επιτροπή θα καταβάλει 85 εκατ., ενώ 15 εκατ. για τη μεταρρύθμιση, με τη διαχειριστική αρχή να εισπράττει από το κράτος μέλος ολόκληρα τα 100 εκατ., ώστε να μη δέχεται κυρώσεις για καθυστερήσεις πέραν του ελέγχου της. Τα κονδύλια εισοδηματικής στήριξης της Κοινής Αγροτικής Πολιτικής και της Κοινής Αλιευτικής Πολιτικής δεν επιτρέπεται να αξιοποιούνται για τη χρηματοδότηση μεταρρυθμίσεων.

Η Επιτροπή εισηγείται ακόμη υψηλότερες αξίες πληρωμής στα αρχικά ορόσημα κάθε επένδυσης, προκειμένου να μειωθεί η συσσώρευση εκκρεμών υποχρεώσεων. Ζητεί επίσης τα αιτήματα πληρωμής να κατανέμονται ισόρροπα ανά έτος, ώστε να αποφεύγονται αποδεσμεύσεις.

Πληρωμές σε γεωργία, αλιεία και μετανάστευση

Για κλάδους στους οποίους τα ορόσημα δεν κρίνονται πρόσφορα, προβλέπεται σύστημα πληρωμών που στηρίζεται στις εκροές. Στη γεωργία, αυτό καλύπτει, μεταξύ άλλων, την εισοδηματική στήριξη ανά έκταση, τη συνδεδεμένη ενίσχυση, την ειδική στήριξη για το βαμβάκι και τις πληρωμές σε περιοχές με φυσικούς περιορισμούς. Στην αλιεία αφορά την προσωρινή και την οριστική διακοπή δραστηριοτήτων, ενώ στη μετανάστευση περιλαμβάνει την επανεγκατάσταση, την ανθρωπιστική εισδοχή και τη μετεγκατάσταση. Επισημαίνεται ότι η χρηματοδότηση για μετανάστευση και σύνορα δεν θα επιμερίζεται εξαρχής, αλλά θα προστίθεται σταδιακά στα σχέδια μέσω του Ευρωπαϊκού Μηχανισμού (EU Facility).

Για τις ετήσιες ενισχύσεις στον αγροτικό τομέα, οι πληρωμές προς τους δικαιούχους οφείλουν να έχουν ολοκληρωθεί έως τις 30 Ιουνίου του επόμενου έτους. Η Επιτροπή, από την πλευρά της, δεσμεύεται για εκταμίευση εντός 60 ημερών μετά την κατάθεση έγκυρου αιτήματος.

Το προτεινόμενο χρονοδιάγραμμα εφαρμογής

Η Κομισιόν προβλέπει στο εγχειρίδιο ότι, κατά την ενδιάμεση επανεξέταση, τα κράτη μέλη θα καταθέσουν έως τις 31 Μαρτίου 2031 αναθεωρημένα σχέδια, τα οποία θα περιλαμβάνουν επικαιροποιημένη κοστολόγηση και εισηγήσεις για την αξιοποίηση του αποθεματικού ευελιξίας. Ως καταληκτική ημερομηνία για το τελευταίο αίτημα πληρωμής ορίζεται η 31η Οκτωβρίου 2035. Αν, εξαιτίας αύξησης του κόστους, η μείωση ενός στόχου είναι μικρότερη από 5%, θα αρκεί μία απλή ενημέρωση της Επιτροπής, η οποία θα επιτρέπεται μία φορά για κάθε στόχο. Παράλληλα, η Επιτροπή προαναγγέλλει συμπληρωματικές οδηγίες τόσο για τη μετάβαση στο νέο Πολυετές Δημοσιονομικό Πλαίσιο όσο και για την υλοποίηση του στόχου που αφορά τις αγροτικές περιοχές.

Το έγγραφο καταρτίστηκε προτού επιτευχθεί πολιτική συμφωνία, στοιχείο που αποτυπώνει τα ασφυκτικά χρονικά περιθώρια. Στις 16 Ιουνίου, το Συμβούλιο υιοθέτησε μερική διαπραγματευτική θέση επί του κανονισμού, δίνοντας έτσι εντολή να αρχίσουν οι συνομιλίες με το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο. Ο μερικός χαρακτήρας της θέσης οφείλεται στο ότι δεν καλύπτει τα δημοσιονομικά και τα οριζόντια θέματα, τα οποία εξετάζονται στο πλαίσιο της συνολικής διαπραγμάτευσης για τον προϋπολογισμό.

Κατά πληροφορίες, ο συμβιβασμός που διαμορφώθηκε στο Συμβούλιο προσφέρει στα κράτη μέλη ευρύτερη ευχέρεια κατά την κατάρτιση των σχεδίων. Μεταξύ άλλων, τους επιτρέπει να καθορίζουν, με βάση την πρόοδο της υλοποίησης, ποια ορόσημα θα εντάσσονται σε κάθε αίτημα πληρωμής.

Σε επίπεδο πολιτικών διαπραγματεύσεων, η ιρλανδική Προεδρία εξετάζει το ενδεχόμενο να καταθέσει την πρώτη εβδομάδα του Οκτωβρίου δικό της πλαίσιο, στο οποίο θα περιλαμβάνονται επικαιροποιημένα ποσά. Επιδίωξη είναι το πλαίσιο αυτό να συζητηθεί από τους ηγέτες των κρατών και των κυβερνήσεων κατά τη σύνοδο κορυφής της 15ης Οκτωβρίου. Στο τέλος Νοεμβρίου θα πραγματοποιηθεί έκτακτη σύνοδος κορυφής, ενώ, κατά τις πληροφορίες μας, η Σύνοδος της 17ης και 18ης Δεκεμβρίου ενδέχεται να διαρκέσει όσο απαιτηθεί, προκειμένου να επιτευχθεί συμφωνία.

Η επιδίωξη παραμένει να οριστικοποιηθεί το νέο ΠΔΠ πριν εκπνεύσει το 2026, ώστε μέσα στο 2027 να εγκριθούν οι σχετικές νομοθετικές πράξεις και από τον Ιανουάριο του 2028 η χρηματοδότηση να συνεχίσει να κατευθύνεται απρόσκοπτα στους δικαιούχους. Για να εγκριθεί ο κανονισμός του ΠΔΠ απαιτούνται ομοφωνία μεταξύ των κρατών στο Συμβούλιο και θετική ψήφος από την πλειοψηφία των μελών του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου. Ευρωβουλευτές, πάντως, έχουν ασκήσει κριτική στα νέα σχέδια, θεωρώντας ότι μπορεί να οδηγήσουν σε «επανεθνικοποίηση» σημαντικού τμήματος του προϋπολογισμού και εκφράζοντας προβληματισμό για τον περιορισμένο ρόλο τόσο του Κοινοβουλίου όσο και των περιφερειακών αρχών. Έως τότε, οι εθνικές διοικήσεις καλούνται να αρχίσουν τις προπαρασκευαστικές εργασίες με βάση κανόνες που μπορεί ακόμη να τροποποιηθούν, έχοντας ως πρώτο οδικό χάρτη το εγχειρίδιο της Επιτροπής.

Πολιτική σύγκρουση και χρονοδιάγραμμα εν μέσω αβεβαιότητας

Η βασικότερη ένσταση εστιάζει στο ότι η ένταξη τόσο πολλών πολιτικών σε ένα ενιαίο εθνικό σχέδιο ενδέχεται να διευρύνει την εξουσία των κεντρικών κυβερνήσεων, περιορίζοντας τον ρόλο των Περιφερειών, των Δήμων και των κοινωνικών εταίρων. Το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο είχε ήδη διατυπώσει την αντίθεσή του στη λογική «ένα εθνικό σχέδιο ανά κράτος μέλος» για ολόκληρο το πεδίο της επιμερισμένης διαχείρισης, καθώς ανησυχεί ότι μπορεί να εξασθενήσουν η αυτονομία της πολιτικής συνοχής και η περιφερειακή της διάσταση.

Στην πράξη, η Κομισιόν επιδιώκει τα πολυάριθμα σημερινά ταμεία να αντικατασταθούν από ένα ενιαίο εθνικό συμβόλαιο επενδύσεων και μεταρρυθμίσεων με την ΕΕ. Ωστόσο, η τελική μορφή του εγχειρήματος δεν έχει ακόμη οριστικοποιηθεί. Για το ΠΔΠ χρειάζονται ομόφωνη απόφαση του Συμβουλίου και έγκριση από το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο. Μέχρι τότε, διαδοχικές σύνοδοι κορυφής έως το τέλος του έτους θα επιχειρήσουν να «κλειδώσουν» το νέο ΠΔΠ, προτού οι Βρυξέλλες κληθούν να συνεννοηθούν με ενδεχομένως μη φιλικές προς την Κομισιόν κυβερνήσεις, οι οποίες μπορεί να αναδειχθούν από τις πολλές εθνικές εκλογές που θα διεξαχθούν εντός του 2028.