Καθολικός σχεδιασμός: Γιατί η προσβασιμότητα δεν σταματά στη ράμπα

Ο καθολικός σχεδιασμός αρχίζει από μια απλή ερώτηση: μπορεί ο άνθρωπος που βρίσκεται απέναντί μας να χρησιμοποιήσει τον χώρο ή την υπηρεσία που σχεδιάζουμε; Η απάντηση δεν κρίνεται μόνο από την ύπαρξη μιας ράμπας. Κρίνεται από το αν η πρόσβαση έχει προβλεφθεί εξαρχής, σε κάθε στάδιο της διαδρομής.

Ένα πεζοδρόμιο χωρίς εμπόδια, μια ηλεκτρονική αίτηση που λειτουργεί με πληκτρολόγιο και μια ανακοίνωση σε κατανοητή γλώσσα είναι διαφορετικές όψεις της ίδιας ιδέας: να μπορούν όσο το δυνατόν περισσότεροι άνθρωποι να συμμετέχουν και να εξυπηρετούνται.

Τι σημαίνει καθολικός σχεδιασμός στην πράξη;

Η Σύμβαση του ΟΗΕ περιγράφει τον καθολικό σχεδιασμό ως τον σχεδιασμό προϊόντων, περιβαλλόντων, προγραμμάτων και υπηρεσιών που μπορούν να χρησιμοποιηθούν από όλους, στον μεγαλύτερο δυνατό βαθμό, χωρίς να χρειάζεται ειδική προσαρμογή ή εξειδικευμένος σχεδιασμός.

Αυτό δεν σημαίνει ότι μία λύση καλύπτει υποχρεωτικά κάθε ανάγκη. Η ίδια σύμβαση δεν αποκλείει τη χρήση βοηθητικών συσκευών όπου αυτές χρειάζονται. Η διαφορά βρίσκεται στο σημείο εκκίνησης: οι ανάγκες πρόσβασης λαμβάνονται υπόψη από την αρχή και όχι μόνο όταν εντοπιστεί κάποιο εμπόδιο εκ των υστέρων.

Οι ανάγκες αυτές μπορεί να σχετίζονται με κινητικές, αισθητηριακές, γνωστικές ή άλλες αναπηρίες και χρόνιες παθήσεις. Μπορεί να είναι ορατές ή μη, μόνιμες ή προσωρινές, αλλά και να συνδέονται με την ηλικία.

Οι αρχές του σχεδιασμού περιλαμβάνουν, μεταξύ άλλων, ισότιμη και ευέλικτη χρήση, εύληπτη πληροφόρηση, ανοχή στα σφάλματα και μικρή σωματική προσπάθεια. Μια χειρολαβή σε μορφή μοχλού, αντί για μικρό περιστροφικό κουμπί, είναι ένα καθημερινό παράδειγμα της τελευταίας αρχής.

Μια ράμπα δεν αρκεί;

Η ράμπα μπορεί να είναι απαραίτητη, αλλά δεν αρκεί για να χαρακτηριστεί προσβάσιμη ολόκληρη η διαδρομή. Σκεφτείτε μια επίσκεψη σε μια δημόσια υπηρεσία: από το πεζοδρόμιο και τη διάβαση έως την είσοδο, τον ανελκυστήρα, τον χώρο εξυπηρέτησης και την τουαλέτα, κάθε σημείο επηρεάζει το αν μπορεί κάποιος να ολοκληρώσει την επίσκεψή του.

Οι ελληνικές προδιαγραφές για τους κοινόχρηστους χώρους προβλέπουν ελεύθερη ζώνη όδευσης πεζών με ελάχιστο πλάτος 1,50 μέτρου, χωρίς εμπόδια. Για υφιστάμενα πεζοδρόμια που είναι στενότερα, η ζώνη καταλαμβάνει όλο το πλάτος τους.

Στις ίδιες προδιαγραφές προβλέπεται οδηγός όδευσης τυφλών στους κοινόχρηστους χώρους κυκλοφορίας πεζών. Για την προσαρμογή υφιστάμενων κτιρίων, μεταξύ των προτεραιοτήτων είναι η προσβάσιμη είσοδος, η κυκλοφορία μέσα στο κτίριο, η κατάλληλη σήμανση και τουλάχιστον ένας προσβάσιμος χώρος υγιεινής κοινής χρήσης.

Και όταν η υπηρεσία είναι στο κινητό;

Η πρόσβαση δεν τελειώνει στην πόρτα ενός κτιρίου. Αν μια αίτηση υποβάλλεται ηλεκτρονικά, σημασία έχει αν ο χρήστης μπορεί να βρει τα πεδία, να καταλάβει τι ζητούν και να ολοκληρώσει τη διαδικασία με τον τρόπο που χρησιμοποιεί τη συσκευή του.

Μια βασική δοκιμή είναι αν η εργασία ολοκληρώνεται μόνο με πληκτρολόγιο. Εξίσου σημαντικό είναι τα πεδία και τα κουμπιά να έχουν σαφή ονομασία και οι εικόνες που μεταφέρουν πληροφορία να διαθέτουν κατάλληλο εναλλακτικό κείμενο.

Οι οδηγίες ψηφιακής προσβασιμότητας περιλαμβάνουν επίσης κριτήρια για υπότιτλους, ηχητική περιγραφή, αντίθεση, αλλαγή μεγέθους κειμένου και αναδιάταξη του περιεχομένου. Για ένα βίντεο ανακοίνωσης, ο σχεδιασμός μπορεί να προβλέπει υπότιτλους, κείμενο ή απομαγνητοφώνηση και, όπου χρειάζεται για το οπτικό περιεχόμενο, ηχητική περιγραφή.

Στην Ελλάδα, ο ν. 4727/2020 περιλαμβάνει ρυθμίσεις ψηφιακής προσβασιμότητας για ιστοτόπους και εφαρμογές φορητών συσκευών οργανισμών του δημόσιου τομέα. Προβλέπονται επίσης δήλωση προσβασιμότητας και μηχανισμός μέσω του οποίου ο χρήστης μπορεί να αναφέρει πρόβλημα ή να ζητήσει πληροφορίες σε προσβάσιμη μορφή.

Πόσο προσβάσιμη είναι μια δυσνόητη ανακοίνωση;

Ακόμη και όταν ο χώρος ή η ιστοσελίδα είναι προσβάσιμα, η ίδια η πληροφορία μπορεί να δημιουργήσει εμπόδιο. Σύντομες, σαφείς προτάσεις και ξεκάθαρα βήματα βοηθούν τον αναγνώστη να καταλάβει τι χρειάζεται να κάνει.

Αν μια ουσιώδης οδηγία δίνεται μόνο με χρώμα ή μόνο μέσα σε εικόνα, δεν είναι διαθέσιμη με τον ίδιο τρόπο σε όλους. Η πληροφορία χρειάζεται να προσφέρεται και με εναλλακτική μορφή.

Η Σύμβαση του ΟΗΕ αναγνωρίζει πολλές μορφές επικοινωνίας, από την απλή γλώσσα και τα μεγάλα τυπογραφικά στοιχεία έως τη Μπράιγ, τη νοηματική γλώσσα και τα προσβάσιμα πολυμέσα. Πρόκειται για διαφορετικούς τρόπους πρόσβασης στο ίδιο ουσιαστικό περιεχόμενο.

Ποιος μπορεί να κρίνει αν μια λύση λειτουργεί;

Η συμμετοχή ατόμων με διαφορετικές αναπηρίες και ανάγκες από τα πρώτα στάδια του σχεδιασμού βοηθά να εντοπιστούν δυσκολίες σε πραγματικές συνθήκες. Μπορεί επίσης να περιορίσει τις διορθώσεις που θα χρειάζονταν αργότερα.

Η εμπειρία ενός χρήστη, όμως, δεν εκπροσωπεί όλους τους υπόλοιπους. Οι δοκιμές με χρήστες συμπληρώνουν τον έλεγχο βάσει προτύπων προσβασιμότητας, χωρίς να τον αντικαθιστούν.

Η 3η Δεκεμβρίου, Παγκόσμια Ημέρα Ατόμων με Αναπηρία, προσφέρει μια αφορμή για αυτή τη συζήτηση. Η ανάγκη, όμως, είναι καθημερινή: μια υπηρεσία είναι πραγματικά χρήσιμη όταν ο άνθρωπος που τη χρειάζεται μπορεί και να τη χρησιμοποιήσει.