Πρέσβης του Ισραήλ: Βράβευσε ζευγάρι που έσωσε Εβραίους στην Κατοχή – «Στάθηκαν στο πλευρό μας όταν ο κόσμος σιωπούσε»

Στη Θεσσαλονίκη, η πρέσβης του Ισραήλ στην Ελλάδα, Πνινάτ Γιανάι, τίμησε την Κυριακή (01.11.2026) ένα ζευγάρι που προστάτευσε Εβραίους κατά την Κατοχή, σε μια εκδήλωση γεμάτη ιστορική μνήμη και συγκίνηση.

Στην εκδήλωση που πραγματοποιήθηκε σήμερα στη Θεσσαλονίκη, η Πνινάτ Γιανάι παρέδωσε στην κόρη τους, Ιφιγένεια, το δίπλωμα και το μετάλλιο των Δικαίων των Εθνών του Ιδρύματος Yad Vashem. Η διάκριση απονεμήθηκε στους Ηλία και Μαρία Μαχαίρα, οι οποίοι έχουν φύγει από τη ζωή.

Η τιμητική διάκριση αναγνωρίζει τη μνήμη των γονιών της. Όπως είπε η Ιφιγένεια Μαχαίρα στο ΑΠΕ – ΜΠΕ, ήταν «ανθρώπους της προσφοράς, που δεν ζητούσαν ποτέ ανταλλάγματα».

Με συγκίνηση μίλησε και για την αδελφή της, που πέθανε πριν από λίγους μήνες. Όταν η οικογένεια ενημερώθηκε για τη βράβευση, εκείνη είχε χαρεί ιδιαίτερα με την είδηση.

«Αγαπητή κυρία Ιφιγένεια Μαχαίρα, να είσαι περήφανη για τους γονείς σου και να τιμάς τη μνήμη τους. Προσωπικά, τους ευγνωμονώ, τους ευχαριστώ και ήταν στόχος ζωής για εμένα να είμαι σήμερα εδώ για να πω αυτά τα λόγια».

Με δύο σύντομες φράσεις, που όμως είχαν ουσιαστικό περιεχόμενο και εξέφραζαν βαθιά ευγνωμοσύνη, ο 98χρονος Βίκτωρ Βενουζίου απευθύνθηκε στην Ιφιγένεια Μαχαίρα. Η φωνή του «έσπαγε» από τη συγκίνηση, καθώς μιλούσε στην κόρη του Ηλία και της Μαρίας Μαχαίρα, οι οποίοι τον έσωσαν μαζί με τους γονείς του και τα άλλα δύο αδέλφια του από τη ναζιστική μηχανή θανάτου.

«Δεν ξεχνάμε ποτέ εκείνους που στάθηκαν στο πλευρό μας όταν ο κόσμος σιωπούσε»

Στην ομιλία της, λίγο νωρίτερα, η πρέσβης του Ισραήλ ανέδειξε τόσο την προσωπική διαδρομή του Βίκτωρα Βενουζίου όσο και τη διαρκή σημασία της γενναίας πράξης του Ηλία και της Μαρίας Μαχαίρα. Μιλώντας στον 98χρονο επιζώντα, περιέγραψε τη σύνδεση ανάμεσα στο παιδί που έψαχνε προστασία από τους Ναζί και στον ηλικιωμένο άνδρα που σήμερα βρίσκεται ανάμεσα στους ανθρώπους οι οποίοι τιμούν όσους του έσωσαν τη ζωή. Η εκδήλωση έγινε στο Κοινοτικό Κέντρο της ΙΚΘ:

«Αγαπητέ Βίκτωρ,

Πριν από περισσότερα από ογδόντα χρόνια, ήσουν ένα Εβραιόπουλο που έτρεχε μαζί με την οικογένειά του για να ξεφύγει από τους Ναζί. Ένα παιδί που δεν μπορούσε να καταλάβει γιατί οι άνθρωποι ήθελαν να το σκοτώσουν απλώς και μόνο επειδή ήταν Εβραίος. Ένα παιδί που χρειαζόταν κάποιον να του ανοίξει μια πόρτα. Και ο Ηλίας και η Μαρία Μαχαίρα σού άνοιξαν αυτή την πόρτα. Και σήμερα βρίσκεσαι εδώ, μαζί μας. Στη συνέχεια, υπηρέτησες ως Πρόεδρος της Ισραηλιτικής Κοινότητας Καρδίτσας. Και το 2017, συνέβαλες στη δημιουργία ενός μνημείου στον Αμάραντο ως “ευχαριστώ” στους ανθρώπους που έσωσαν 82 Εβραίους. Θα μπορούσες να είχες αφήσει πίσω σου αυτές τις οδυνηρές μνήμες. Όμως επέλεξες να θυμάσαι. Επέλεξες να πεις ευχαριστώ. Επέλεξες να διασφαλίσεις ότι οι επόμενες γενιές θα γνωρίζουν την ιστορία τους.

Αγαπητέ Βίκτωρ,

Είσαι ένα από τα κλαδιά του εβραϊκού λαού που οι Ναζί προσπάθησαν να κόψουν. Όμως, χάρη στο θάρρος σπουδαίων ανθρώπων, η παρακαταθήκη σου συνεχίζεται. Και σήμερα, όταν σε κοιτάζω, βλέπω κάτι περισσότερο από ένα παιδί που σώθηκε. Βλέπω τη νίκη της ζωής. Βλέπω έναν άνθρωπο στον οποίο δεν χαρίστηκε μόνο το δώρο της ζωής, αλλά ο οποίος αφιέρωσε επίσης τόσα πολλά χρόνια από τη δική του ζωή για να κρατήσει ζωντανή την εβραϊκή του κοινότητα, την ιστορία της και τη μνήμη της. Και τίποτε από όλα αυτά δεν θα είχε συμβεί χωρίς τον Ηλία και τη Μαρία Μαχαίρα».

Στη συνέχεια, η πρέσβης απευθύνθηκε στην οικογένεια εκείνων που διέσωσαν τον Βίκτωρα Βενουζίου και τους δικούς του, μιλώντας με ιδιαίτερη θέρμη στην Ιφιγένεια Μαχαίρα. Της ζήτησε να σκεφτεί πώς ήταν τότε οι γονείς της: ένα νέο ζευγάρι που μόλις άρχιζε την κοινή του πορεία και, χωρίς να επιδιώξει ποτέ την αναγνώριση, έμελλε να συνδέσει το όνομά του με μία από τις κορυφαίες πράξεις ανθρωπιάς στην περίοδο της Κατοχής.

«Αγαπητή οικογένεια Μαχαίρα,

Θέλω να σας μιλήσω από τα βάθη της καρδιάς μου. Φανταστείτε τον Ηλία και τη Μαρία τότε: ένα νέο ζευγάρι που μόλις άρχιζε την κοινή του ζωή. Θα μπορούσαν να έχουν προβλέψει πως, πολλά χρόνια αργότερα, ο λαός που είχε διωχθεί και καταδιωχθεί θα αποκτούσε το δικό του κράτος; Ένα ισχυρό και υπερήφανο κράτος, το Ισραήλ, που εξελίχθηκε σε μία από τις κορυφαίες δυνάμεις παγκοσμίως στην ασφάλεια και την υψηλή τεχνολογία. Θα φαντάζονταν πως κάποια μέρα η Πρέσβης της χώρας θα ερχόταν στην Ελλάδα και θα στεκόταν σε ελληνικό έδαφος για να αφηγηθεί την ιστορία τους; Να τιμήσει το θάρρος τους και να τους ευχαριστήσει εκ μέρους του Κράτους του Ισραήλ και του εβραϊκού λαού. Αυτή τη στιγμή δεν θα μπορούσαν ποτέ να την έχουν φανταστεί. Δεν ζήτησαν να γίνουν μέρος της Ιστορίας· απλώς αρνήθηκαν να γυρίσουν την πλάτη σε ανθρώπους που είχαν ανάγκη τη βοήθειά τους. Χάρη στο θάρρος τους, τα ονόματά τους θα μνημονεύονται για πάντα με τιμή και ευγνωμοσύνη.»

Οι ιστορικοί δεσμοί Ελλάδας και Ισραήλ

Ολοκληρώνοντας την ομιλία της, η κ. Γιανάι μίλησε για τη σχέση Ελλάδας και Ισραήλ. Όπως τόνισε, η σύνδεση των δύο χωρών δεν περιορίζεται στις διακρατικές σχέσεις, αλλά βασίζεται επίσης στους ανθρώπους, στην κοινή ιστορική μνήμη και στις πράξεις αλληλεγγύης.

«Ο δεσμός Ελλάδας και Ισραήλ δεν αφορά αποκλειστικά δύο χώρες. Συνδέει και τους ανθρώπους. Είναι μια σχέση που διαμορφώθηκε μέσα από την κοινή ιστορία, τις κοινές αξίες και πράξεις ανθρωπιάς που δεν πρέπει ποτέ να λησμονηθούν. Ο εβραϊκός λαός είναι αρχαίος και η μνήμη μας έχει μεγάλο βάθος.

Δεν ξεχνάμε ποτέ όσους στάθηκαν στο πλευρό μας όταν ο κόσμος σιωπούσε.

Θυμόμαστε τους γενναίους Έλληνες που έσωσαν Εβραίους, καθώς και τις ιστορίες όσων προτίμησαν την ανθρωπιά την ώρα που ο κόσμος κατέρρεε. Μια αρχαία εβραϊκή διδασκαλία αναφέρει: Όποιος σώζει μία ζωή, είναι σαν να σώζει έναν ολόκληρο κόσμο. Σήμερα βλέπουμε με τα ίδια μας τα μάτια τι σημαίνουν αυτά τα λόγια. Γι’ αυτό, έχω τη μεγάλη τιμή να πω στην οικογένεια Μαχαίρα, εκ μέρους της χώρας και του λαού μου: Θυμόμαστε. Είμαστε ευγνώμονες. Και δεν θα ξεχάσουμε ποτέ».

Οι διασωθέντες μίλησαν για την ευγνωμοσύνη τους

Τον λόγο πήραν έπειτα ο Βίκτωρ Βενουζίου και η αδελφή του, Λούση Βενουζίου – Στρούμτσα. Ευχαρίστησαν την οικογένεια Μαχαίρα και αναφέρθηκαν διεξοδικά στην ιστορία της διάσωσης: ο Βίκτωρ θυμάται τα γεγονότα σαν να συνέβησαν χθες, ενώ η Λούση γνωρίζει την ιστορία μέσα από όσα διηγήθηκαν οι δικοί της. Γεννημένη το 1942, ήταν ακόμη βρέφος όταν ξεκίνησε η μακρά περιπέτεια της οικογένειας.

Η Κλαίρη Βενουζίου, κόρη του αδελφού τους Μάρκου που δεν βρίσκεται πλέον στη ζωή, μίλησε εκτενώς για την ιστορία της οικογένειας και για «την ευγνωμοσύνη που χρωστάει όλη η οικογένεια στους κατοίκους του Αμάραντου και ιδίως στην οικογένεια Μαχαίρα δεδομένου ότι η δική τους δράση ήταν αυτή που έδωσε στον πατέρα μου και τ’ αδέλφια του τη δυνατότητα να επιβιώσουν και να έχουν σήμερα παιδιά κι εγγόνια».

Ο Δαυίδ Σαλτιέλ, πρόεδρος της Ισραηλιτικής Κοινότητας Θεσσαλονίκης, αναφέρθηκε στον χαιρετισμό του στην αξία της προσφοράς του Ηλία και της Μαρίας Μαχαίρα, «που σε σκοτεινούς καιρούς διάλεξαν το φως, που αρνήθηκαν να μείνουν θεατές». Όπως είπε, άνοιξαν το σπίτι και την καρδιά τους, θέτοντας σε κίνδυνο τη ζωή τους.

«Κάνουμε μνεία στη στάση απλών ανθρώπων, που όταν βρέθηκαν μπροστά σε μια τρομερή δοκιμασία, κατάλαβαν ότι, στην ουσία, δεν υπήρχε “ουδέτερη στάση”. Υπήρχε μόνο το πώς θα βοηθούσαν τους διωκόμενους, πώς θα έσωζαν ένα παιδί, μια οικογένεια, έναν ολόκληρο κόσμο», τόνισε ο κ. Σαλτιέλ. Επισήμανε ακόμη ότι χάρη σε αυτούς διασώθηκαν ο Σολομών και η Εσθήρ Βενουζίου, μαζί με τα τρία παιδιά τους.

Ο πρόεδρος της ΙΚΘ στάθηκε ιδιαίτερα στη συλλογική προσφορά των κατοίκων του Αμαράντου, του χωριού που προστάτευσε 82 Εβραίους οι οποίοι γλίτωσαν από τους Ναζί. Όπως επισήμανε χαρακτηριστικά:

«Σήμερα, το όνομα της οικογένειας Βενουζίου γίνεται φωνή, θα λέγαμε, για όλους όσους εκείνο το χωριό αγκάλιασε στα χρόνια της Κατοχής – φωνή ενός δεσμού ευγνωμοσύνης που οι ίδιοι άνθρωποι κράτησαν ζωντανό μέσα από μια ζωή προσφοράς. Σήμερα, όμως, η στάση αυτών των ανθρώπων -οι σκέψεις και οι πράξεις τους – είναι κάτι παραπάνω από προσωπική υπόθεση των δύο οικογενειών. Μας αφορά όλους».

…και η ιστορία της διάσωσης

Στην Καρδίτσα ζούσε το ζευγάρι του Σολομώντα και της Εσθήρ Βενουζίου μαζί με τα τρία παιδιά τους. Από τον Απρίλιο έως τον Ιούνιο του 1941, κατά την πρώτη και σύντομη περίοδο της γερμανικής Κατοχής, οι Εβραίοι της πόλης δεν αντιμετώπιζαν διαφορετική μεταχείριση από τους χριστιανούς κατοίκους. Στη συνέχεια, τον έλεγχο της περιοχής ανέλαβαν οι Ιταλοί.

Τον Σεπτέμβριο του 1943, μετά τη συνθηκολόγηση της Ιταλίας με τους Συμμάχους, οι γερμανικές δυνάμεις μπήκαν στην Καρδίτσα και ξεκίνησαν να αναζητούν Εβραίους. Ωστόσο, ήδη από το καλοκαίρι της ίδιας χρονιάς, πριν από την είσοδο των Γερμανών, οι Βενουζίου είχαν φύγει και είχαν καταφύγει στο ορεινό χωριό Φυλακτή.

Τον Οκτώβριο του 1943, η Εσθήρ Βενουζίου πήγε με τα παιδιά της πίσω στο σπίτι τους στην Καρδίτσα, προκειμένου να πάρουν αναγκαία αντικείμενα, και έφτασαν κοντά στη σύλληψη. Την ίδια ημέρα, μητέρα και παιδιά γύρισαν στο ορεινό χωριό.

Στη συνέχεια, οι Βενουζίου εγκαταστάθηκαν στο Μαστρογιάννη, το σημερινό Αμάραντο, που απέχει 27 χιλιόμετρα νότια από την Καρδίτσα. Χτισμένο στο βουνό, το χωριό ήταν δύσκολα προσβάσιμο, καθώς δεν υπήρχαν ασφαλτοστρωμένοι δρόμοι.

Τότε, τον έλεγχο του χωριού είχαν Έλληνες αντάρτες. Αυτός ήταν πιθανότατα ο λόγος που κατέφυγαν εκεί αρκετές δεκάδες εβραϊκές οικογένειες, προερχόμενες από την Καρδίτσα αλλά και από άλλες πόλεις.

Ο Ηλίας Μαχαίρας και η σύζυγός του Μαρία υποδέχθηκαν στο σπίτι τους και φιλοξένησαν τα πέντε μέλη της οικογένειας Βενουζίου από τον Απρίλιο μέχρι τον Οκτώβριο του 1944.

Οι κάτοικοι του χωριού, όπως και οι οικοδεσπότες, ήξεραν πως οι Εβραίοι είχαν φτάσει εκεί για να ξεφύγουν από τους Γερμανούς. Παρότι κάθε Τετάρτη οι αγρότες του Αμάραντου μετέβαιναν στην αγορά της Καρδίτσας, κανένας τους δεν αποκάλυψε ποτέ στους Γερμανούς ότι στο χωριό είχαν βρει καταφύγιο Εβραίοι.

Νιόπαντροι και χωρίς παιδιά, ο Ηλίας και η Μαρία Μαχαίρα κατοικούσαν με τους γονείς του Ηλία, τον Λεωνίδα και την Αγαπούλα. Η οικογένεια γνώριζε ότι οι Εβραίοι που φιλοξενούσε δύσκολα θα μπορούσαν να καλύψουν μόνοι τις ανάγκες τους και δεν απαίτησε ποτέ χρήματα ή άλλο οικονομικό αντάλλαγμα.

Για να εξασφαλίζει τα προς το ζην εκείνα τα δύσκολα χρόνια, ο Σολομών Βενουζίου έκανε μικρεμπόριο μεταξύ των χωριών της περιοχής. Έπειτα από δικό του αίτημα, ο Ηλίας Μαχαίρας τού προμήθευε διάφορα προϊόντα από την Καρδίτσα, τα οποία εκείνος μεταπωλούσε. Η φιλία που αναπτύχθηκε στον πόλεμο ανάμεσα στις δύο οικογένειες διατηρήθηκε και για πολλά χρόνια μετά τη λήξη της γερμανικής Κατοχής.

Οι μαρτυρίες κρατούν ζωντανή τη μνήμη

Ο Βίκτωρ Βενουζίου, πρωτότοκος γιος του Σολομώντα και της Εσθήρ, μετακόμισε από την Καρδίτσα στη Θεσσαλονίκη τη δεκαετία του 1960. Για πολλά χρόνια διετέλεσε πρόεδρος της εβραϊκής κοινότητας της Καρδίτσας. Το 2017 πήρε την πρωτοβουλία να ανεγερθεί μνημείο στον Αμάραντο, ως ευχαριστία προς τους κατοίκους της περιοχής, οι οποίοι έσωσαν 82 Εβραίους από την Καρδίτσα και άλλες περιοχές.

Σε βίντεο που κατέγραψε το 1997, ο Βίκτωρ Βενουζίου αφηγήθηκε την ιστορία της εβραϊκής κοινότητας της Καρδίτσας και τις προσπάθειές της να επιβιώσει στη διάρκεια του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου.

Στον σύντομο χαιρετισμό τους στην εκδήλωση, τη συμβολή τέτοιων περιστάσεων στη διαφύλαξη της ιστορικής μνήμης τόνισαν ο υφυπουργός Μακεδονίας και Θράκης Κώστας Γκιουλέκας και ο υφυπουργός Παιδείας και Θρησκευμάτων Νίκος Παπαϊωάννου. Το ίδιο έκαναν οι βουλευτές Α’ Θεσσαλονίκης Δημήτρης Κούβελας και Β’ Θεσσαλονίκης Θεόδωρος Καράογλου, ο πρόεδρος της δημοτικής κοινότητας Αμάραντου Καρδίτσας Αντώνης Παπαδάτος, καθώς και ο πρώην δήμαρχος της περιοχής Βασίλης Τσαντήλας.

Στην εκδήλωση παρευρέθηκαν ακόμη η υφυπουργός Εργασίας και Κοινωνικής Ασφάλισης Άννα Ευθυμίου, ο συντονιστής του Γραφείου του Πρωθυπουργού στη Θεσσαλονίκη Γιάννης Παπαγεωργίου και ο βουλευτής Β’ Θεσσαλονίκης Φάνης Παπάς. Παρόντες ήταν επίσης η πρόεδρος του Συνδέσμου Φιλίας Ελλάδας – Ισραήλ Γιάννα Παναγοπούλου, ο ραβίνος της ΙΚΘ, μέλη της Κοινότητας, συγγενείς των οικογενειών Βενουζίου και Μαχαίρα, καθώς και άλλοι.

Τον συντονισμό της εκδήλωσης είχε ο ιστορικός ερευνητής Βασίλης Ριτζαλέος. Στην τοποθέτησή του παρουσίασε το Ίδρυμα Yad Vashem, το οποίο απονέμει την ύψιστη αυτή διάκριση, ενώ αναφέρθηκε στη διάσωση της οικογένειας Βενουζίου και στο γενικότερο ιστορικό πλαίσιο της εποχής.