Κωνσταντινούπολη: Σάλος από χάρτη της «Μεγάλης Τουρκίας» σε υπόγεια διάβαση – Θράκη, Ρόδος και Κύπρος στο «κόκκινο»

Στην Κωνσταντινούπολη προκάλεσε προβληματισμό ένας αναθεωρητικός χάρτης που εμφανίστηκε σε δημόσια υπόγεια διάβαση και εντάσσει στα σύνορα της Τουρκίας την Κύπρο, τη Δυτική Θράκη και τη Ρόδο, μαζί με περιοχές της Συρίας, του Ιράκ και της Γεωργίας.

Ο χάρτης του «Εθνικού Όρκου» στην υπόγεια διάβαση Karaköy

Η επίμαχη αφίσα έγινε αντιληπτή στην υπόγεια διάβαση του Karaköy, στην Κωνσταντινούπολη, και προκάλεσε αίσθηση εξαιτίας όσων απεικονίζει.

Κεντρική θέση στην εικόνα καταλαμβάνει η τουρκική σημαία, μαζί με την ευδιάκριτη επιγραφή «Ahd-i Millî». Πρόκειται για όρο που παραπέμπει στο ιστορικό «Misak-ı Millî», δηλαδή στο Εθνικό Συμβόλαιο ή στον Εθνικό Όρκο του 1920.

Ιδιαίτερα εντυπωσιακό στοιχείο αποτελεί η οπτική ενοποίηση των εδαφών που παρουσιάζονται:

• ως «Batı Trakya» σημειώνεται η Δυτική Θράκη,
• με την ονομασία «Rodos» παρουσιάζεται η Ρόδος και
• ως «Kıbrıs» αποτυπώνεται η Κύπρος, με τις τρεις περιοχές να έχουν το ίδιο κόκκινο χρώμα με την Τουρκία και να σχηματίζουν έναν ενιαίο εδαφικό χώρο.

Στα ανατολικότερα τμήματα του ίδιου χάρτη έχουν επίσης ενταχθεί το Βατούμι, η Μοσούλη, το Κιρκούκ, το Χαλέπι και η Ντέιρ εζ-Ζορ.

Η ιστορική σημασία των Ahd-i Millî και Misak-ı Millî

Τα επίσημα δεδομένα του τουρκικού κοινοβουλίου αναφέρουν ότι οι όροι «Ahd-i Millî» και «Ahd-ı Millî» συνιστούν την αρχική οθωμανική ονομασία του «Misak-ı Millî».

Ήταν ένα πολιτικό μανιφέστο αποτελούμενο από έξι άρθρα, το οποίο ενέκρινε το τελευταίο Οθωμανικό Κοινοβούλιο (Meclis-i Mebûsân) στην Κωνσταντινούπολη στις 28 Ιανουαρίου 1920, προτού ανακηρυχθεί δημοσίως στις 17 Φεβρουαρίου 1920.

Σε μυστική συνεδρίαση, 121 βουλευτές ενέκριναν το κείμενο, το οποίο είχε συνταχθεί υπό την επιρροή του Μουσταφά Κεμάλ Ατατούρκ και του ανατολικού κινήματος.

Μέσα από το Εθνικό Συμβόλαιο προσδιορίστηκαν οι ελάχιστοι αποδεκτοί όροι για την ειρήνη μετά τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο. Παράλληλα, αποτέλεσε το πολιτικό θεμέλιο του Τουρκικού Πολέμου της Ανεξαρτησίας, καθώς και τη βάση για τις εδαφικές διεκδικήσεις της νεοσύστατης Τουρκικής Δημοκρατίας κατά τις διαπραγματεύσεις για τη Συνθήκη της Λωζάνης το 1923.

Για την τουρκική ιστοριογραφία, το κείμενο συνιστά την οριστική έκφραση της εθνικής βούλησης απέναντι στα σχέδια που προέβλεπαν τον διαμελισμό της χώρας.

Τα σφάλματα της AI και η πιθανή σκοπιμότητα

Τις πραγματικές διαστάσεις της υπόθεσης αναλύει σε ανάρτησή του ο λέκτορας Τουρκικών και Μεσανατολικών Σπουδών του Πανεπιστημίου Κύπρου, Ζήνων Τζιάρας. Μέσω Facebook αποδομεί την εικόνα, εξηγώντας τόσο την εμπλοκή της Τεχνητής Νοημοσύνης όσο και τις εσωτερικές δυναμικές που αναπτύσσονται στην Τουρκία.

«Κυκλοφορεί μια φωτογραφία που φαίνεται ότι λήφθηκε στο μετρό του Karaköy στην Κωνσταντινούπολη η οποία αποτυπώνει -υποτίθεται- τον χάρτη του λεγόμενου Αhd-i Milli ή Misak-i Milli (Εθνικός Όρκος ή Εθνικό Συμβόλαιο), μαζί με ένα πορτραίτο και ένα απόφθεγμα του Κεμάλ στα αριστερά του χάρτη.

Ο Ζήνων Τζιάρας επισημαίνει αρχικά ότι πουθενά δεν φαίνεται να αναφέρεται ο φορέας που τοποθέτησε τον συγκεκριμένο χάρτη, ο οποίος αποτελεί ξεκάθαρα δημιούργημα Τεχνητής Νοημοσύνης. Διευκρινίζει πως εκδοχές του Εθνικού Συμβολαίου ή της Μεγάλης Τουρκίας (Büyük Türkiye) κυκλοφορούσαν και εξακολουθούν να κυκλοφορούν, όμως ο συγκεκριμένος χάρτης: α. αποδίδει το Εθνικό Συμβόλαιο με μη συμβατικό και υπερβολικό τρόπο και β. διαθέτει γραφικά χαρακτηριστικά —ιδίως στον τίτλο Ahd-i Milli και στην υπογράμμισή του— που συναντώνται τυπικά στις εικόνες του ChatGPT. Ο ίδιος εκτιμά ότι αυτά τα στοιχεία, σε συνδυασμό με την αναφορά στον Κεμάλ και την απουσία ταυτότητας του δημιουργού, αποκλείουν το ενδεχόμενο να βρίσκεται η τουρκική κυβέρνηση πίσω από την ανάρτηση.

Καθώς η αρχική φωτογραφία που αναρτήθηκε στο διαδίκτυο είχε χαμηλή ποιότητα και δεν έδειχνε ολόκληρο το πορτραίτο του Κεμάλ, ορισμένοι προχώρησαν σε ανασκευή και επέκτασή της με εργαλεία Τεχνητής Νοημοσύνης, όπως φαίνεται από τη σύγκριση στην επισυναπτόμενη φωτογραφία. Το αποτέλεσμα της ανασκευής παρουσιάζει, μεταξύ άλλων, πρόβλημα στη λεζάντα του λευκού πίνακα που βρίσκεται δεξιά από τον χάρτη.

Στην αυθεντική λήψη διακρίνεται η φράση “Tarihî Kara Surları’nı Restore Ettik”, με την έννοια “Αποκαταστήσαμε τα ιστορικά χερσαία τείχη”, η οποία αφορά το πρόγραμμα του Δήμου Κωνσταντινούπολης για την αποκατάσταση των ιστορικών τειχών της πόλης. Αντίθετα, στην εκδοχή της AI το κείμενο έχει παραμορφωθεί και εμφανίζεται ως “από τα τείχη”, με συνέπεια να καταστρέφονται η σύνταξη και το συνολικό νόημα. Το στοιχείο αυτό υποδεικνύει ότι πιθανότατα πρόκειται για λάθος της Τεχνητής Νοημοσύνης, η οποία κράτησε την οπτική διάταξη της λεζάντας, όχι όμως και το ορθό περιεχόμενό της.

Παράλληλα, δεν αποκλείεται η ανασκευή να πραγματοποιήθηκε με κάποια σκοπιμότητα, καθώς το απόφθεγμα του Κεμάλ δεν είναι ίδιο σε όλες τις φωτογραφίες.

Στην αυθεντική φωτογραφία φαίνεται να αναγράφεται το απόφθεγμα: “Beni görmek demek, mutlaka yüzümü görmek değildir. Benim fikirlerimi, benim duygularımı anlıyorsanız ve hissediyorsanız bu yeterlidir.” Η απόδοσή του είναι: “Το να με βλέπει κανείς δεν σημαίνει απαραίτητα να βλέπει το πρόσωπό μου. Αν κατανοείτε και αισθάνεστε τις ιδέες μου και τα συναισθήματά μου, αυτό αρκεί.” Πρόκειται για γνωστή φράση που εκφώνησε ο Κεμάλ μπροστά σε πλήθος στην Κωνσταντινούπολη το 1929, θέλοντας να τονίσει ότι η φυσική παρουσία του είχε μικρότερη βαρύτητα από την κατανόηση και τη διαφύλαξη των ιδεών και των μεταρρυθμίσεών του.

Στην εικόνα που έχει υποστεί επεξεργασία, φαίνεται να πρόκειται για σφάλμα της Τεχνητής Νοημοσύνης, η οποία ένωσε δύο ξεχωριστά ρητά του Κεμάλ. Από τη μία, υπάρχει το ήδη αναφερόμενο, το οποίο αποτελεί το δεύτερο τμήμα της πρότασης κάτω από το πορτρέτο. Από την άλλη, η γνωστή ρήση “Milletin istiklâlini, yine milletin azim ve kararı kurtaracaktır” (“Την ανεξαρτησία του έθνους θα τη σώσει και πάλι η αποφασιστικότητα και η βούληση του ίδιου του έθνους”). Η φράση αυτή περιλαμβάνεται στην Εγκύκλιο της Αμάσειας του 1919, ένα από τα θεμελιώδη κείμενα του Τουρκικού Πολέμου της Ανεξαρτησίας. Με αυτήν, ο Κεμάλ αναφερόταν στην αδυναμία της κυβέρνησης της Κωνσταντινούπολης να διαφυλάξει την ανεξαρτησία της χώρας και στην ανάγκη η διάσωση να προέλθει από την εθνική βούληση την ίδια.

Θα μπορούσε κάποιος να πει πως πρόκειται για ζητήματα semantics. Δεν είναι, όμως, ακριβώς έτσι. Σε τέτοιες περιπτώσεις έχουμε την τάση να προκαλούμε πανικό στους εαυτούς μας. Είναι δεδομένο ότι η Τουρκία διαθέτει αναθεωρητικά σχέδια. Εξίσου δεδομένο είναι πως ο Ερντογάν οραματίζεται μια Μεγάλη Τουρκία, με όλες τις συνέπειες που συνεπάγεται κάτι τέτοιο. Παρ’ όλα αυτά, χρειάζεται να αποτιμούμε τα γεγονότα όπως είναι και εντός του πλαισίου τους – το οποίο, στην προκειμένη περίπτωση, συνδέεται και με τις εσωτερικές δυναμικές ή συγκρούσεις στην Τουρκία, όπως και με τον ανταγωνισμό για το ποιος εμφανίζεται πιο εθνικιστής.

Άλλωστε, η επεξεργασμένη εικόνα φέρνει στην επιφάνεια κεμαλικά ιστορικά σύμβολα, τα οποία παραπέμπουν τελικά στον “θρίαμβο” του Πολέμου και στη “νίκη” της Λωζάνης, ενώ ταυτόχρονα επικαλούνται τη “βούληση του έθνους” και, πιθανότατα, αισθήματα εναντίον της σημερινής αντι-κεμαλικής κυβέρνησης. Βεβαίως, η ρήση και ο χάρτης εμπεριέχουν αντιφάσεις: ο ίδιος ο Κεμάλ ήταν εκείνος που προχώρησε σε υποχωρήσεις και συμβιβασμούς ως προς την εκπλήρωση των επιδιώξεων του Εθνικού Συμβολαίου – το οποίο, σε κάθε περίπτωση, δεν εκτεινόταν εδαφικά όσο αποτυπώνεται στη συγκεκριμένη εικόνα (πρόκειται όμως για μεγάλη συζήτηση, βλ. παρακάτω τα σχετικά βιβλία). Αυτό ακριβώς αξιοποιεί ο Ερντογάν, ώστε να παρουσιάζει τη Λωζάνη ως ήττα και προδοσία.

Οι παραπάνω επισημάνσεις γίνονται κυρίως ως άσκηση αντανακλαστικών απέναντι στον sensationalism (αισθησιασμό) των Μέσων Κοινωνικής Δικτύωσης.

Κατά τα λοιπά, ενδέχεται να είμαι μεταξύ των πρώτων που έγραψαν στα ελληνικά για τη σύγχρονη βαρύτητα του Εθνικού Συμβολαίου στην τουρκική εξωτερική πολιτική, ενώ από το 2016 έχω εισαγάγει, τόσο στην ελληνική όσο και στην αγγλική βιβλιογραφία, την έννοια του Συνδρόμου της Λωζάνης. Αυτό αναφέρεται σε περίπτωση που κάποιος εκλάβει ως σκοπό του κειμένου τον εφησυχασμό ή την αμφισβήτηση του τουρκικού αναθεωρητισμού.

Για περισσότερες πληροφορίες σχετικά με το Εθνικό Συμβόλαιο, το Σύνδρομο της Λωζάνης και τη Γαλάζια Πατρίδα, παρατίθενται ενδεικτικά τα ακόλουθα βιβλία:

1. Διεθνής Πολιτική στην Ανατολική Μεσόγειο (Παπαζήση, 2020)
2. Turkish Foreign Policy: The Lausanne Syndrome in the Eastern Mediterranean and Middle East (Springer, 2022) – https://link.springer.com/book/10.1007/978-3-030-90746-4
3. Το Σϋνδρομο της Λωζάνης στην Τουρκική Εξωτερική Πολιτική, η διευρυμένη μετάφραση της παραπάνω μονογραφίας. (Εντός του έτους από εκδόσεις Σιδέρη)
3. Turkey-Israel: Clashing Revisionisms in a New Middle East (Palgrave Macmillan, εντός του έτους).»