Θανάσης Οικονόμου: Το τσομπανόπουλο που ερωτεύτηκε το διάστημα και έσφιξε το χέρι του Neil Armstrong

Ο Θανάσης Οικονόμου γεννήθηκε τον μακρινό Μάιο του 1937 στον Ζιάκα, ένα παραδοσιακό χωριό της Δυτικής Μακεδονίας, φωλιασμένο στην Πίνδο και σε μικρή απόσταση από τα Γρεβενά, όπου η οικογένειά του υποδέχθηκε το νέο της μέλος.

Σχεδόν εννέα δεκαετίες αργότερα, ο Θανάσης (“Tom”) Οικονόμου, Έλληνας πυρηνικός φυσικός και ερευνητής στο Πανεπιστήμιο του Σικάγου, απαντούσε ήρεμα στις ερωτήσεις ενός δημοσιογράφου, σε μια Γη πολύ διαφορετική από εκείνη του 1937.

Με ποιον τρόπο, λοιπόν, εκείνο το τσομπανόπουλο από την Πίνδο κατάφερε να περάσει την πόρτα της αμερικανικής NASA; «Όταν αρχίσαμε την εξερεύνηση του διαστήματος δεν υπήρχε καμιά τεχνολογία για να στείλουμε διαστημόπλοια ή να πάμε στη Σελήνη. Και χρειάστηκε όλη αυτή την τεχνολογία να τη βρούμε από την αρχή. Όταν εγώ πήγα στην Αμερική το 1964 έγινα μέλος μιας ομάδας που η NASA μόλις είχε επιλέξει για να κατασκευάσει όργανα για την εξερεύνηση της Σελήνης. Η ομάδα χρειαζόταν έναν πυρηνικό φυσικό και αυτός ήμουνα εγώ. Σύντομα κατασκευάσαμε ένα όργανο, το οποίο μπήκε στο διαστημόπλοιο Surveyor, για να καταμετρήσουμε τη χημική σύσταση της Σελήνης, δηλαδή να βρούμε από τι αποτελείται η Σελήνη αφού μέχρι τότε δεν ξέραμε τίποτα εντελώς», εξήγησε ο κ. Οικονόμου στο ΑΠΕ ΜΠΕ και στην εξειδικευμένη για τη διαστημική και αεροδιαστημική τεχνολογία ραδιοφωνική εκπομπή «Πρακτορείο 104.9FM». Κατά την επίσκεψή του στην Ελλάδα, μίλησε στον αέρα του σταθμού και αφηγήθηκε μια ασυνήθιστη πορεία ενενήντα χρόνων, η οποία άρχισε στα βουνά της ελληνικής υπαίθρου και κατέληξε στον πυρήνα των διαστημικών αποστολών της NASA.

Το τσομπανόπουλο κάτω από τα αστέρια της Πίνδου

Τα τελευταία χρόνια, η επιστροφή του ανθρώπου στη Σελήνη αποτελεί πραγματικότητα, ενώ το πρόγραμμα Artemis οργανώνει ήδη τα επόμενα μεγάλα άλματα της διαστημικής εξερεύνησης. Πίσω, ωστόσο, από κάθε σημαντική επιστημονική πρόοδο βρίσκονται άνθρωποι που τόλμησαν να φανταστούν όσα παρέμεναν άγνωστα και να κινηθούν μέσα στο κενό της γνώσης. Ανάμεσα σε αυτούς τους πρωτοπόρους συγκαταλέγεται ο διακεκριμένος Έλληνας πυρηνικός φυσικός και ερευνητής του Πανεπιστημίου του Σικάγου.

Η πρώτη αληθινά καθοριστική γνωριμία του μικρού Θανάση με τα αστέρια δεν πραγματοποιήθηκε μέσα από κάποιο τηλεσκόπιο αστεροσκοπείου, αλλά κάτω από τον ξάστερο ουρανό των Γρεβενών. Όπως ανακαλεί ο ίδιος με συγκίνηση, ο έρωτάς του για το διάστημα ξεκίνησε όταν ήταν ακόμη ένα μικρό τσοπανόπουλο στον Ζιάκα Γρεβενών. Τα βράδια στην ύπαιθρο, δίπλα στα μεγαλύτερα αδέλφια του και μέσα στη γαλήνη της Πίνδου, αποκοιμιόταν αντικρίζοντας το καθηλωτικό θέαμα του έναστρου ουρανού. Η εικόνα αποτυπώθηκε ανεξίτηλα στη μνήμη του και έγινε ένα εσωτερικό φως, που αργότερα τον ακολούθησε καθώς μελετούσε με επιστημονικό τρόπο τους πλανήτες και το σύμπαν.

Η ζωή του Θανάση Οικονόμου ως επιστημονικό «παραμύθι»

Ένα γνώρισμα των ΗΠΑ, και ιδιαίτερα της Αμερικής στα χρόνια μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, είναι ότι όχι τυχαία απέκτησε τον χαρακτηρισμό «γη της ευκαιρίας». Το 1964, ο Θανάσης Οικονόμου έφθασε στις Ηνωμένες Πολιτείες ως νεαρός πυρηνικός φυσικός, έχοντας ως επόμενους σταθμούς του το Σικάγο και τη NASA. Εκείνη την περίοδο, η αμερικανική διαστημική υπηρεσία έψαχνε επιστήμονες με εξειδικευμένες γνώσεις, καθώς η αποστολή διαστημοπλοίων εξοπλισμένων με καινούργια όργανα ήταν ιδιαίτερα απαιτητική. Απέναντι σε αυτή την πρόκληση, η ομάδα του κ. Οικονόμου ανέπτυξε και κατασκεύασε ένα πρωτοποριακό όργανο, το οποίο ενσωματώθηκε στα σκάφη της σειράς Surveyor. Με αυτόν τον τρόπο έγιναν οι πρώτες μετρήσεις ακριβείας της χημικής σύνθεσης του φεγγαριού, προσφέροντας νέα στοιχεία στην επιστήμη και συμβάλλοντας στο ταξίδι της ανθρωπότητας προς τη Σελήνη.

Αυτές οι μετρήσεις προετοίμασαν το έδαφος για το ιστορικό πρόγραμμα Apollo. Στη θρυλική εκείνη εποχή, ο Έλληνας επιστήμονας γνώρισε από κοντά όλους τους τότε αστροναύτες, από τον Neil Armstrong έως τον Harrison Hagan “Jack” Schmitt. «Οι πρώτοι αστροναύτες που πήγανε στη Σελήνη ήταν πιλότοι των αμερικανικών ενόπλων δυνάμεων και είχανε τις ικανότητες. Είχα την τύχη να γνωρίσω όλους αυτούς τους αστροναύτες, από τον πρώτο αστροναύτη, τον Neil Armstrong, μέχρι τον τελευταίο, τον Jack Harrison, ο οποίος μάλιστα ήτανε και γεωλόγος και συνεργαστήκαμε μαζί, γιατί ο ίδιος είχε μεγάλο ενδιαφέρον για τα αποτελέσματα που βρήκαμε εμείς με το όργανό μας, κάτι που έγινε και μετά με τις αναλύσεις που κάναμε με τα δείγματα που έφεραν οι αστροναύτες από την επιφάνεια της Σελήνης», υπογράμμισε ο κ. Οικονόμου.

Το επιστημονικό «εύρηκα» για τη Σελήνη

Η Σελήνη αποτέλεσε το αντικείμενο της μεγάλης επιστημονικής ανακάλυψης του κ. Οικονόμου, ο οποίος με το δικό του «εύρηκα» αμφισβήτησε θεωρίες που μέχρι τότε θεωρούνταν ισχυρές. Όπως ανέφερε, ανάμεσα στους επιστήμονες που πίστευαν ότι η Σελήνη ήταν ανεξάρτητο ουράνιο σώμα, το οποίο είχε παγιδευτεί στη βαρυτική έλξη της Γης, βρισκόταν και διακεκριμένος καθηγητής του Πανεπιστημίου του Σικάγου, βραβευμένος με Νόμπελ. «Όταν βρήκαμε τα δικά μας αποτελέσματα, αποδείχτηκε ότι η θεωρία του δεν ίσχυε, γιατί για τη Σελήνη, η χημική της σύσταση ήταν περίπου η χημική σύσταση της Γης, αλλά με λίγες διαφορές. Εγώ και ο μαθηματικός μας, είμαστε οι πρώτοι που μάθαμε από τι στοιχεία αποτελείται η Σελήνη, εμείς κάναμε τις αναλύσεις τις οποίες μετά τις ανακοινώσαμε στο κοινό και στη NASA», είπε ο κ. Οικονόμου.

Τα ευρήματα της ομάδας έδειξαν ότι η σύσταση της Σελήνης μοιάζει σε μεγάλο βαθμό με εκείνη της Γης, ενώ στο σεληνιακό έδαφος το τιτάνιο εντοπίστηκε σε ποσότητα δύο έως τρεις φορές υψηλότερη από την αντίστοιχη στη Γη. Η επιστημονική κοινότητα υποδέχθηκε αρχικά με έντονη αμφιβολία τα αποτελέσματα, με αποτέλεσμα ο κ. Οικονόμου να χρειαστεί να πραγματοποιήσει επί μήνες επιπλέον εργαστηριακούς ελέγχους, ώστε να πιστοποιήσει την αξιοπιστία των οργάνων του. Η επιβεβαίωση ήρθε λίγο αργότερα. «Αυτό μου στοίχισε μισό χρόνο δοκιμών, για να αποδείξω ότι το όργανό μας σωστά εκτίμησε την ποσότητα του τιτανίου στη Σελήνη. Και όπως αποδείχτηκε μετά και από τις αναλύσεις των δειγμάτων που φέραμε από τη Σελήνη, οι αναλύσεις ήτανε σωστές», σχολίασε ο εμβληματικός Έλληνας επιστήμονας.

Στη συζήτηση τέθηκε αναπόφευκτα και η αντιπαραβολή της διαστημικής τεχνολογίας του χθες με τη σημερινή. Ο κ. Οικονόμου επισήμανε πως η πρώτη προσπάθεια κατάκτησης της Σελήνης δεν καθοδηγήθηκε μόνο από την επιστημονική αναζήτηση, αλλά και από τον σκληρό γεωπολιτικό ανταγωνισμό Ηνωμένων Πολιτειών και Σοβιετικής Ένωσης. Όπως εξήγησε, οι σύγχρονες αποστολές Artemis έχουν διαφορετικό προσανατολισμό, καθώς αποσκοπούν στην κατασκευή μόνιμων εγκαταστάσεων και βάσεων που θα λειτουργήσουν ως αφετηρία για το επόμενο μεγάλο ταξίδι της ανθρωπότητας στον πλανήτη Άρη. Ο ίδιος αναγνώρισε ότι το ενδιαφέρον του κοινού ενδέχεται να μην είναι τόσο έντονο όσο τη δεκαετία του ’60, αφού οι πολίτες έχουν πλέον εξοικειωθεί με τις τεχνολογικές εξελίξεις, εμφανίστηκε όμως βέβαιος ότι η ανθρώπινη περιέργεια για το σύμπαν «δεν πρόκειται να σταματήσει ποτέ».

Τα διαστημικά επιτεύγματα έχουν γίνει απαραίτητα στην καθημερινή ζωή

Ο διακεκριμένος ερευνητής στάθηκε στις πρακτικές κατακτήσεις που προέκυψαν από τη διαστημική κούρσα και επηρέασαν άμεσα τον σύγχρονο πολιτισμό. Η προσπάθεια για την άφιξη στη Σελήνη οδήγησε σε τεχνολογίες που σήμερα βρίσκονται πίσω από τα έξυπνα κινητά, το GPS, το διαδίκτυο και τις ψηφιακές φωτογραφικές μηχανές. Εκτιμώντας όσα μπορεί να ακολουθήσουν, σημείωσε: «ποτέ δεν ξέρεις τι θα φέρει το μέλλον. Μέσα σε ένα μικρό χρονικό διάστημα γίνονται τόσο μεγάλα βήματα. Το τι θα γίνει τώρα στα επόμενα δέκα, είκοσι, πενήντα χρόνια, δεν το ξέρει κανείς. Είμαι σίγουρος όμως ότι θα έχουμε πολλές καινούργιες εφευρέσεις, μεγάλη ανάπτυξη της τεχνολογίας, όπως έχει γίνει μέχρι τώρα», σχολίασε με ενθουσιασμό ο διακεκριμένος Έλληνας πυρηνικός φυσικός.

Στο τέλος της συζήτησης, ο κ. Οικονόμου έστειλε μήνυμα στους μαθητές, καλώντας τους να στραφούν με αφοσίωση στις θετικές επιστήμες. Όπως υπογράμμισε, οι νέοι είναι εκείνοι που στο μέλλον θα αναλάβουν την ευθύνη της κοινωνίας και της τεχνολογικής προόδου. Παράλληλα, αναφέρθηκε στην αυτοβιογραφία του, όπου περιγράφει τη διαδρομή του έως τα εργαστήρια της NASA, εκφράζοντας την ελπίδα ότι η προσωπική του πορεία θα λειτουργήσει ως έμπνευση για όσους θέλουν να κυνηγήσουν τα όνειρά τους. Από τις εικόνες που κράτησε στη μνήμη του έπειτα από δεκαετίες εργασίας στα εργαστήρια της NASA, ξεχωρίζει εκείνη της Γης, την οποία θεωρεί το ομορφότερο θέαμα στο σύμπαν. «Tο πιο ωραίο τοπίο στο διάστημα δεν μπορεί να είναι άλλο παρά ο πλανήτης μας, η Γη μας, γιατί αυτό είναι το σπίτι μας και πρέπει οπωσδήποτε να κάνουμε τα πάντα για να τον διατηρήσουμε και στο μέλλον για τις επόμενες γενιές», σχολίασε ο επιστήμονας των διαστημικών επιτευγμάτων.

Ο ομότιμος καθηγητής Πυρηνικής Φυσικής του Πανεπιστημίου του Σικάγο επισκέφθηκε στις αρχές Σεπτεμβρίου τη Θεσσαλονίκη και το ΝΟΗΣΙΣ, όπου παρουσίασε στο κοινό τη μακρόχρονη και συναρπαστική επιστημονική του διαδρομή. Παράλληλα, μοιράστηκε γνώσεις και προσωπικές εμπειρίες από τα πρώτα βήματα της διαστημικής έρευνας. Οι παρευρισκόμενοι γνώρισαν επίσης το βιβλίο του, «Ο δρόμος για τα Αστέρια», στο οποίο καταγράφεται η προσωπική και επιστημονική πορεία του συγγραφέα, από την Ελλάδα έως τη διεθνή διαστημική σκηνή.