Ο πρέσβης της Βραζιλίας στο Λονδίνο, Αντόνιο ντε Αγκουιάρ Πατριότα, δεν δυσκολεύτηκε να συνταχθεί με όσους περιγράφουν τον σύγχρονο κόσμο ως δυστοπικό σε πρόσφατη ομιλία του, έναν κόσμο που υποφέρει από «υπερθέρμανση του πλανήτη και περιβαλλοντική υποβάθμιση, πολλαπλές συγκρούσεις, αυξανόμενες στρατιωτικές δαπάνες, περιφρόνηση του διεθνούς δικαίου και του διεθνούς ανθρωπιστικού δικαίου, διαταραχές στο εμπόριο, διάβρωση της δημοκρατικής διακυβέρνησης και τεχνολογικές εξελίξεις που αντιμετωπίζονται με ενθουσιασμό και φόβο».
Ωστόσο, κάτω από την επιφάνεια, είπε, «κάτι συμβαίνει. Κάτι κινείται». Όπως αναφέρει στην ανάλυσή του ο διπλωματικός συντάκτης, Πάτρικ Γουίντουρ στον Guardian, αυτή η αλλαγή γίνεται ήδη αντιληπτή.
Δύο πόλοι στον «παγκόσμιο βορρά»
Η αλλαγή που μπορούσε να διακρίνει ο Πατριότα στον «παγκόσμιο βορρά» ήταν μια νέα διαίρεση σε «δύο πόλους, από τη μία μια μονομερής υπερδύναμη και από την άλλη μια πλειοψηφία πολυμερών κρατών». «Ο εξαιρετικά αντιδημοφιλής και παράνομος πόλεμος στο Ιράν γίνεται γρήγορα ένα ζωντανό παράδειγμα του χάους και της αστάθειας που γεννά ο μονομερής τρόπος δράσης», είπε. «Αποκαλύπτει την αντίληψη ότι ο κόσμος δεν θα γίνει ξανά μονοπολικός».
Κερδίζει έδαφος το επιχείρημα ότι η σημερινή σκοτεινή εποχή της αμερικανικής μονομέρειας και του ανεξέλεγκτου στρατιωτισμού μπορεί να φτάνει πρόωρα στο τέλος της, βυθιζόμενη κάτω από τα νερά των Στενών του Ορμούζ, καθώς άλλες δυτικές χώρες ανακτούν την αυτοκυριαρχία τους και τοποθετούν μακροπρόθεσμα στοιχήματα ότι δεν μπορούν πλέον να παραμένουν κάτω από την αμερικανική ομπρέλα ασφαλείας.
Έχουν δει πόσο περιορισμένη προστασία παρείχε αυτή η ομπρέλα στις μοναρχίες του Κόλπου και πόσο λίγο προώθησε τα ευρωπαϊκά συμφέροντα στην Ουκρανία, και πολλοί έχουν τελικά συνειδητοποιήσει ότι είναι προτιμότερο να έχουν διαφορετικά, πολυδιάστατα δίκτυα συμμαχιών.
Πολλαπλασιασμός πόλων ισχύος και ευημερίας
Σε πρόσφατη ομιλία του στην Κίνα, ο πρωθυπουργός της Ισπανίας, Πέδρο Σάντσεθ, εξήγησε ότι «αυτό που συμβαίνει σήμερα δεν είναι μεταβίβαση ηγεμονιών. Είναι πολλαπλασιασμός πόλων – όχι μόνο ισχύος αλλά και ευημερίας». Αυτό, είπε, είναι κάτι που πρέπει να γιορταστεί. «Για πρώτη φορά στη σύγχρονη ιστορία, η πρόοδος αναπτύσσεται ταυτόχρονα σε πολλά σημεία του πλανήτη. Αυτό συμβαίνει εδώ στην Κίνα, στην Ασία. Αλλά και στην αφρικανική ήπειρο και σε μια περιοχή πολύ κοντά στην Ισπανία: τη Λατινική Αμερική».
Αλλά δεν είναι μόνο οι αριστεροί που υποστηρίζουν ότι η εποχή της αμερικανικής πρωτοκαθεδρίας φθίνει. Η άποψη αυτή είναι ενσωματωμένη στη σκέψη του Παρισιού, των Βρυξελλών, της Βαρσοβίας και ακόμη και του Βερολίνου.
Ο καγκελάριος της Γερμανίας, Φρίντριχ Μερτς, αρχικά ουδέτερος ως προς τη νομιμότητα της αμερικανικής επίθεσης στο Ιράν, δήλωσε ότι οι ΗΠΑ υφίστανται ταπείνωση από το Ιράν και παρομοίασε το λάθος του Ντόναλντ Τραμπ να εξαπολύσει την επίθεση στην Τεχεράνη με εκείνα των προκατόχων του στις εισβολές στο Ιράκ και το Αφγανιστάν.
Παράκαμψη της Αμερικής και νέες ισορροπίες
Αντί να υποχωρούν, να διαφωνούν ή να ελπίζουν ότι οι επιθέσεις του Τραμπ προς τους «τζαμπατζήδες» της Ευρώπης είναι παροδικές, πολλές ευρωπαϊκές χώρες υιοθετούν τη συμβουλή του να αναλάβουν μεγαλύτερη ευθύνη για την άμυνά τους. Ως αποτέλεσμα, κατασκευάζεται μια παράκαμψη γύρω από την Αμερική.
Παράλληλα, σε παγκόσμιο επίπεδο αυξάνονται οι απαιτήσεις οι δυτικές δυνάμεις – όχι μόνο οι ΗΠΑ – να εγκαταλείψουν τη δυσανάλογη εκπροσώπησή τους στους διεθνείς θεσμούς υπέρ του παγκόσμιου νότου.
Λίγες από αυτές τις αλλαγές θα συμβούν άμεσα ή θα αποδειχθούν γραμμικές. Όμως το Ιράν και οι αμοιβαίες δυσαρέσκειες που προκαλεί μεταξύ Τραμπ και Ευρώπης επιταχύνουν τη διαδικασία απομάκρυνσης.
Μείωση αξιοπιστίας των ΗΠΑ
Ο καθηγητής του Χάρβαρντ, Στίβεν Γουόλτ, εξήγησε ότι αυτό οφείλεται εν μέρει στο ότι η αμερικανική επιρροή δεν είναι μόνο συνάρτηση του πλούτου ή της ισχύος της. Είναι επίσης συνάρτηση του πώς γίνεται αντιληπτή. Είναι σημαντικό, είπε, οι σύμμαχοι «να πιστεύουν ότι οι Ηνωμένες Πολιτείες ξέρουν τι κάνουν… ότι μπορούν να εκτελέσουν ένα σχέδιο με ικανότητα».
Η κυβέρνηση Τραμπ έχει στείλει το μήνυμα ότι αυτό δεν ισχύει πλέον, πράγμα που σημαίνει ότι άλλα κράτη θα είναι λιγότερο πρόθυμα να βασίζονται στις αμερικανικές συμβουλές στο μέλλον, τουλάχιστον για κάποιο διάστημα.
Ο Γουόλτ πρόσθεσε ότι «το άλλο μήνυμα αυτού του πολέμου είναι ότι η κυβέρνηση ενδιαφερόταν πραγματικά μόνο για μία άλλη χώρα στον κόσμο, το Ισραήλ», εις βάρος άλλων συμμάχων στην Ευρώπη και την Ασία, λόγω της τεράστιας οικονομικής ζημιάς που προκάλεσε ο πόλεμος και της έλλειψης διαβούλευσης πριν από την έναρξή του.
Κριτική από Αμερικανούς αξιωματούχους
Η πρώην πρέσβης των ΗΠΑ στο Λονδίνο, Τζέιν Χάρτλεϊ, δήλωσε για τον Βρετανό πρωθυπουργό: «Προς υπεράσπιση του Κιρ Στάρμερ, ποιος ήταν ο στόχος μας στο Ιράν; Ποια ήταν η νομική βάση αυτού του πολέμου; Ποιο ήταν το σχέδιο Β; Ποια ήταν η στρατηγική εξόδου; Δεν μπορούσαμε να απαντήσουμε σε καμία από αυτές τις ερωτήσεις. Αλλά το πιο ανησυχητικό είναι το κοινό. Γιατί το κοινό δεν θεωρεί πλέον την Αμερική δύναμη του καλού».
Δημιουργία νέων συμμαχιών
Για να είναι αυτό κάτι περισσότερο από ένα προσωρινό επεισόδιο αμερικανικής υποχώρησης, απαιτείται κάτι περισσότερο από αλλαγή στάσης. Απαιτείται σοβαρή προσπάθεια οικοδόμησης άλλων πόλων και εναλλακτικών μορφών συνεργασίας πέρα από τις ΗΠΑ. Αυτή η διαδικασία βρίσκεται ήδη σε εξέλιξη.
Ο πρωθυπουργός του Καναδά, Μαρκ Κάρνεϊ, παρουσίασε την ιδέα μιας ομάδας «μεσαίων δυνάμεων», και ο Καναδάς έχει ήδη υπογράψει περισσότερες από 20 οικονομικές και αμυντικές συμφωνίες, συμπεριλαμβανομένων και με την Κίνα, για να αυξήσει τις εξαγωγές του εκτός της αμερικανικής του βάσης.
Νέες ad hoc συμμαχίες και εμπορικοί διάδρομοι που δεν περνούν από την Ουάσινγκτον διαμορφώνονται. Από τη βραζιλιάνικη οπτική πρόκειται για νέους «συνασπισμούς των υπεύθυνων», με «συντονισμό μεταξύ περιοχών, πολιτισμών και πολιτικών συστημάτων».
Νέες πολιτικές συμμαχίες
Ο Πατριότα επαίνεσε επίσης τις νέες, πιο δυναμικές και πολιτικές ομάδες που αμφισβητούν τον λαϊκισμό και τον αμερικανικό στρατιωτισμό. Η πρώτη συνάντηση της Global Progressive Mobilisation στη Βαρκελώνη τον Απρίλιο συγκέντρωσε ηγέτες όπως ο πρόεδρος της Βραζιλίας Λουίζ Ινάσιο Λούλα ντα Σίλβα, η πρόεδρος του Μεξικού Κλαούντια Σέινμπαουμ, ο πρόεδρος της Νότιας Αφρικής Σίριλ Ραμαφόζα, η πρωθυπουργός των Μπαρμπάντος Μία Μότλεϊ, καθώς και φυσικά τον Σάντσεθ.
Ο Σάντσεθ κάλεσε τους προοδευτικούς να έχουν αυτοπεποίθηση παρά τον «ορίζοντα γεμάτο αβεβαιότητα» και «τον θόρυβο της υποταγμένης δεξιάς». «Μην ξεγελιέστε», είπε. «Η ακροδεξιά και η δεξιά δεν φωνάζουν επειδή κερδίζουν· φωνάζουν επειδή ξέρουν ότι ο χρόνος τους τελειώνει».
Σύγκρουση με τον Τραμπ και το ΝΑΤΟ
Η προθυμία του να χαρακτηρίσει τον πόλεμο στο Ιράν παράνομο εξόργισε τον Τραμπ, αλλά ο Σάντσεθ γνωρίζει — όπως και η ευρωπαϊκή δεξιά — ότι ο Τραμπ έχει γίνει εκλογικό βάρος. Ακόμη και ο Νάιτζελ Φάρατζ τον αποκηρύσσει.
Η απάντηση του Τραμπ είναι να απειλεί ότι θα αποβάλει την Ισπανία από το ΝΑΤΟ ή ότι θα αποσύρει στρατεύματα από τη Γερμανία. Η αμερικανική δέσμευση στο ΝΑΤΟ γίνεται διαπραγματευτικό χαρτί. Αντί να επαινεί τη Γερμανία για την αύξηση των στρατιωτών της κατά 75.000 έως τη δεκαετία του 2030, απειλεί. Σαν πυρομανής, καίει συμμαχίες για διασκέδαση.
Ο Εμανουέλ Μακρόν προειδοποίησε ότι αυτή η στάση «αδειάζει το ΝΑΤΟ από περιεχόμενο».
Ευρωπαϊκή άμυνα και Ουκρανία
Η ιδέα μιας Ευρωπαϊκής Αμυντικής Ένωσης ενισχύεται. Ο πρόεδρος της Ουκρανίας, Βολοντίμιρ Ζελένσκι, την υποστηρίζει.
Ο Τζον Λοφ εξηγεί ότι η Ευρώπη θα χρειαστεί να ενσωματώσει την Ουκρανία στο αμυντικό της σύστημα, καθώς διαθέτει τον μεγαλύτερο στρατό και σημαντική εμπειρία, καθώς και προηγμένη τεχνολογία drones.
Η ανθρωπότητα σε κίνδυνο
Η μεταμόρφωση δεν αφορά μόνο την άμυνα της Ευρώπης αλλά και το αν αυτή η αλλαγή θα αξιοποιηθεί για την αντιμετώπιση της παγκόσμιας κρίσης.
Ο επικεφαλής του ανθρωπιστικού προγράμματος του ΟΗΕ, Τομ Φλέτσερ, δήλωσε: «Η διεθνής τάξη δεν βρίσκεται στο χείλος της κατάρρευσης — έχει ήδη καταρρεύσει».
Η γενική γραμματέας της Διεθνούς Αμνηστίας, Ανιές Καλαμάρ, χαρακτήρισε το 2025 «χρονιά των θηρευτών».
Σε μια έκθεση άνω των 500 σελίδων, η Διεθνής Αμνηστία κατέγραψε «γενοκτονία και εγκλήματα κατά της ανθρωπότητας στη Γάζα», «εγκλήματα κατά της ανθρωπότητας» στην Ουκρανία, εξωδικαστικές εκτελέσεις από τις ΗΠΑ και επιθέσεις σε Βενεζουέλα και Ιράν.
Μια εποχή αταξίας
Ο αναλυτής Μαρκ Λέοναρντ περιγράφει τον κόσμο ως εποχή «αταξίας». Προειδοποιεί ότι «το να μιλάμε για αταξία προϋποθέτει ότι υπάρχει τάξη. Αλλά οι κανόνες δεν παραβιάζονται — αγνοούνται ως άνευ σημασίας. Δεν υπάρχει σταθερή ισορροπία ισχύος. Δεν υπάρχει συμφωνία για το ποιοι είναι οι κανόνες». Πρόσθεσε: «Η δυσκολία είναι ότι οι Ηνωμένες Πολιτείες θεωρούν ότι η εσωτερική τους ισχύς, και όχι οι διεθνείς θεσμοί ή οι παγκόσμιες συμμαχίες, αποτελεί τη βάση της ασφάλειάς τους».
Ένας κόσμος σε πλήρη μετάβαση
Ωστόσο, όπως είπε ο Πατριότα, κάτι κινείται ή πρόκειται να κινηθεί. Οι μονοπολιστές — οι ΗΠΑ, η Ρωσία και το Ισραήλ — διατηρούν τη δύναμή τους να τιμωρούν και να εκδικούνται. Ο Τραμπ εξακολουθεί να μαγνητίζει κάθε κύκλο ειδήσεων. Στη Γαλλία και τη Γερμανία, η λαϊκιστική δεξιά βρίσκεται σε άνοδο.
Αλλά ταυτόχρονα, οι μονοπολιστές αποτελούν μια πιεζόμενη μειοψηφία ακόμη και στις ίδιες τους τις χώρες και δυσκολεύονται ολοένα και περισσότερο να βρουν συμμάχους ή να επιβάλουν τη βούλησή τους.
Ένας νέος γενικός γραμματέας του ΟΗΕ το επόμενο έτος θα έχει τουλάχιστον την ευκαιρία να αμφισβητήσει το σημερινό μη αντιπροσωπευτικό Συμβούλιο Ασφαλείας — που αποτελείται από τους νικητές του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου, Κίνα, Γαλλία, Ρωσία, Ηνωμένο Βασίλειο και ΗΠΑ — και να προωθήσει μεταρρυθμίσεις μετά από 30 χρόνια αποτυχίας.
Σε αυτόν τον μετα-ρήξη κόσμο, όπου η αξιοπιστία της Ουάσινγκτον δεν μπορεί πλέον να θεωρείται δεδομένη και όπου η συνεργασία με το Πεκίνο, όσο περίπλοκη κι αν είναι, δεν μπορεί να απορριφθεί, όλα είναι ξαφνικά ανοιχτά.
Μια αμερικανική υποχώρηση στο Ιράν μπορεί να μην έχει τον οπτικό συμβολισμό της αποχώρησης από τη Σαϊγκόν ή την Καμπούλ, αλλά οι επιπτώσεις της μπορεί να αποδειχθούν εξίσου εκτεταμένες.
