Μεταναστευτικό: Η Αθήνα παρουσιάζει την Πέμπτη στην ΕΕ τον «έκτακτο μηχανισμό» – Αναστολή ασύλου, άμεσες επιστροφές και return hubs

Η Ελλάδα πρόκειται να καταθέσει επίσημα την Πέμπτη, 1 Σεπτεμβρίου, στο Λουξεμβούργο την πρότασή της για έναν ευρωπαϊκό μηχανισμό έκτακτης ανάγκης απέναντι σε περιπτώσεις εργαλειοποίησης του μεταναστευτικού, εισηγούμενη ακόμη και αναστολή των διαδικασιών ασύλου και άμεσες επιστροφές όταν καταγράφονται μαζικές αφίξεις.

Όπως επισημαίνουν πηγές του υπουργείου Μετανάστευσης και Ασύλου στο enikos.gr, οι βασικές κατευθύνσεις της ελληνικής πρότασης είχαν παρουσιαστεί ήδη στους Ευρωπαίους εταίρους στη Διάσκεψη του Μονάχου για τη Μεταναστευτική Πολιτική. Η επίσημη παρουσίαση θα πραγματοποιηθεί στο Συμβούλιο Δικαιοσύνης και Εσωτερικών Υποθέσεων, την Πέμπτη 1η Οκτωβρίου.

«Στο Μόναχο παρουσιάσαμε τη θέση μας και την Πέμπτη θα γίνει η επίσημη παρουσίαση της θέσης της χώρας για τον έκτακτο μηχανισμό στήριξης, όπως την αποτύπωσε ο Πρωθυπουργός στο Politico και την οποία η Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν αποδέχθηκε», σημειώνουν χαρακτηριστικά οι ίδιες πηγές.

Για την Αθήνα, προτεραιότητα αποτελεί να αποκτήσει η Ευρωπαϊκή Ένωση τη δυνατότητα να λαμβάνει έκτακτα μέτρα, πέρα από όσα προβλέπονται στη συνήθη διαχείριση των μεταναστευτικών ροών, όταν αντιμετωπίζει οργανωμένη προσπάθεια εργαλειοποίησής τους.

«Αυτό που δεν έχει γίνει μέχρι σήμερα και είναι σημαντικό, είναι να εξηγήσουμε στους Ευρωπαίους ότι, σε στιγμές κρίσης, θα πρέπει να λαμβάνονται μέτρα εκτός του συνηθισμένου πλαισίου», αναφέρουν χαρακτηριστικά οι πηγές του υπουργείου.

Αναστολή ασύλου και απευθείας επιστροφή

Στο ελληνικό σχέδιο προβλέπεται ενισχυμένη επιτήρηση των συνόρων, καθώς και δυνατότητα αναστολής των διαδικασιών ασύλου, όταν πληρούνται ορισμένοι όροι και οι μεταναστευτικές ροές διαπιστώνεται ότι συνδέονται με υβριδική απειλή.

Οι αρμόδιες πηγές του υπουργείου σημειώνουν πως, σε αυτές τις έκτακτες συνθήκες, δεν αρκεί να παγώνει η εξέταση μιας αίτησης ασύλου, αλλά πρέπει να υπάρχει η δυνατότητα άμεσης έκδοσης πράξης επιστροφής.

«Τα μέτρα αυτά έχουν να κάνουν με αυξημένη επιτήρηση, με αναστολή της διαδικασίας ασύλου και, ναι, σε αυτές τις περιπτώσεις όπου έχουμε εργαλειοποίηση και την έχουμε ζήσει με μαζικές ροές, τις οποίες αποτρέψαμε τότε, όχι απλώς δεν θα πρέπει να εξετάζεται το αίτημα ασύλου, αλλά να εκδίδεται απευθείας πράξη επιστροφής και να πραγματοποιείται άμεση επιστροφή», επισημαίνουν χαρακτηριστικά.

Η πρωτοβουλία που θα τεθεί στο Λουξεμβούργο συνδέεται με την πρόταση που είχε καταθέσει στις αρχές Αυγούστου ο Κυριάκος Μητσοτάκης, μετά τη μαζική μεταναστευτική κρίση στη Θέουτα.

Σε παρέμβασή του στο Politico, ο Έλληνας Πρωθυπουργός είχε τονίσει ότι «η ΕΕ χρειάζεται νέα εργαλεία για να αντιμετωπίσει τη μετανάστευση που χρησιμοποιείται ως όπλο».

Αναφερόμενος στις προϋποθέσεις για την ενεργοποίηση ενός τέτοιου μηχανισμού, ο Κυριάκος Μητσοτάκης είχε γράψει: «Τα κριτήρια αυτά θα πρέπει να συνδυάζουν ποσοτικά στοιχεία -όπως η έκταση και η ταχύτητα των αφίξεων σε σχέση με τις δυνατότητες κάθε χώρας- με ποιοτικούς δείκτες, συμπεριλαμβανομένων τυχόν ενδείξεων συντονισμού, διευκόλυνσης ή εμπλοκής τρίτων χωρών ή δικτύων οργανωμένου εγκλήματος».

Παράλληλα, ο Πρωθυπουργός έθεσε προς συζήτηση την προσωρινή διακοπή υποβολής αιτήσεων ασύλου σε συνθήκες ακραίας πίεσης.

«Σε σαφώς καθορισμένες εξαιρετικές περιπτώσεις ακραίας και δυσανάλογης πίεσης -είτε στα χερσαία σύνορα είτε έπειτα από μαζικές αφίξεις διά θαλάσσης- τα κράτη μέλη θα πρέπει να έχουν τη δυνατότητα, στο πλαίσιο ενός ειδικού καθεστώτος έκτακτης ανάγκης της ΕΕ, να αναστέλλουν προσωρινά την υποβολή αιτήσεων ασύλου από νεοαφιχθέντες, προχωρώντας παράλληλα στην ταχεία επιστροφή όσων δεν έχουν δικαίωμα παραμονής, σε πλήρη συμμόρφωση με τις νομικές υποχρεώσεις της ΕΕ», έγραψε.

«Ασφαλώς, δεν γνωρίζουμε ακόμη τι προκάλεσε την κατάσταση που εκτυλίχθηκε στη Θέουτα», σημείωσε ο Μητσοτάκης στο Politico. «Ωστόσο, ανάλογα σενάρια δεν είναι πρωτοφανή. Η Ελλάδα αντιμετώπισε μια παρόμοια κατάσταση στα χερσαία σύνορά της με την Τουρκία, στον Έβρο, το 2020, όπως συνέβη και με τη Λιθουανία, την Πολωνία και τη Λετονία στα σύνορά τους με τη Λευκορωσία το 2021».

Η κρίση στη Θέουτα που έφερε το θέμα στο προσκήνιο

Αφορμή για την επανεκκίνηση της ευρωπαϊκής συζήτησης στάθηκαν τα πρωτοφανή περιστατικά της 30ής και 31ης Ιουλίου στη Θέουτα. Τότε, περισσότεροι από 70.000 μετανάστες επιχείρησαν να εισέλθουν μαζικά στον ισπανικό θύλακα, προκαλώντας μία από τις πιο σοβαρές μεταναστευτικές κρίσεις που έχει γνωρίσει η ΕΕ.

Το ζήτημα πήρε μεγαλύτερη έκταση μετά τον δημόσιο χαρακτηρισμό των γεγονότων ως «υβριδική επίθεση» από τον Ισπανό πρωθυπουργό Πέδρο Σάντσεθ, ο οποίος πάντως δεν απέδωσε ευθέως ευθύνη στο Μαρόκο. Σε προηγούμενη τοποθέτησή του στο ισπανικό Κοινοβούλιο είχε αναφέρει ότι δεν υπήρχαν «στερεά στοιχεία» που να τεκμηριώνουν συμμετοχή των μαροκινών αρχών.

Η υπόθεση έγινε ακόμη πιο σύνθετη ύστερα από τη διαρροή αποχαρακτηρισμένων εγγράφων, τα οποία έδειχναν ότι οι ισπανικές υπηρεσίες πληροφοριών είχαν προειδοποιήσει για πιθανή μαζική μεταναστευτική πίεση.

Σε έκθεση του Εθνικού Κέντρου Μετανάστευσης και Συνόρων (CNIF), που διαβιβάστηκε στη δικαστή Μαρία Ταρδόν, διατυπωνόταν το συμπέρασμα ότι το Μαρόκο «ενθάρρυνε», «προώθησε» και «κατεύθυνε» τη μαζική κίνηση προς τα σύνορα της Θέουτα.

Παρ’ όλα αυτά, μερικές ημέρες προτού διαρρεύσει το έγγραφο, το ισπανικό υπουργείο Εσωτερικών είχε παρουσιάσει διαφορετική εικόνα, απαντώντας σε ερωτήσεις του enikos.gr για όσα γνώριζαν οι αρχές πριν από τα γεγονότα.

Το υπουργείο ανέφερε ότι πριν από την κρίση είχαν καταγραφεί αυξημένες παράτυπες αφίξεις μέσω θαλάσσης, ενώ έγιναν και συναντήσεις συντονισμού των αρχών της Θέουτα με την κεντρική διοίκηση.

Κατά την επίσημη θέση που μετέφερε το υπουργείο, το Εθνικό Κέντρο Πληροφοριών (CNI) και η αστυνομία αντάλλασσαν πληροφορίες για την κατάσταση, αλλά δεν υπήρξε «κάποια προειδοποίηση» ότι θα εκδηλωνόταν εισροή στο μέγεθος εκείνης που τελικά καταγράφηκε.

Η Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν και το ευρωπαϊκό εργαλείο έκτακτης ανάγκης

Η συζήτηση επιταχύνθηκε στις 16 Σεπτεμβρίου, όταν η πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν, εξήγγειλε στην ομιλία της για την «Κατάσταση της Ένωσης» ότι η Κομισιόν σκοπεύει να εισηγηθεί ένα νέο Ευρωπαϊκό Εργαλείο Ανταπόκρισης σε Καταστάσεις Έκτακτης Ανάγκης.

Η Φον ντερ Λάιεν συνέδεσε τη συγκεκριμένη πρωτοβουλία τόσο με τα γεγονότα που προηγήθηκαν στη Θέουτα όσο και με περιπτώσεις όπου οι μαζικές μετακινήσεις πληθυσμών οργανώνονται και αξιοποιούνται ως όπλο.

«Θα ενεργοποιείται μόνο υπό ένα αυστηρά καθορισμένο σύνολο κριτηρίων. Και σε αυτές τις περιπτώσεις, θα επιτρέπει μια χρονικά περιορισμένη και αυστηρά καθορισμένη ευελιξία στις τυπικές διαδικασίες», εξήγησε.

Η ίδια διευκρίνισε ότι το μήνυμα από τις Βρυξέλλες είναι απολύτως ξεκάθαρο: «Θα συμμορφωνόμαστε πάντα με τις αξίες μας και τα θεμελιώδη δικαιώματα, αλλά δεν θα κάνουμε ποτέ συμβιβασμούς στην προστασία των συνόρων μας, διότι εμείς, οι Ευρωπαίοι, αποφασίζουμε ποιος έρχεται στην Ένωσή μας και υπό ποιες συνθήκες. Και όχι οι διακινητές και οι λαθρέμποροι».

Η Αθήνα θεωρεί πως η ευρωπαϊκή συζήτηση προσεγγίζει πλέον την ελληνική θέση και θα προσέλθει στο Συμβούλιο της Πέμπτης, στο Λουξεμβούργο, για να «την παρουσιάσουμε επίσημα».

Η ελληνική πρωτοβουλία έχει ενταχθεί επισήμως στην ημερήσια διάταξη του Συμβουλίου της 1ης Οκτωβρίου.

Στην ατζέντα της συνεδρίασης σημειώνεται ότι η Ελλάδα θα ενημερώσει τους Ευρωπαίους εταίρους της για έναν «ευρωπαϊκό μηχανισμό έκτακτης ανάγκης για την αντιμετώπιση της εργαλειοποίησης και των υβριδικών απειλών στα εξωτερικά σύνορα της ΕΕ».

Σχεδιασμός για κέντρο επιστροφών στην Αφρική

Ταυτόχρονα με τη συζήτηση για τον έκτακτο μηχανισμό, η Αθήνα σχεδιάζει τη δημιουργία κέντρου επιστροφών (return hubs) σε τρίτη αφρικανική χώρα.

Στο περιθώριο του Συμβουλίου στο Λουξεμβούργο, η Ελλάδα αναμένεται να συναντηθεί με τα άλλα τέσσερα μέλη του λεγόμενου «Core Group» —Γερμανία, Ολλανδία, Δανία και Αυστρία— για την υλοποίηση του σχεδίου.

Πηγές του υπουργείου Μετανάστευσης και Ασύλου αναφέρουν ότι η συνάντηση θα γίνει με την παρουσία της επικεφαλής του Διεθνούς Οργανισμού Μετανάστευσης.

Οι ίδιες πηγές αναφέρουν ακόμη ότι η ελληνική Προεδρία «έχει καταλήξει» στην αφρικανική χώρα όπου επιδιώκεται να ιδρυθεί το κέντρο, «απλώς δεν μπορούμε ακόμη να την ανακοινώσουμε».

Άλλωστε, τα λεγόμενα return hubs βρίσκονται ήδη στο επίκεντρο της συνεργασίας των πέντε κρατών.

Στις αρχές Σεπτεμβρίου, κατά τη συνεδρίαση του Core Group στην Κοπεγχάγη, Ελλάδα, Γερμανία, Αυστρία, Δανία και Ολλανδία συμφώνησαν «επί των βασικών αρχών» για ένα πλαίσιο συνεργασίας με τρίτη χώρα, με στόχο τη δημιουργία τέτοιων κέντρων.