Κρήτη: Η χαμένη πόλη βγαίνει στο «φως» – Τα νέα στοιχεία από τις ανασκαφές στην Ονιθέ

Η Ονιθέ φέρνει ξανά στην επιφάνεια μια ελάχιστα γνωστή στο ευρύ κοινό πτυχή της αρχαίας ιστορίας της Κρήτης, χάρη στη συστηματική αρχαιολογική έρευνα που διεξάγεται νοτιοανατολικά του Ρεθύμνου, πάνω από τα Γουλεδιανά.

Στο σημείο αυτό εκτείνεται ο σημαντικός αρχαιολογικός χώρος της Ονιθές, όπου αποκαλύπτονται σταδιακά τα κατάλοιπα μιας αρχαίας πόλης, χτισμένης σε θέση με εντυπωσιακή θέα προς μεγάλο μέρος της Κρήτης.

Με την αρχαία Ρίθυμνα συνδέεται η συγκεκριμένη πόλη, η οποία, μέσα από παραδόσεις και μυθολογικές αναφορές, έχει επίσης ταυτιστεί με τις αρχαίες πόλεις Οσμίδα και Φαλάννα.

Παρότι η Ονιθέ γνώρισε τη μεγαλύτερη άνθησή της κατά τους αρχαϊκούς χρόνους, τα ευρήματα δείχνουν ότι στην περιοχή υπήρχε ανθρώπινη παρουσία ήδη στη Νεολιθική εποχή, την 4η χιλιετία π.Χ.

Οι πρώτες ανασκαφές στην Ονιθέ από τον Νικόλαο Πλάτωνα

Αν και η θέση ήταν γνωστή από τον 19ο αιώνα, οργανωμένη ανασκαφική έρευνα έγινε για πρώτη φορά το 1952, υπό τη διεύθυνση του αρχαιολόγου Νικόλαου Πλάτωνα.

Οι έρευνες εκείνης της περιόδου έφεραν στην επιφάνεια δύο μεγάλα κτίσματα των αρχαϊκών χρόνων, την Οικία Α και την Οικία Β. Η πρώτη θεωρείται ιδιαίτερα σημαντική, καθώς παραμένει ένα από τα πλέον χαρακτηριστικά παραδείγματα αρχαϊκής οικιστικής αρχιτεκτονικής στην Κρήτη.

Ύστερα από διακοπή αρκετών δεκαετιών, οι ανασκαφές άρχισαν εκ νέου το 2018 με επικεφαλής τον αρχαιολόγο Κυριάκο Ψαρουδάκη, ο οποίος εξακολουθεί να ερευνά την περιοχή από το σημείο στο οποίο είχε σταματήσει ο Πλάτων.

Η σημερινή ανασκαφική δραστηριότητα επικεντρώνεται σε ένα μεγάλο κτιριακό συγκρότημα που ανήκει στην αρχαϊκή περίοδο.

Το αρχαϊκό συγκρότημα του 7ου αιώνα π.Χ.

Ο Κυριάκος Ψαρουδάκης εξηγεί ότι πρόκειται για εκτεταμένο σύνολο του 7ου αιώνα π.Χ., το οποίο, σύμφωνα με τα ανασκαφικά στοιχεία που έχουν συγκεντρωθεί έως τώρα, φαίνεται να εξυπηρετούσε δημόσιες ή κοινοτικές λειτουργίες.

Κατά τον ίδιο, το συγκρότημα πιθανότατα σχετιζόταν με τα πρώτα στάδια της αστικοποίησης, καθώς και με τη διαδικασία συγκρότησης της πόλης-κράτους στην Κρήτη.

Η ιστορική διαδρομή από την ακρόπολη μέχρι την παλαιοχριστιανική βασιλική

Τα αρχαιολογικά κατάλοιπα της περιοχής δεν προέρχονται αποκλειστικά από τους αρχαϊκούς χρόνους.

Η βασιλική, η κρήνη και ο πύργος στην ακρόπολη

Στην ίδια περιοχή έχουν βρεθεί ίχνη παλαιοχριστιανικής βασιλικής που χρονολογείται στον 6ο αιώνα μ.Χ., ενώ σε μικρή απόσταση υπάρχει αρχαία κρήνη, η οποία είχε παραμείνει ορατή και ήταν γνωστή στους κατοίκους.

Στην ακρόπολη σώζονται ακόμη τμήματα ενός πύργου, η παρουσία του οποίου ανάγεται ήδη στον 4ο αιώνα π.Χ.

Μέσα από αυτά τα ευρήματα καταγράφεται η μακρά ιστορική συνέχεια της περιοχής, η οποία εκτείνεται από την προϊστορία και τους αρχαϊκούς χρόνους έως τη ρωμαϊκή και την παλαιοχριστιανική περίοδο.

Στην προσπάθεια για την ανάδειξη της Ονιθές συμμετέχουν και άλλοι φορείς πέρα από την αρχαιολογική κοινότητα.

Η ανάδειξη της Ονιθές και η χρηματοδότηση των ερευνών

Οι κάτοικοι έχουν συστήσει την Εταιρεία Φίλων της Ονιθές, συνεισφέροντας στην προσπάθεια να αποκτήσει μεγαλύτερη αναγνωρισιμότητα ο αρχαιολογικός χώρος, ο οποίος, παρά τη σπουδαιότητά του, εξακολουθεί να μην είναι ιδιαίτερα γνωστός στο κοινό.

Τη συστηματική ανασκαφική έρευνα διενεργεί η Εφορεία Αρχαιοτήτων Ρεθύμνου, με οικονομική στήριξη από την Περιφέρεια Κρήτης μέσω της Προγραμματικής Σύμβασης Πολιτισμού 2026-2027. Τη σύμβαση έχουν υπογράψει το Υπουργείο Πολιτισμού, η Περιφέρεια Κρήτης και ο Δήμος Ρεθύμνου.

Καθώς οι εργασίες συνεχίζονται, οι αρχαιολόγοι προσδοκούν ότι μέσα στα επόμενα χρόνια θα έρθει στην επιφάνεια ακόμη μεγαλύτερο τμήμα της αρχαίας πόλης, προσφέροντας περισσότερα στοιχεία για την ιστορία της Ονιθές.