Turkish Minute: Οι ελληνοτουρκικές εντάσεις στο πλαίσιο της συζήτησης για τα F-35 της Τουρκίας

Οι εντάσεις της Τουρκίας με την Ελλάδα συγκαταλέγονται στα ζητήματα που επηρεάζουν τη συζήτηση για στενότερη αμερικανοτουρκική συνεργασία, όπως αναφέρει η ερευνητική υπηρεσία του Κογκρέσου, σύμφωνα με δημοσίευμα του Turkish Minute. Το μέσο εξετάζει πώς ο έλεγχος και των δύο σωμάτων του Κογκρέσου από τους Δημοκρατικούς μπορεί να περιπλέξει τις επιδιώξεις της Άγκυρας για άρση κυρώσεων και απόκτηση αμερικανικών μαχητικών.

Πρώην Τούρκοι διπλωμάτες εκτιμούν ότι το αποτέλεσμα δοκιμάζει την εξάρτηση του προέδρου Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν από τη σχέση του με τον Αμερικανό ομόλογό του, Ντόναλντ Τραμπ. Σύμφωνα με το πρακτορείο UPI, οι Δημοκρατικοί εξασφάλισαν τον έλεγχο της Βουλής των Αντιπροσώπων και της Γερουσίας στις ενδιάμεσες εκλογές της Τρίτης.

Το νέο Κογκρέσο αναλαμβάνει τον Ιανουάριο, δίνοντας στους Δημοκρατικούς τον έλεγχο των επιτροπών που εξετάζουν τις πωλήσεις όπλων, την εξωτερική πολιτική και τις κρατικές δαπάνες. Το εκλογικό αποτέλεσμα, πάντως, δεν ακυρώνει υπάρχουσες συμφωνίες ούτε αλλάζει από μόνο του τους ισχύοντες νομικούς περιορισμούς.

Η σχέση Ερντογάν – Τραμπ και τα F-35

Η Άγκυρα επιδιώκει να επιστρέψει στο υπό αμερικανική ηγεσία πρόγραμμα των F-35, από το οποίο απομακρύνθηκε το 2019 μετά την αγορά του ρωσικού συστήματος αεράμυνας S-400. Η Ουάσινγκτον υποστηρίζει ότι το ρωσικό σύστημα θα μπορούσε να θέσει σε κίνδυνο την ευαίσθητη τεχνολογία των αεροσκαφών. Η αγορά οδήγησε επίσης σε αμερικανικές κυρώσεις κατά της τουρκικής υπηρεσίας αμυντικών προμηθειών το 2020.

Ο πρώην Τούρκος διπλωμάτης Χασίμ Τεκινές, ερευνητής στο Ινστιτούτο Διπλωματίας και Οικονομίας με έδρα τις Βρυξέλλες, υποστήριξε σε ανάλυσή του στο YouTube ότι η προσωπική σχέση Ερντογάν – Τραμπ είχε διαμορφώσει τις προσδοκίες της Άγκυρας για αμυντική συνεργασία. Ένας πολιτικά αποδυναμωμένος πρόεδρος, είπε, θα δυσκολευόταν περισσότερο να προσφέρει αυτά τα οφέλη.

Ο Τραμπ έχει επαινέσει επανειλημμένα τον Ερντογάν. Όταν τον υποδέχθηκε στον Λευκό Οίκο τον Σεπτέμβριο του 2025, τον χαρακτήρισε «σκληρό άνθρωπο» που έκανε «καταπληκτική δουλειά στη χώρα του». Κατά την επίσκεψή του στην Άγκυρα για τη σύνοδο του ΝΑΤΟ τον Ιούλιο, είπε ότι οι δύο τους είχαν «χημεία», δεσμεύθηκε να άρει τις κυρώσεις και εμφανίστηκε ανοιχτός σε πωλήσεις F-35. «Δεν θέλουμε να επιβάλλουμε κυρώσεις σε φίλους», δήλωσε.

Ο πρώην μόνιμος αντιπρόσωπος της Τουρκίας στην ΕΕ, Σελίμ Κουνεράλπ, εκτίμησε στο X ότι η κυβέρνηση θα πρέπει να εγκαταλείψει κάθε ελπίδα εξασφάλισης της στήριξης του Κογκρέσου για στρατιωτικές πωλήσεις, ιδίως για τα F-35. «Το χαρτί Τραμπ δεν μπορεί πλέον να παιχτεί», έγραψε.

Τα νομικά εμπόδια και οι αμερικανικές κυρώσεις

Το τουρκικό υπουργείο Άμυνας ανακοίνωσε στις 15 Οκτωβρίου ότι συνεχίζονται οι συνομιλίες για έξι F-35 που κατασκευάστηκαν για την Τουρκία και ζήτησε την άρση των κυρώσεων και άλλων περιορισμών στην αμυντική βιομηχανία της χώρας.

Τον Δεκέμβριο του 2020, η πρώτη κυβέρνηση Τραμπ επέβαλε κυρώσεις στην Προεδρία Αμυντικής Βιομηχανίας της Τουρκίας και σε τέσσερις αξιωματούχους βάσει του νόμου CAATSA. Τα μέτρα περιλάμβαναν απαγόρευση αμερικανικών αδειών και εγκρίσεων εξαγωγής προς την υπηρεσία.

Οι περιορισμοί για τα F-35 είναι ξεχωριστοί. Σύμφωνα με την ερευνητική υπηρεσία του Κογκρέσου, η κυβέρνηση μπορεί να άρει την απαγόρευση μεταφοράς 90 ημέρες αφού πιστοποιήσει ότι η Τουρκία δεν διαθέτει πλέον τους S-400 ή σχετικό εξοπλισμό, υλικά ή προσωπικό. Η Τουρκία πρέπει επίσης να δώσει αξιόπιστες διαβεβαιώσεις ότι δεν θα αποκτήσει ξανά το σύστημα και να μην έχει αγοράσει πρόσθετο ρωσικό αμυντικό εξοπλισμό που θα μπορούσε να θέσει σε κίνδυνο τα F-35. Η άρση των κυρώσεων CAATSA δεν θα άνοιγε συνεπώς αυτόματα τον δρόμο για την παράδοση των μαχητικών.

Ο έλεγχος από τους Δημοκρατικούς δεν συνεπάγεται ομόφωνη αντίθεση σε μια συμφωνία. Έκθεση της ερευνητικής υπηρεσίας του Κογκρέσου τον Αύγουστο ανέφερε ότι η Δημοκρατική γερουσιαστής Τζιν Σαχίν και ο Ρεπουμπλικανός γερουσιαστής Μάικ Ράουντς είχαν χαιρετίσει την πρόσβαση της Τουρκίας στα F-35, εφόσον επιλύονταν οι ανησυχίες για τους S-400. Ο Δημοκρατικός γερουσιαστής Κρις Κουνς, αντίθετα, αμφισβήτησε αν η μεταφορά του ρωσικού συστήματος αλλού θα τις αντιμετώπιζε.

Οι διαφορετικές περιπτώσεις των KAAN και F-16

Ο Κουνεράλπ προειδοποίησε επίσης ότι το εκλογικό αποτέλεσμα θα μπορούσε να πλήξει το KAAN, το μαχητικό που αναπτύσσει η Turkish Aerospace Industries. Τα πρώτα αεροσκάφη χρησιμοποιούν κινητήρες General Electric F110 αμερικανικής κατασκευής, με αποτέλεσμα το πρόγραμμα να εξαρτάται από αμερικανικές εγκρίσεις εξαγωγής όσο αναπτύσσεται τουρκικός κινητήρας.

Ωστόσο, ο διευθύνων σύμβουλος της εταιρείας, Μεχμέτ Ντεμιρόγλου, δήλωσε τον Ιούλιο στο Breaking Defense ότι είχε εξασφαλιστεί άδεια εξαγωγής για κινητήρες που προορίζονται για αεροσκάφη παραγωγής. Είχε προηγηθεί έλεγχος από το Κογκρέσο, συμπεριλαμβανομένης της κριτικής του Γκρέγκορι Μικς, κορυφαίου Δημοκρατικού στην Επιτροπή Εξωτερικών Υποθέσεων της Βουλής. Η έγκριση δόθηκε πριν από τις εκλογές.

Ξεχωριστή είναι και η αγορά F-16. Τον Ιανουάριο του 2024, η κυβέρνηση Μπάιντεν ενημέρωσε το Κογκρέσο για προτεινόμενο πακέτο 40 νέων F-16 και αναβαθμίσεων για 79 υπάρχοντα αεροσκάφη, αρχικής αξίας 23 δισ. δολαρίων. Το εκλογικό αποτέλεσμα δεν ανατρέπει από μόνο του αυτή τη διαδικασία.

Ο έλεγχος του Κογκρέσου και ο πόλεμος στο Ιράν

Οι Δημοκρατικοί μπορούν να πιέσουν την κυβέρνηση για τις σχέσεις της με την Άγκυρα μέσω ακροάσεων, αιτημάτων πληροφόρησης και νομοθεσίας. Το Κογκρέσο μπορεί επίσης να επιδιώξει να μπλοκάρει πωλήσεις όπλων ή να αμφισβητήσει ορισμένες αποφάσεις άρσης κυρώσεων, ανάλογα με τη νομική διαδικασία.

Ο Τραμπ διατηρεί σημαντικές εκτελεστικές αρμοδιότητες και δικαίωμα βέτο. Για την υπέρβαση βέτο απαιτείται πλειοψηφία δύο τρίτων των παρόντων και ψηφιζόντων σε κάθε σώμα, επομένως η δημοκρατική πλειοψηφία δεν εγγυάται ότι μπορεί να σταματήσει μια συμφωνία που στηρίζει ο πρόεδρος.

Πέρα από τις εντάσεις με την Ελλάδα, η ερευνητική υπηρεσία του Κογκρέσου έχει επισημάνει τις σχέσεις της Τουρκίας με τη Ρωσία, τις εντάσεις με το Ισραήλ και την εσωτερική πολιτική της κατάσταση ως ζητήματα που επηρεάζουν τη συζήτηση για στενότερη συνεργασία. Η συγκεκριμένη προσέγγιση της νέας πλειοψηφίας απέναντι στην Τουρκία μένει να διαμορφωθεί.

Το νέο Κογκρέσο θα μπορούσε επίσης να αμφισβητήσει τον χειρισμό του πολέμου στο Ιράν από τον Τραμπ. Στις 28 Οκτωβρίου, ο Δημοκρατικός γερουσιαστής Κρις Μέρφι προειδοποίησε ότι ο πρόεδρος φαινόταν να προετοιμάζει νέα στρατιωτική εκστρατεία μετά τις εκλογές και κάλεσε τους Δημοκρατικούς να χρησιμοποιήσουν τις αρμοδιότητες του Κογκρέσου για να αρνηθούν χρηματοδότηση στη συνέχιση του πολέμου, αναγνωρίζοντας παράλληλα πιθανές αντιδράσεις εντός του κόμματός του.

Ο περιορισμός νέων εχθροπραξιών θα μπορούσε να ωφελήσει την Άγκυρα, μειώνοντας τους περιφερειακούς κινδύνους ασφαλείας και την πίεση στο ενεργειακό κόστος, καθώς η Τουρκία εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από εισαγόμενα καύσιμα. Οι εκλογές, ωστόσο, δεν αλλάζουν άμεσα τις στρατιωτικές επιχειρήσεις.

Ο καθηγητής του Πανεπιστημίου Μπίλκεντ Οζγκιούρ Οζνταμάρ δήλωσε στο BBC Turkish ότι μια ανανεωμένη εστίαση του Τραμπ στο Ιράν θα μπορούσε να φέρει πρόσθετες απαιτήσεις προς την Τουρκία και ότι ένας ακόμη πόλεμος θα μπορούσε να βλάψει τη χώρα. Ο Ρικάρντο Γκάσκο, συντονιστής εξωτερικής πολιτικής στο Ινστιτούτο Πολιτικών Ερευνών της Κωνσταντινούπολης, εκτίμησε στο ίδιο μέσο ότι ο ρόλος της Τουρκίας στη Συρία, στην ασφάλεια της Μαύρης Θάλασσας και στην περιφερειακή διπλωματία θα της έδινε διαπραγματευτική ισχύ έναντι της Ουάσινγκτον.