Κωνσταντίνος Φλώρος: Η μεγάλη αναδιάταξη της παγκόσμιας ισχύος

Από την Ουκρανία και τον Κόλπο έως τον νέο χάρτη της παγκόσμιας ισχύος. Ο στρατηγός και επίτιμος Αρχηγός ΓΕΕΘΑ γράφει αποκλειστικά στη Realnews. Φόβου, τιμής καί ωφελίας – Θουκυδίδης, Ιστορίαι, Α’ 76

Τιμή, φόβος και συμφέρον. Οι τρεις δυνάμεις που, όπως έγραφε ο Θουκυδίδης, διαμορφώνουν τις επιλογές των κρατών, παραμένουν δυόμισι χιλιάδες χρόνια αργότερα ένα επίκαιρο εργαλείο για την κατανόηση της διεθνούς πολιτικής.

Καθώς ο πόλεμος στην Ουκρανία μπαίνει στον πέμπτο χρόνο και η σύγκρουση στον Κόλπο πλησιάζει τους οκτώ μήνες, τα δύο μέτωπα εξελίσσονται με διαφορετικό τρόπο. Στην Ουκρανία, οι επιχειρήσεις συνεχίζονται με ένταση, ωστόσο ενισχύεται η εκτίμηση ότι, με τα σημερινά δεδομένα, η σύγκρουση δύσκολα θα οδηγήσει σε καθοριστική στρατιωτική έκβαση.

Ο Αμερικανός υπουργός Εξωτερικών Μάρκο Ρούμπιο χαρακτήρισε στις αρχές Οκτωβρίου τον πόλεμο «επικίνδυνο αδιέξοδο» — χαρακτηρισμός που αποτυπώνει σε μεγάλο βαθμό τη σημερινή κατάσταση.

Διαφορετική είναι η εικόνα στον Κόλπο, όπου η έκβαση δεν έχει ακόμη διαμορφωθεί. Η νέα αρχιτεκτονική ασφαλείας στη Μέση Ανατολή συνδέεται άμεσα με το Ιράν, το Στενό του Ορμούζ, τις πυρηνικές δυνατότητες της χώρας και, πάνω απ’ όλα, τη μελλοντική γεωστρατηγική θέση της Τεχεράνης.

Πέρα από το πότε θα λήξουν οι δύο πόλεμοι, ζητούμενο είναι και η γεωπολιτική, γεωστρατηγική και γεωοικονομική τάξη που θα αφήσουν πίσω τους. Το κύριο διακύβευμα είναι η αναδιάταξη της Ευρασίας πριν από την επόμενη μεγάλη αναμέτρηση ΗΠΑ και Κίνας στον Ειρηνικό.

Ουκρανία: Η μετάβαση από τη σύγκρουση στην παγίωση

«Ο πόλεμος δεν είναι παρά η συνέχιση της κρατικής πολιτικής με άλλα μέσα» – Carl von Clausewitz

Ο Clausewitz υπογραμμίζει την πολιτική διάσταση του πολέμου: όταν δεν οδηγεί στον στόχο που επιδιώκεται, η μορφή του μεταβάλλεται. Η Ουκρανία έχει ήδη αλλάξει ριζικά το ευρωπαϊκό περιβάλλον ασφαλείας. Με την ένταξη της Φινλανδίας και της Σουηδίας διευρύνθηκε το ΝΑΤΟ, οι ευρωπαϊκές αμυντικές δαπάνες ανέβηκαν, ενώ η Ρωσία απομακρύνθηκε δραματικά από τη Δύση και η Ευρώπη πιέστηκε να επανεξετάσει τη στάση της απέναντι στη σκληρή ισχύ.

Ωστόσο, δεν έχει επιτευχθεί καθαρή στρατιωτική λύση. Αν διατηρηθεί η τωρινή πορεία, η σύγκρουση ενδέχεται με τον χρόνο να γίνει μια περισσότερο ή λιγότερο «παγωμένη» στρατιωτικοπολιτική εκκρεμότητα: χωρίς ειρήνη και όχι αναγκαστικά με οριστική συμφωνία. Τη διαχείριση του μετώπου θα αναλάβουν σταδιακά περισσότερο οι Ευρωπαίοι, υπό την «υψηλή επιστασία» των ΗΠΑ.

Για την Ουάσιγκτον, η Ουκρανία μπορεί να πάψει να είναι κορυφαίο στρατηγικό πρόβλημα χωρίς να έχει προηγηθεί οριστική «λύση», εφόσον η κατάσταση γίνει διαχειρίσιμη. Έτσι τίθεται ένα σοβαρότερο ερώτημα: ποια θα είναι η πορεία της Ρωσίας μετά την πολιτική εποχή Πούτιν;

Ρωσία μετά τον Πούτιν: ποια στρατηγική πορεία θα ακολουθήσει;

«Η γεωγραφία αποτελεί τον πλέον θεμελιώδη παράγοντα της εξωτερικής πολιτικής, ακριβώς επειδή είναι και ο μονιμότερος» – Nicholas J. Spykman

Οι ηγεσίες και τα καθεστώτα αλλάζουν, όχι όμως η γεωγραφία. Η Ρωσία θα παραμείνει ανάμεσα στην Ευρώπη, την Κίνα, την κεντρική Ασία και την Αρκτική. Η εποχή μετά τον Πούτιν αργά ή γρήγορα θα έρθει· το ζητούμενο είναι η στρατηγική επιλογή της νέας ηγεσίας. Μία πιθανότητα είναι η στενότερη σύνδεση με την Κίνα, παρότι οι δύο πλευρές έχουν ήδη μια έντονα άνιση σχέση. Αν η Ρωσία εξαρτάται ολοένα περισσότερο από κινεζικές αγορές, τεχνολογία και κεφάλαια, υπάρχει ο κίνδυνος να χάσει τον ρόλο του αυτόνομου πόλου και να γίνει στρατηγικός συμπληρωματικός παράγοντας της ισχυρότερης Κίνας.

Μια δεύτερη δυνατότητα είναι η σταδιακή προσέγγιση με τη Δύση. Αυτό δεν σημαίνει κατ’ ανάγκη πως θα προκύψει μια «φιλοδυτική Ρωσία», αλλά ότι η χώρα μπορεί να στραφεί ξανά σε ευρωπαϊκές αγορές, επενδύσεις και τεχνολογία, μειώνοντας έτσι την εξάρτησή της από το Πεκίνο.

Σε αυτή την περίπτωση, τα συμφέροντα Μόσχας και Δύσης ίσως κάποτε συναντηθούν, έστω εν μέρει. Μια Ρωσία με στρατηγική αυτονομία από την Κίνα είναι σαφώς προτιμότερη, για τις ΗΠΑ και την Ευρώπη, από μια Ρωσία που προσφέρει στο Πεκίνο αφειδώς ενέργεια και πρώτες ύλες, καθώς και τεράστιο γεωγραφικό βάθος και πρόσβαση στην Αρκτική. Αυτό μπορεί να εξηγεί εν μέρει, στο πλαίσιο της τωρινής αμερικανικής στρατηγικής, τις πιέσεις προς την Ουκρανία για γρήγορη ειρήνη. Επομένως, η «νέα Ρωσία», όποτε προκύψει, ενδέχεται να αποκτήσει σημαντικό ρόλο στη διαμόρφωση των ισορροπιών της Ευρασίας.

Ιράν: ο κρίσιμος κρίκος της σημερινής συγκυρίας

«Σκοπός του πολέμου είναι η επίτευξη μιας ευνοϊκότερης κατάστασης ειρήνης – έστω και μόνο από τη δική σου οπτική» – Sir B. H. Liddell Hart

Η συγκεκριμένη ρήση αποτυπώνει με ακρίβεια την περίπτωση του Ιράν. Το βασικό ερώτημα δεν περιορίζεται στο ποιος θα επικρατήσει στον πόλεμο, αλλά αφορά και την ειρήνη που θα ακολουθήσει. Η γεωγραφική θέση του Ιράν είναι σχεδόν μοναδική: βρίσκεται στον Περσικό Κόλπο και στο Ορμούζ, ενώ παράλληλα γειτνιάζει με τον Καύκασο, την Κεντρική Ασία και τον Ινδικό Ωκεανό. Αποτελεί ενεργειακή δύναμη, κόμβο μεταφορών και περιφερειακή στρατιωτική ισχύ, καθώς και σημαντικό σύνδεσμο ανάμεσα στη Ρωσία και την Κίνα και τη Μέση Ανατολή.

Το αμερικανικό διακύβευμα, επομένως, υπερβαίνει την εξασθένηση των πυρηνικών ή πυραυλικών δυνατοτήτων της χώρας. Στόχος είναι η ένταξη του Ιράν σε ένα διαφορετικό γεωστρατηγικό και γεωοικονομικό πλαίσιο ή, τουλάχιστον, η εξουδετέρωση της ικανότητάς του να ανατρέπει τα σχέδια της Δύσης και των περιφερειακών συμμάχων της. Αυτό δεν σημαίνει υποχρεωτικά ότι θα προκύψει ένα φιλοαμερικανικό Ιράν.

Απαιτείται, ωστόσο, το Ιράν να μην αξιοποιεί το Ορμούζ ως διαρκή μοχλό παγκόσμιας πίεσης, να μην αποσταθεροποιεί συνεχώς τις μοναρχίες του Κόλπου, να μην απειλεί με εξάλειψη το Ισραήλ και να μην αποτελεί κομβικό κρίκο στον ανταγωνιστικό ρωσοκινεζικό ευρασιατικό άξονα. Μια τέτοια ενσωμάτωση συνιστά απαραίτητο βήμα για έναν ευρύτερο στόχο: την επανασύνδεση της περιφερειακής ζώνης της Ευρασίας, του Rimland, όπως ονομάστηκε από τον Spykman.

Η περιφερειακή ζώνη της Ευρασίας επανέρχεται στο προσκήνιο

«Οποιος ελέγχει την περιφερειακή ζώνη της Ευρασίας κυριαρχεί στην Ευρασία. και όποιος κυριαρχεί στην Ευρασία, καθορίζει τις τύχες του κόσμου» – Nicholas J. Spykman

Η θέση του Spykman δεν συνιστά αμετάβλητο γεωπολιτικό κανόνα, προσφέρει όμως ένα χρήσιμο πρίσμα για την κατανόηση του σημερινού χάρτη. Η εκτεταμένη περιφερειακή ζώνη της Ευρασίας ξεκινά από την Ευρώπη και τη Μαύρη Θάλασσα και φθάνει στην ανατολική Μεσόγειο, τον Κόλπο, την Ινδία και τον δυτικό Ειρηνικό. Για τις Ηνωμένες Πολιτείες, ζητούμενο δεν είναι να «κατέχουν» την περιοχή, αλλά να εμποδίσουν τη μετατροπή της σε ενιαίο στρατηγικό βάθος ενός ανταγωνιστικού ηπειρωτικού πόλου, ο οποίος θα μπορούσε να απειλήσει το παγκόσμιο δίκτυο της ελεύθερης ναυσιπλοΐας.

Στο πλαίσιο αυτό, η Ινδία έχει ξεχωριστή βαρύτητα, καθώς διαθέτει στρατηγική αυτονομία και λειτουργεί ως φυσικό αντίβαρο στην Κίνα. Αντίστοιχα, αν και με διαφορετικούς όρους, σημασία έχουν οι αραβικές μοναρχίες, η Τουρκία και πιθανώς το Ιράν. Η επαναφορά της περιφερειακής ζώνης δεν συνεπάγεται ομοιογένεια στην πολιτική των κρατών. Αφορά μια διαδοχή χωρών και, κυρίως, διαδρομών επικοινωνίας και μεταφορών που δεν θα τεθούν υπό κινεζικό ή σινορωσικό έλεγχο ή επιρροή. Σε αυτό το σημείο η γεωπολιτική συνδέεται με τη γεωοικονομία.

IMEC και BRI: ο ανταγωνισμός για τις ευρασιατικές διαδρομές

«Η θάλασσα προβάλλει ως μία μεγάλη λεωφόρος επικοινωνίας» «Ο έλεγχος των γραμμών επικοινωνίας αποτελεί κυρίαρχο παράγοντα του πολέμου» – Alfred Thayer Mahan

Οι δύο επισημάνσεις του Mahan συνοψίζουν το βασικό διακύβευμα: οι εμπορικές διαδρομές δεν είναι απλές γραμμές στον χάρτη, αλλά μέσα που μεταφέρουν πλούτο, επιρροή και ισχύ. Η κινεζική πρωτοβουλία «Μία ζώνη, ένας δρόμος» (Belt and Road Initiative-BRI) ξεπερνά τη δημιουργία ενός δικτύου λιμανιών, σιδηροδρομικών γραμμών και ενεργειακών υποδομών. Η στρατηγική σημασία της προκύπτει από τη διασύνδεση της Ευρασίας με κεντρικό ρόλο για το Πεκίνο, εξέλιξη που μειώνει την εξάρτηση της Κίνας από καίρια θαλάσσια περάσματα και ταυτόχρονα διευρύνει την οικονομική επιρροή της.

Ο Οικονομικός Διάδρομος Ινδίας – Μέσης Ανατολής- Ευρώπης (IMEC) αποτελεί ανταγωνιστική πρόταση απέναντι σε αυτή τη στρατηγική. Στόχος του είναι η σύνδεση της Ινδίας – του Κόλπου – του Ισραήλ – της Μεσογείου – της Ευρώπης με θαλάσσιες, σιδηροδρομικές, ενεργειακές και ψηφιακές υποδομές.

Αν αναπτυχθεί σε επαρκή κλίμακα, ο διάδρομος μπορεί να περιορίσει και σταδιακά να αδρανοποιήσει μέρος της γεωστρατηγικής αξίας του BRI, όχι μέσω της καταστροφής των κινεζικών υποδομών, αλλά στερώντας τους το προνόμιο της μοναδικής διαθέσιμης επιλογής.

Μέσα σε αυτή τη νέα γεωοικονομική πραγματικότητα, η Ελλάδα αποκτά ξεχωριστό ρόλο. Η θέση της, στο σταυροδρόμι της ανατολικής Μεσογείου, των Βαλκανίων και της ευρωπαϊκής ενδοχώρας, συνδυάζεται με την παρουσία της Σούδας και της Αλεξανδρούπολης, αλλά και με τις ενεργειακές και μεταφορικές συνδέσεις προς την κεντρική και ανατολική Ευρώπη. Τα στοιχεία αυτά της δίνουν τη δυνατότητα να γίνει κομβικό σημείο για τις νέες ροές προς την Ευρώπη.

Η περίπτωση της Ελλάδας ξεχωρίζει, καθώς στη χώρα συνυπάρχουν η βαθιά σύνδεσή της με τη δυτική αρχιτεκτονική ασφάλειας και η ισχυρή κινεζική παρουσία στο λιμάνι του Πειραιά. Οι δύο ανταγωνιστικές γεωοικονομικές προσεγγίσεις συναντώνται άμεσα σε αυτό το σημείο.

Η θέση της Ελλάδας στον χάρτη δεν αρκεί από μόνη της για να της προσδώσει ισχύ. Εφόσον, όμως, πλαισιωθεί από υποδομές, διασυνδέσεις και συνεκτική υψηλή στρατηγική, μπορεί να την αναδείξει από απλό πέρασμα σε ουσιαστικό κόμβο της νέας ευρασιατικής συνδεσιμότητας. Το Ιράν, επομένως, επανέρχεται στο επίκεντρο της εξίσωσης. Αν δεν υπάρξει σχετική σταθερότητα στον Κόλπο και στην ευρύτερη περιοχή, αυτή η αρχιτεκτονική θα παραμείνει ευάλωτη.

Ο Ινδοειρηνικός ως μεσομακροπρόθεσμο επίκεντρο

«Η ύψιστη στρατηγική επιδεξιότητα έγκειται στην κάμψη της αντίστασης του αντιπάλου χωρίς προσφυγή σε πόλεμο» – Sun Tzu

Ο Sun Tzu θεωρούσε πως η κορυφαία στρατηγική νίκη επιτυγχάνεται όταν επιβάλλεται το επιθυμητό αποτέλεσμα χωρίς να ξεσπάσει πόλεμος. Αυτό είναι και το βασικό ζητούμενο για την αμερικανική αποτροπή έναντι της Κίνας. Η σύγκρουση δεν αποτελεί υπόθεση του απώτερου μέλλοντος, καθώς εξελίσσεται ήδη: περιλαμβάνει την πρώτη Νησιωτική Αλυσίδα (Κουρίλες, Ιαπωνικό Αρχιπέλαγος, Οκινάουα, Ταϊβάν, Φιλιππίνες, Βόρνεο), το Γκουάμ, την Αυστραλία και τη συμφωνία AUKUS. Για τις ΗΠΑ, στόχος δεν είναι κατ’ ανάγκην να περιοριστεί η οικονομική ανάπτυξη της Κίνας, αλλά να αποτραπεί η ανάδειξή της σε περιφερειακή ηγεμονική δύναμη, που θα μπορούσε να απομακρύνει την αμερικανική παρουσία από τον δυτικό Ειρηνικό και να επιβάλει τους όρους της στους γείτονές της.

Για να πετύχει αυτό, η Ουάσιγκτον χρειάζεται λιγότερα ανοιχτά στρατηγικά μέτωπα αλλού: η Ευρώπη πρέπει να αναλάβει μεγαλύτερη ευθύνη για την άμυνά της, η Ουκρανία να βρίσκεται σε διαχειρίσιμη ισορροπία, ο Κόλπος να είναι πιο σταθερός και το Ιράν να μην απαιτεί διαρκή αμερικανική στρατιωτική παρουσία. Κατά συνέπεια, η διευθέτηση των δυτικών και νότιων μετώπων της Ευρασίας (Μέση Ανατολή και Ινδικός Ωκεανός) δεν συνιστά τον τελικό σκοπό. Είναι αναγκαία προϋπόθεση ώστε να επικεντρωθούν οι ΗΠΑ στο κυριότερο πεδίο ανταγωνισμού μεσοπρόθεσμα και μακροπρόθεσμα.

Αρκτική: το επόμενο γεωγραφικό πεδίο

«Τα δεδομένα της γεωγραφικής θέσης δεν μεταβάλλονται. Μεταβάλλεται όμως η σημασία τους» – Nicholas J. Spykman

Η Αρκτική διατηρεί την ίδια γεωγραφία, όμως έχουν μεταβληθεί οι επικοινωνίες, οι τεχνολογίες, οι θαλάσσιες διαδρομές και τα κέντρα ισχύος που προσδιορίζουν τη στρατηγική της αξία. Το Πεκίνο έχει εντάξει επίσημα την περιοχή στους σχεδιασμούς του, προωθώντας τον πολικό Δρόμο του Μεταξιού και συνδέοντας τις αρκτικές θαλάσσιες οδούς με την BRI. Παράλληλα, έχει αυτοχαρακτηριστεί αυθαίρετα ως εγγύς αρκτικό κράτος.

Η Βόρεια Θαλάσσια Οδός παραμένει μια προοπτική που εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από τη Ρωσία. Ως εκ τούτου, η μελλοντική πορεία της Μόσχας αποκτά και πάλι αποφασιστική βαρύτητα. Αν η Ρωσία παραμείνει σταθερά συνδεδεμένη με το Πεκίνο, μπορεί να εξασφαλίσει στην Κίνα όσα δεν μπορεί να αποκτήσει μόνη της: πρόσβαση, υποδομές και γεωγραφικό βάθος στην Αρκτική.

Στην αντίπερα πλευρά, η δυτική περιοχή του Απω Βορρά (High North) έχει μεταμορφωθεί σημαντικά. Με την ένταξη της Φινλανδίας και της Σουηδίας, πλέον το ΝΑΤΟ περιλαμβάνει επτά από τα οκτώ αρκτικά κράτη. Έτσι, η Αλάσκα, ο Καναδάς, η Γροιλανδία, η Ισλανδία και η Σκανδιναβία αποκτούν διαφορετική στρατηγική βαρύτητα, ενώ το Στενό του Μπέρινγκ συνδέει φυσικά τον Ειρηνικό με την Αρκτική. Η Αρκτική δεν αποτελεί σήμερα θέατρο ισοδύναμο με τον Ειρηνικό. Θα μπορούσε, ωστόσο, να εξελιχθεί σε δεύτερο μεγάλο μεσομακροπρόθεσμο πεδίο, όπου η αμερικανοκινεζική αντιπαράθεση θα συναντηθεί με τη γεωγραφία και την ισχύ της Ρωσίας.

Επίλογος: Ο χάρτης της νέας παγκόσμιας τάξης

Το κρίσιμο παγκόσμιο διακύβευμα δεν περιορίζεται στο ποιος θα επικρατήσει στους πολέμους που διεξάγονται σήμερα. Αφορά και το ποιος θα βρεθεί στην επόμενη φάση του ανταγωνισμού έχοντας διαμορφώσει καλύτερα τις συμμαχίες, τους διαδρόμους και τη γεωγραφία της ισχύος.

Η Ουκρανία ενδέχεται να καταλήξει σε μια δύσκολη παγίωση, ενώ το Ιράν εξακολουθεί να αποτελεί κομβικό σημείο στη νότια Ευρασία. Ο IMEC και το BRI αντιπροσωπεύουν αντίπαλες προσεγγίσεις στη συνδεσιμότητα και ο Ινδοειρηνικός μαζί με την Αρκτική αναδεικνύονται στα επόμενα μεγάλα πεδία αντιπαράθεσης ΗΠΑ και Κίνας. Καθοριστική μπορεί να αποδειχθεί σε αυτό το τοπίο η μελλοντική πορεία της Ρωσίας. Και στο σημείο αυτό επανερχόμαστε στον Θουκυδίδη: φόβος, τιμή και ωφέλεια.

Οι τεχνολογίες εξελίσσονται, οι θαλάσσιες οδοί αλλάζουν θέση και καινούργιες γεωγραφικές περιοχές αποκτούν στρατηγικό ρόλο. Η γεωγραφία, ωστόσο, εξακολουθεί να υπάρχει· αυτό που αλλάζει είναι ο τρόπος αξιοποίησής της από τα κράτη. Για την Ελλάδα, εδώ βρίσκεται ίσως το σημαντικότερο δίδαγμα.

Η γεωγραφική θέση της Ελλάδας συνιστά στρατηγικό πλεονέκτημα, αλλά δεν δημιουργεί ισχύ από μόνη της. Η αξία της θα κριθεί από το αν θα στηριχθεί σε υποδομές, διασυνδέσεις, οικονομική και αμυντική ισχύ, αξιόπιστες συμμαχίες και, πάνω απ’ όλα, συνεκτική υψηλή στρατηγική.

Η γεωγραφία προσφέρει δυνατότητες, ενώ η στρατηγική τις μετατρέπει σε ισχύ. Ίσως, τελικά, το πραγματικό παγκόσμιο διακύβευμα στον 21ο αιώνα να υπερβαίνει την επικράτηση στον Ειρηνικό, στην περιφερειακή ζώνη της Ευρασίας ή στην Αρκτική: να αφορά το ποιος θα καταφέρει να οργανώσει την παγκόσμια γεωγραφία ώστε να εξυπηρετεί καλύτερα την ασφάλεια, την ισχύ και την ευημερία του.