Σερβία: Οι «Φοιτητές» επιχειρούν να πάρουν την εξουσία από τον Βούτσιτς – Ανησυχία για επεισόδια

Ύστερα από δύο χρόνια μαζικών κινητοποιήσεων, το φοιτητικό κίνημα που έχει ταράξει τη Σερβία επιχειρεί να οδηγήσει τη λαϊκή δυσαρέσκεια σε πολιτική αλλαγή. Οι Σέρβοι ψηφίζουν την Κυριακή 25 Οκτωβρίου στις πρόωρες βουλευτικές εκλογές, με τη φοιτητική παράταξη «Student List» να επιδιώκει να αμφισβητήσει την κυριαρχία του Σερβικού Προοδευτικού Κόμματος (SNS), το οποίο βρίσκεται στην κυβέρνηση εδώ και 14 χρόνια.

Απέναντι στο φοιτητικό κίνημα βρίσκεται ο Αλεξάνταρ Βούτσιτς, που τον περασμένο μήνα αποχώρησε από την προεδρία, με στόχο να επιστρέψει στην εξουσία ως πρωθυπουργός. Οι δημοσκοπήσεις δίνουν αντικρουόμενες ενδείξεις, ενώ η εκλογική διαδικασία συνοδεύεται από φόβους για αμφισβήτηση του αποτελέσματος και επεισόδια μετά τις κάλπες.

Σε εκτενές ρεπορτάζ από το Βελιγράδι, ο Guardian παρουσιάζει ένα πρωτόγνωρο πολιτικό εγχείρημα: ένα κίνημα που ξεκίνησε στους δρόμους, συγκροτήθηκε χωρίς παραδοσιακή ηγεσία και διεκδικεί τώρα την εξουσία, προτείνοντας υποψηφίους που επιλέχθηκαν σε ανοιχτές φοιτητικές συνελεύσεις.

Για τον Βούτσιτς, οι εκλογές της Κυριακής αποτελούν τη μεγαλύτερη πολιτική πρόκληση των τελευταίων ετών. Το κίνημα επιδιώκει να προσελκύσει στην κάλπη, εκτός από νέους και κατοίκους μεγάλων πόλεων, και ψηφοφόρους που έως τώρα έμεναν έξω από την πολιτική.

Από τις φοιτητικές κινητοποιήσεις στην εκλογική αναμέτρηση

Στο Κρνιάτσα, προάστιο του Βελιγραδίου, φοιτητικές ομάδες βγαίνουν καθημερινά στις γειτονιές και χτυπούν πόρτες, ζητώντας τη στήριξη των κατοίκων για την παράταξή τους.

Στα ρούχα τους έχουν διακριτικό με τη λέξη «νίκη», ενώ μαζί τους έχουν ερωτηματολόγιο και εφαρμογή για κινητά. Μέσω αυτής σημειώνουν ποιες κατοικίες επισκέφθηκαν και πόση υποστήριξη βρήκαν.

Στον Guardian, ο φοιτητής Νομικής Ζακ Βελίτσκοβιτς και η φωτογράφος της εκστρατείας Ντανιέλα Ραντόικοβιτς μίλησαν για την ιδιαίτερα θερμή ανταπόκριση που συνάντησαν στη συνοικία όπου έκαναν προεκλογική εκστρατεία.

Η πλειονότητα των κατοίκων που συζήτησαν μαζί τους είπε ότι θα στηρίξει τη φοιτητική παράταξη. Αρκετοί, μάλιστα, προθυμοποιήθηκαν να συνδράμουν στην προσέλευση ψηφοφόρων την ημέρα της εκλογικής αναμέτρησης.

Κάποιοι οδηγοί ταξί προσφέρθηκαν να μεταφέρουν πολίτες μέχρι τα εκλογικά τμήματα.

Ένας κάτοικος συνέδεσε την επιτυχία με την προσέλευση στις κάλπες, λέγοντας «Η συμμετοχή είναι το κλειδί» και αναφέροντας ως παράδειγμα την ήττα του Βίκτορ Όρμπαν στις ουγγρικές εκλογές του Απριλίου, όπου η συμμετοχή ήταν ιδιαίτερα υψηλή.

Οι φοιτητές στη Σερβία προσδοκούν ότι θα καταγραφεί και στη δική τους χώρα παρόμοια πολιτική εξέλιξη.

«Σερβία ή Μαφία;» – Η διαφθορά στην καρδιά της προεκλογικής συζήτησης

Στις συζητήσεις με τους κατοίκους, οι φοιτητές συχνά ξεκινούν θέτοντας το ερώτημα: «Ποιο θεωρείτε το μεγαλύτερο πρόβλημα της σερβικής κοινωνίας;».

Οι απαντήσεις δεν είναι ίδιες, ωστόσο η διαφθορά βρίσκεται σταθερά ανάμεσα στις βασικές ανησυχίες.

Όπως αναφέρει ο Guardian, στον Δείκτη Αντίληψης της Διαφθοράς της Transparency International η Σερβία βρίσκεται σε ιδιαίτερα χαμηλή θέση σε σύγκριση με τις γειτονικές χώρες.

Η αντιπολίτευση έχει κατ’ επανάληψη καταγγείλει ότι το κυβερνών SNS διατηρεί δεσμούς με το οργανωμένο έγκλημα. Η κυβέρνηση απορρίπτει τις κατηγορίες και λέει ότι προσπαθεί να αντιμετωπίσει το φαινόμενο.

Το σύνθημα που έχει επιλέξει η φοιτητική παράταξη συμπυκνώνει την αντιπαράθεση: «Σερβία ή Μαφία;».

Στο Κρνιάτσα, οι κάτοικοι εκφράζουν παράπονα για τη φθορά της γέφυρας προς το κέντρο του Βελιγραδίου, αλλά και για το αποχετευτικό δίκτυο, το οποίο παρουσιάζει προβλήματα κάθε φορά που πέφτει δυνατή βροχή.

Οι ίδιοι λένε ότι σε προηγούμενη επίσκεψή του ο Βούτσιτς είχε δεσμευτεί προσωπικά πως θα έδινε λύση στα προβλήματα.

Αν και η οικονομία αναπτύχθηκε τα τελευταία χρόνια, πολλοί πολίτες πιστεύουν ότι τα οφέλη της ανάπτυξης δεν μοιράζονται ισότιμα.

Ο Guardian αναδεικνύει την αντίθεση στην περιοχή: πολυτελείς αντιπροσωπείες Porsche και Land Rover έχουν ανοίξει, ενώ οι δημόσιοι χώροι παραμένουν παραμελημένοι. Παράλληλα, ορισμένα τραμ στο Βελιγράδι βρίσκονται ακόμη σε λειτουργία, παρότι έχουν περάσει πάνω από 50 χρόνια.

Η κατάρρευση στο Νόβι Σαντ και οι 16 νεκροί που πυροδότησαν την εξέγερση

Το φοιτητικό κίνημα ξεκίνησε μετά την κατάρρευση του τσιμεντένιου στεγάστρου στον σιδηροδρομικό σταθμό του Νόβι Σαντ, την 1η Νοεμβρίου 2024. Από το δυστύχημα έχασαν τη ζωή τους 16 άνθρωποι.

Η τραγωδία προκάλεσε οργή για τις δημόσιες υποδομές, τη διαφθορά και την ευθύνη κρατικών αξιωματούχων.

Το βρετανικό ρεπορτάζ αναφέρει ότι τα διαθέσιμα στοιχεία παρέπεμπαν σε προβληματικές εργασίες ανακαίνισης. Ωστόσο, μέχρι σήμερα δεν έχει εκδοθεί επίσημο πόρισμα για τα αίτια της κατάρρευσης και δεν έχει καταλογιστεί ευθύνη σε αξιωματούχο του κράτους.

Τρεις εβδομάδες μετά το δυστύχημα, φοιτητές στο Βελιγράδι έκλεισαν δρόμο και διοργάνωσαν εκδήλωση στη μνήμη των θυμάτων.

Στη διάρκεια της κινητοποίησης, ομάδα υποστηρικτών του SNS επιτέθηκε στους φοιτητές, σε ένα περιστατικό που αποτέλεσε σημείο καμπής.

Σε όλη τη Σερβία εξαπλώθηκαν οι διαδηλώσεις, δημιουργώντας ένα από τα μεγαλύτερα κινήματα αμφισβήτησης της κυβέρνησης του Βούτσιτς.

Οι φοιτητές επέλεξαν αρχικά να μείνουν μακριά από τα παραδοσιακά κόμματα της αντιπολίτευσης και να οργανωθούν χωρίς κεντρική ηγεσία.

Πίσω από αυτή την απόφαση υπήρχαν ιδεολογικοί αλλά και πρακτικοί λόγοι: έτσι γινόταν δυσκολότερο να στοχοποιηθούν συγκεκριμένα πρόσωπα από τα μέσα ενημέρωσης της κυβέρνησης.

Ο Βούτσιτς εγκατέλειψε την προεδρία και διεκδικεί τη θέση του πρωθυπουργού

Εξαιτίας της παρατεταμένης πολιτικής κρίσης, ο Αλεξάνταρ Βούτσιτς ανακοίνωσε στις 27 Σεπτεμβρίου ότι παραιτείται από την προεδρία της Σερβίας, πέντε μήνες πριν ολοκληρωθεί η δεύτερη και τελευταία θητεία που επιτρέπει το Σύνταγμα.

Ταυτόχρονα, ανακοίνωσε τη διεξαγωγή πρόωρων βουλευτικών εκλογών.

Όπως μετέδωσε ο Guardian, στόχος του ήταν να διατηρήσει την πολιτική του επιρροή, αναλαμβάνοντας αυτή τη φορά την πρωθυπουργία και την ηγεσία του SNS.

Για πάνω από δέκα χρόνια ο Βούτσιτς έχει κυρίαρχο ρόλο στην πολιτική της Σερβίας, με το κόμμα του να κυβερνά από το 2012.

Στη δεκαετία του 1990 άρχισε η πολιτική του πορεία, στον εθνικιστικό χώρο, ενώ ανέλαβε υπουργός Πληροφοριών επί Σλόμπονταν Μιλόσεβιτς, την περίοδο της σύγκρουσης στο Κόσοβο.

Επικριτές του καταλογίζουν σήμερα στην κυβέρνησή του αυταρχισμό, έλεγχο των μέσων ενημέρωσης και περιορισμό του πολιτικού ανταγωνισμού.

Ο Βούτσιτς έχει επανειλημμένα ισχυριστεί ότι οι πολιτικοί αντίπαλοί του εξυπηρετούν ξένα συμφέροντα.

Δημοσκόπηση Ιουλίου: 45% για τους φοιτητές και 36% για το κυβερνών κόμμα

Μεγάλες αποκλίσεις καταγράφονται στις δημοσκοπήσεις που γίνονται ενόψει των εκλογών της Κυριακής.

Τον Ιούλιο, έρευνα του σερβικού Κέντρου Έρευνας, Διαφάνειας και Λογοδοσίας (CRTA), σε συνεργασία με το Πανεπιστήμιο Στάνφορντ, έδειξε ότι το φοιτητικό κίνημα συγκέντρωνε 45% υποστήριξη, έναντι 36% για το SNS.

Η συγκεκριμένη δημοσκόπηση, πάντως, είχε διεξαχθεί πριν ο Βούτσιτς παραιτηθεί και πριν ξεκινήσει επίσημα η προεκλογική περίοδος.

Σε μεταγενέστερες δημοσκοπήσεις προηγείται το κυβερνών κόμμα, όμως η αντιπολίτευση αμφισβητεί την ανεξαρτησία κάποιων εταιρειών που πραγματοποίησαν τις έρευνες.

Μεγάλη αύξηση έχει σημειώσει η δημόσια παρουσία του Βούτσιτς. Όπως αναφέρει το ρεπορτάζ, τον Αύγουστο έκανε 129 ζωντανές τηλεοπτικές εμφανίσεις, αριθμός που ξεπερνά κατά περισσότερο από τέσσερις φορές τις εμφανίσεις του προηγούμενου μήνα.

Ο Ράσα Νεντέλικοφ, διευθυντής προγραμμάτων του CRTA, θεωρεί ότι το πολιτικό σύστημα βρίσκεται απέναντι σε μια πρόκληση που δεν έχει συνηθίσει.

«Η Σερβία υπήρξε μια εκλογική απολυταρχία και σε τέτοια καθεστώτα μπορούν να κερδίζουν μόνο τα κυβερνώντα κόμματα», είπε.

Κατά την εκτίμησή του, ωστόσο, η σημερινή συνθήκη είναι διαφορετική: το κυβερνών κόμμα έχει απέναντί του έναν πολιτικό αντίπαλο που δεν ακολουθεί τα καθιερωμένα πρότυπα.

250 πρόσωπα στο ψηφοδέλτιο, με πάνω από 160 διδάκτορες

Ασυνήθιστος είναι κυρίως ο τρόπος με τον οποίο το φοιτητικό κίνημα κατέληξε στην επιλογή των υποψηφίων του.

Στη «Student List» περιλαμβάνονται 250 υποψήφιοι, οι περισσότεροι από τους οποίους προτάθηκαν από πανεπιστημιακές σχολές, ενώ πάνω από 160 είναι κάτοχοι διδακτορικού τίτλου.

Στο ψηφοδέλτιο έχουν θέση και αγρότες, όπως και εκπρόσωποι άλλων επαγγελματικών κλάδων.

Οι συνελεύσεις του φοιτητικού κινήματος ενέκριναν τις υποψηφιότητες, χωρίς να μεσολαβήσει παραδοσιακή κομματική ηγεσία. Με ανάλογη διαδικασία καταρτίστηκε και το πολιτικό πρόγραμμα.

Η αναζήτηση κοινών θέσεων, ωστόσο, είχε ως αποτέλεσμα να μείνουν εκτός συζήτησης ορισμένα διχαστικά ζητήματα της εξωτερικής πολιτικής.

Ενδεικτικά, η παράταξη εισηγείται να κριθεί με δημοψήφισμα η μελλοντική ένταξη της Σερβίας στην Ευρωπαϊκή Ένωση, ενώ εξακολουθεί να υποστηρίζει ότι το Κόσοβο είναι αναπόσπαστο κομμάτι της χώρας.

Η Μίλιτσα Γιοβάνοβιτς, επίκουρη καθηγήτρια στο Πανεπιστήμιο του Βελιγραδίου και υποψήφια της παράταξης, αντικρούει τις επικρίσεις ότι λείπει από τους υποψηφίους η πολιτική εμπειρία.

«Είμαστε πολιτικά ερασιτέχνες, αλλά είμαστε ειδικοί», δηλώνει, επισημαίνοντας πως πολλοί υποψήφιοι έχουν ασχοληθεί με τη διοίκηση οργανισμών, την υλοποίηση έργων και τη διαχείριση δημόσιων πρωτοβουλιών.

Τηλεοπτική κάλυψη και εκστρατεία των φοιτητών από πόρτα σε πόρτα

Η κυριαρχία του κυβερνώντος κόμματος στην τηλεόραση αποτελεί ένα από τα σημαντικότερα εμπόδια για το φοιτητικό κίνημα.

Έρευνα του CRTA για τον Σεπτέμβριο έδειξε ότι το 69% του τηλεοπτικού χρόνου που αφορούσε την πολιτική κάλυψη δόθηκε στην κυβερνητική πλειοψηφία.

Στην κάλυψη που έλαβε η αντιπολίτευση, το 42% ήταν αρνητικό και το 53% ουδέτερο.

Οι φοιτητές επιχειρούν να ξεπεράσουν το πρόβλημα προσεγγίζοντας απευθείας τους πολίτες.

Οι οργανωτές της εκστρατείας αναφέρουν ότι έχουν στείλει εθελοντές ακόμη και στα πιο απομακρυσμένα χωριά, με στόχο να φτάσουν στις αγροτικές περιοχές, όπου το SNS διαθέτει ισχυρή εκλογική βάση.

Δεν συμμερίζονται όλοι την αισιοδοξία των φοιτητών. Η Γκόρντανα Τσόμιτς, πρώην στέλεχος της αντιπολίτευσης και μετέπειτα υπουργός σε κυβέρνηση του SNS, θεωρεί ότι παρουσιάζουν μεγαλύτερη από την πραγματική έκταση της προεκλογικής τους δράσης στην επαρχία.

Σε συνέντευξή της στον Guardian, εξέφρασε αμφιβολίες για το αν η παράταξη έχει την οργανωτική πείρα που χρειάζεται ώστε να μετατρέψει τη λαϊκή στήριξη σε κοινοβουλευτική δύναμη.

Παρόμοιους προβληματισμούς διατυπώνει ο εκλογικός σύμβουλος Ραντιβόγιε Γκρούγιτς, ο οποίος θεωρεί ότι καθοριστική μπορεί να αποδειχθεί η στάση πολιτών που μέχρι τώρα δεν είχαν λάβει μέρος σε εκλογές.

Όπως σημειώνει, η τραγωδία στο Νόβι Σαντ έφερε στην ενεργό δράση ανθρώπους που πίστευαν πως η πολιτική δεν τους αφορούσε, έως ότου η αποτυχία των δημόσιων θεσμών άγγιξε άμεσα τη ζωή τους.

Καταγγελίες για εκλογικές παρεμβάσεις και ανησυχία για βίαια επεισόδια

Την προεκλογική περίοδο συνοδεύουν, επίσης, καταγγελίες για απόπειρες παρέμβασης στην εκλογική διαδικασία.

Η «Student List» υποστηρίζει ότι το σερβικό υπουργείο Εξωτερικών διατηρεί εκλογικά τμήματα σε περιοχές του εξωτερικού όπου το SNS έχει ισχυρή υποστήριξη, όπως στο σερβικό τμήμα της Βοσνίας, ενώ περιορίζει την ψήφο σε περιοχές της Βόρειας Αμερικής, όπου η αντιπολίτευση θεωρεί ότι διαθέτει περισσότερους υποστηρικτές.

Ο Guardian ζήτησε σχόλιο από το υπουργείο για το θέμα, χωρίς να λάβει απάντηση.

Σε προηγούμενες εκλογικές αναμετρήσεις, εξάλλου, είχαν διατυπωθεί καταγγελίες για αγορά ψήφων, εκφοβισμό ψηφοφόρων και παρατυπίες κατά την ψηφοφορία.

Έτσι, το φοιτητικό κίνημα προγραμματίζει για την Κυριακή την παρουσία ενός αριθμού εκλογικών παρατηρητών χωρίς προηγούμενο.

Την ανησυχία για επεισόδια ενισχύουν οι καταγγελίες ότι στο παρελθόν επιστρατεύτηκαν οργανωμένες ομάδες για να αντιμετωπίσουν αντικυβερνητικές συγκεντρώσεις.

Λίγες ημέρες πριν από την εκλογική αναμέτρηση, ένας άνδρας που λέει ότι είχε συμμετάσχει σε τέτοιες ομάδες παραχώρησε συνέντευξη στο ερευνητικό δίκτυο Balkan Investigative Reporting Network (BIRN).

Ο Μόμτσιλο Μαριάνοβιτς υποστήριξε πως είχε καθήκον να συντονίζει ομάδα ανδρών σε συγκεντρώσεις με παρουσία φοιτητών ή στελεχών της αντιπολίτευσης.

Σύμφωνα με τον ίδιο, η αμοιβή του καταβαλλόταν κρυφά, μέσω μιας εικονικής θέσης σε δημόσια επιχείρηση.

«Ήταν δουλειά μας, ως έσχατη λύση φυσικά, να χρησιμοποιούμε βία, αν και πολλές φορές αυτό συνέβαινε χωρίς να είναι η έσχατη λύση», δήλωσε.

Η επόμενη μέρα των εκλογών και οι φόβοι για αμφισβήτηση του αποτελέσματος

Το διακύβευμα της εκλογικής αναμέτρησης ξεπερνά το ποια παράταξη θα λάβει τις περισσότερες ψήφους.

Ένα οριακό αποτέλεσμα μπορεί να θέσει το ερώτημα αν οι αντίπαλες παρατάξεις θα αποδεχθούν την έκβαση της ψηφοφορίας.

Όπως μεταδίδει ο Guardian, αρκετοί παρατηρητές ανησυχούν ότι η αμφισβήτηση της έκβασης ενδέχεται να πυροδοτήσει νέες συγκρούσεις στους δρόμους.

Κομβική για τον σχηματισμό κυβέρνησης μπορεί να αποδειχθεί και η στάση μικρότερων κομμάτων, τα οποία εκπροσωπούν τις ουγγρικές, βοσνιακές και αλβανικές μειονότητες στη Σερβία.

Κατά διπλωματικές πηγές στο Βελιγράδι, η πρόθεση της Σερβίας να διοργανώσει τη διεθνή έκθεση EXPO 2027 ενδέχεται να αποτρέψει μια πολιτική κρίση μεγάλης κλίμακας.

Παρόλα αυτά, αν το αποτέλεσμα αμφισβητηθεί, είναι πιθανό να ακολουθήσουν μακρόχρονες διαδικασίες επανακαταμέτρησης και νέες διαδηλώσεις.

Οι φοιτητές καταρτίζουν ήδη σχέδια για το διάστημα μετά τις εκλογές, με προτεραιότητα να μπορούν να υπερασπιστούν ένα αποτέλεσμα που θα θεωρήσουν δικαίωσή τους.

«Υπάρχει έντονα η αίσθηση ότι είναι τώρα ή ποτέ», δήλωσε στον Guardian η Γελένα Κλέουτ, αναπληρώτρια καθηγήτρια Σπουδών Μέσων Ενημέρωσης, σε πρόσφατη διαδήλωση έξω από το υπουργείο Παιδείας στο Βελιγράδι.

Όπως ανέφερε, πολλοί πολίτες πιστεύουν πλέον ότι έχουν αντιμετωπίσει οι ίδιοι την πίεση που μπορεί να ασκήσει στους αντιπάλους του το σημερινό πολιτικό σύστημα.

«Οι άνθρωποι αισθάνονται ότι πρέπει να παραμείνουν δυνατοί, γιατί η δουλειά δεν έχει τελειώσει», συμπλήρωσε.

Η Κυριακή 25 Οκτωβρίου, επομένως, δεν είναι απλώς μια καθοριστική εκλογική αναμέτρηση για τη Σερβία. Συνιστά και την πρώτη μεγάλη δοκιμασία για ένα φοιτητικό κίνημα που, μέσα σε δύο χρόνια, πέρασε από τις εκδηλώσεις μνήμης για τα θύματα του Νόβι Σαντ στη διεκδίκηση της πολιτικής εξουσίας.