Τραμπ – Σι: Η «παγίδα του Θουκυδίδη» από την αρχαία Αθήνα στη σύγχρονη γεωπολιτική – Το διπλωματικό θέατρο της Συνόδου στην Ουάσινγκτον ως προκάλυμμα

Μέσα σε ένα προσεκτικά οργανωμένο σκηνικό διπλωματικής ευγένειας, ο Ντόναλντ Τραμπ και ο Σι Τζινπίνγκ αξιοποίησαν αναφορές στην ιστορία —από την αρχαία Αθήνα, τη Σπάρτη και τη Ρώμη μέχρι την «Παγίδα του Θουκυδίδη»— για να συγκαλύψουν το βαθύ γεωπολιτικό ρήγμα ανάμεσα στις δύο υπερδυνάμεις.

Πίσω από τις εντυπωσιακές δεξιώσεις και τις αναφορές στην «ιστορική φιλία», οι δύο πρόεδροι «κρύφτηκαν» πίσω από ένα ένδοξο παρελθόν, ανεξάρτητα από το αν σχετίζεται άμεσα με τις χώρες τους, ώστε να καμουφλάρουν τις εκατέρωθεν αποσταθεροποιητικές κινήσεις στη γεωπολιτική σκακιέρα της παγκόσμιας κυριαρχίας.

Η κοινή θέση για την αποφυγή της Παγίδας του Θουκυδίδη

Από την πλευρά τους, οι ΗΠΑ δείχνουν να επενδύουν στις προσωπικές σχέσεις, στο χάρισμα, στη χημεία και στην ικανότητα του Ντόναλντ Τραμπ να πετυχαίνει συμφωνίες, την οποία απέκτησε μέσα από την τεράστια, πολυετή παρουσία του στο real estate.

Η Κίνα, αντίθετα, παραμένει προσηλωμένη στον περισσότερο απόμακρο και εσωστρεφή χαρακτήρα της και αντλεί αυτοπεποίθηση από το μέγεθος και τις δυνατότητές της. Επιμένει, έτσι, πως το σημαντικό δεν είναι να είσαι μεγάλος φίλος, αλλά καλός εταίρος στο εμπόριο και γείτονας που χαίρει σεβασμού στη διεθνή σκηνή.

Οι ΗΠΑ, ως κυρίαρχη υπερδύναμη, επιδιώκουν να διαφυλάξουν το υφιστάμενο status quo. Η ανερχόμενη υπερδύναμη, η Κίνα, θεωρεί πως η «στρατηγική σταθερότητα» —με την Ουάσινγκτον να αποδέχεται μια σταδιακή αποχώρηση από τις ζώνες ζωτικού κινεζικού ενδιαφέροντος— είναι το μόνο αποδεκτό πλαίσιο για το μέλλον, όπως σημειώνει η El Mundo America.

Σε δημόσιο επίπεδο, αμφότερες οι πλευρές υποστηρίζουν ότι η «Παγίδα του Θουκυδίδη», την οποία επικαλείται ο Σι σε κάθε ευκαιρία —η αντίληψη, δηλαδή, πως η σύγκρουση μιας φθίνουσας δύναμης με μια άλλη που επιδιώκει να την αντικαταστήσει είναι αναπόφευκτη— «μπορεί να ξεπεραστεί».

Παρά ταύτα, καμία από τις δύο πλευρές δεν δείχνει να το πιστεύει ακράδαντα.

Άλλωστε, το κλίμα που επικράτησε στο επίσημο δείπνο του Λευκού Οίκου ανέδειξε καθαρά την επιλογή των δύο ηγετών να αξιοποιήσουν την ιστορία, την παράδοση και τη γλώσσα της διπλωματίας, ώστε να καλύψουν με τον μανδύα του αμοιβαίου σεβασμού τις βαθιές γεωπολιτικές διαφορές τους.

Από την Αθήνα και τη Σπάρτη στον Λευκό Οίκο

Μέσα στην πολυτελή αίθουσα όπου παρατέθηκε το επίσημο δείπνο, Τραμπ και Σι επιδόθηκαν σε μια ασυνήθιστη ανταλλαγή ιστορικών αφηγήσεων. Επέλεξαν να φωτίσουν κοινά σημεία και στοιχεία πολιτισμικής κληρονομιάς, ενώ την ίδια ώρα το παρασκήνιο έβραζε εξαιτίας των εντάσεων στις σχέσεις τους.

Με εγκωμιαστική και μεγαλοπρεπή ρητορική, ο πρόεδρος των ΗΠΑ συνέδεσε την ανακάλυψη της αμερικανικής ηπείρου με την αναζήτηση της Ανατολής, κάνοντας ταυτόχρονα αναφορά στις ιδεολογικές ρίζες του δυτικού κόσμου.

«Απόψε, ελπίζουμε να σας αποδώσουμε την ίδια τιμή καθώς επιστρέφετε στην Ουάσινγκτον για πρώτη φορά έπειτα από περισσότερο από μία δεκαετία. Πριν από πολύ καιρό, Ευρωπαίοι εξερευνητές ανακάλυψαν για πρώτη φορά την αμερικανική ἤπειρο καθώς αναζητούσαν έναν νέο δρόμο για να φτάσουν στην Κίνα στην Ανατολή. Αυτή η αναζήτηση δημιούργησε τον σύγχρονο κόσμο, αυτή την πανέμορφη χώρα και, τελικά, τη μακρά σχέση μεταξύ του κινεζικού και του αμερικανικού λαού που γιορτάζουμε με μεγάλη χαρά απόψε», δήλωσε ο Αμερικανός πρόεδρος.

Κινούμενος στην ίδια κατεύθυνση, ο Τραμπ έδωσε έμφαση στις ιστορικές βάσεις της αμερικανικής δημοκρατίας και τις συνέδεσε με τη σημερινή κατάσταση στις διμερείς σχέσεις.

«Εμείς, οι Αμερικανοί, κληρονομούμε μια παράδοση πίστης που εκτείνεται από την Ιερουσαλήμ έως τη Ρώμη, τη δημοκρατία της αρχαίας Αθήνας, τους θριάμβους της Σπάρτης και την ελευθερία που διακηρύχθηκε στη Φιλαδέλφεια πριν από 250 χρόνια. Ως ηγέτες των δύο χωρών μας, ο Πρόεδρος Σι και εγώ κατανοούμε και οι δύο ότι εκπροσωπούμε διαφορετικά συστήματα, αλλά οι δεσμοί μεταξύ των λαών μας παραμένουν αδιάσπαστοι και οι σχέσεις μας δεν ήταν ποτέ καλύτερες».

«Φιλία, σφυρηλατημένη με αίμα»

Από την άλλη πλευρά, ο Σι Τζινπίνγκ επέλεξε να απαντήσει με πιο μεθοδικό τρόπο και με ιστορική τεκμηρίωση, επαναφέροντας στη μνήμη τις εμπορικές και συμμαχικές στιγμές που είχαν συνδέσει κατά το παρελθόν τα δύο κράτη.

«Τον Μάιο αυτού του έτους, ο πρόεδρος Τραμπ πραγματοποίησε μια επιτυχημένη επίσκεψη στην Κίνα έπειτα από δική μου πρόσκληση. Συμφωνήσαμε να οικοδομήσουμε μια εποικοδομητική σχέση Κίνας-ΗΠΑ στρατηγικής σταθερότητας. Κατά τη διάρκεια της επίσκεψης, ο πρόεδρος Τραμπ με προσκάλεσε θερμά να επισκεφθώ τις ΗΠΑ και ήρθα όπως υποσχέθηκα», ανέφερε αρχικά ο Κινέζος πρόεδρος, προτού συνεχίσει με τις αναδρομές στην ιστορία.

«Τα τελευταία 200 και πλέον χρόνια έχουν επίσης σημαδευτεί από φιλικές ανταλλαγές μεταξύ Κίνας και ΗΠΑ. Περισσότερα από 200 χρόνια πριν, αμέσως μετά την ανεξαρτησία τους, οι ΗΠΑ έστρεψαν το βλέμμα τους προς την Κίνα».

Στο μήνυμά του για την αξία της αμοιβαίας συνεργασίας, ο Κινέζος ηγέτης στάθηκε ιδιαίτερα στο πρώτο εμπόριο των δύο κρατών, καθώς και στις κοινές μάχες τους στον Παγκόσμιο Πόλεμο.

«Οι δύο χώρες μας άρχισαν να συναλλάσσονται μεταξύ τους, ανταλλάσσοντας αγαθά για να καλύψουν τις αμοιβαίες ανάγκες τους και να αξιοποιήσουν τα αλληλοσυμπληρούμενα πλεονεκτήματά τους. Μάλιστα, ο πρόεδρος Τζορτζ Ουάσινγκτον είχε αποκτήσει προσωπικά μια μεγάλη συλλογή από κινεζική πορσελάνη. Πάνω από 80 χρόνια πριν, ο κινεζικός και ο αμερικανικός λαός στάθηκαν πλάι-πλάι στον αγώνα κατά των ιαπωνικών μιλιταριστικών εισβολέων».

Στη συνέχεια, σημείωσε: «Μαζί, ανοίξαμε τη διάσημη αεροπορική διαδρομή Hump πάνω από τα Ιμαλάια. Κατά τη διάρκεια του πολέμου αντίστασης ενάντια στην ιαπωνική επιθετικότητα, Κινέζοι στρατιώτες και πολίτες έσωσαν εκατοντάδες Αμερικανούς πιλότους, με κόστος εκατοντάδες χιλιάδες Κινέζικες ζωές. Μια τέτοια φιλία, σφυρηλατημένη με αίμα και φωτιά, θα συνεχίσει σίγουρα να ζει από γενιά σε γενιά».

Σημειώνεται ότι τον Μάιο του 2026 ο Κινέζος Πρόεδρος είχε υποδεχθεί τον Αμερικανό ομόλογό του σε ιστορική συνάντηση, την πρώτη επίσκεψη Αμερικανού Προέδρου στην Κίνα μετά από εννέα χρόνια, που είχε περιγραφεί ως «καθοριστική για τον αιώνα».

Σε εκείνη τη συνάντηση, ο Σι Τζινπίνγκ επανήλθε στην «Παγίδα του Θουκυδίδη», θέτοντας το ερώτημα εάν ΗΠΑ και Κίνα μπορούν «να υπερβούν την “Παγίδα του Θουκυδίδη” και να πρωτοπορήσουν σε ένα νέο παράδειγμα σχέσεων μεταξύ μεγάλων δυνάμεων».

Η έννοια της «Παγίδας του Θουκυδίδη» στις διεθνείς σχέσεις

Στις διεθνείς σχέσεις, η «Παγίδα του Θουκυδίδη» είναι βασική έννοια και αποτυπώνει το ιστορικό σχήμα κατά το οποίο ο πόλεμος καθίσταται σχεδόν αναπόφευκτος, όταν μια ανερχόμενη δύναμη απειλεί να εκτοπίσει την κυρίαρχη.

Παρότι το όνομά του παραπέμπει στον αρχαίο Έλληνα ιστορικό, ο όρος διατυπώθηκε και καθιερώθηκε στη δεκαετία του 2010 από τον πολιτικό επιστήμονα του Χάρβαρντ, Γκράχαμ Άλισον, για να αποδώσει το πλαίσιο του ανταγωνισμού ΗΠΑ-Κίνας.

Η αφετηρία για τον Άλισον ήταν η παρατήρηση του Θουκυδίδη στην Ιστορία του Πελοποννησιακού Πολέμου, ότι η αντιπαράθεση Αθήνας και Σπάρτης προκλήθηκε από «την άνοδο της Αθήνας και τον φόβο που αυτή προκάλεσε στη Σπάρτη».

Στη σημερινή γεωπολιτική σκηνή, η έννοια χρησιμοποιείται κυρίως για τις σχέσεις Ουάσινγκτον-Πεκίνου, αφού η ταχεία οικονομική, στρατιωτική και τεχνολογική άνοδος της Κίνας αμφισβητεί την επί μακρόν αμερικανική παγκόσμια κυριαρχία.

Η αντίληψη του Ντόναλντ Τραμπ για τις διεθνείς σχέσεις

Στην οπτική του Ντόναλντ Τραμπ, οι διεθνείς σχέσεις είναι ένα παιχνίδι όπου δεν μπορούν να ωφεληθούν όλοι.

Όταν ο αντίπαλος, ο εχθρός ή ακόμη και οι φίλοι ευημερούν και προοδεύουν, είτε εσύ έχεις κάνει λάθος είτε αυτοί επωφελούνται από τη δική σου γενναιοδωρία.

Η κοσμοθεωρία του στηρίζεται επίσης στις σφαίρες επηρεασμού και στις μεγάλες προσωπικότητες, πιθανώς υπό την επίδραση της περιόδου του Ψυχρού Πολέμου.

Εκφράζει συχνά εμφανή συμπάθεια ή θαυμασμό προς ισχυρούς ηγέτες, όπως οι Μπενιαμίν Νετανιάχου, Βλαντίμιρ Πούτιν, Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν και Σι Τζινπίνγκ, δηλαδή αυταρχικές, δυναμικές και εθνικιστικές προσωπικότητες.

Τέλος, ως «master» του τηλεοπτικού θεάματος και των δημοσίων σχέσεων, έλκεται από την παγκόσμια προσοχή που συγκεντρώνουν οι λαμπρές δεξιώσεις, οι επιβλητικοί χώροι, οι χρυσές διακοσμήσεις —όπως επιβεβαιώθηκε και στη συνάντησή του με τον Εμανουέλ Μακρόν στο Παρίσι— και οι στρατιωτικές παρελάσεις. Ταυτόχρονα, διατηρεί ακλόνητη εμπιστοσύνη στις δικές του ικανότητες να διαχειρίζεται κάθε κρίση, ενώ ο πόλεμος στην Ουκρανία συνεχίζεται και η κρίση στη Μέση Ανατολή παραμένει σε εξέλιξη.

Η στρατηγική του Σι Τζινπίνγκ απέναντι στον Τραμπ

Αντιθέτως, ο Σι Τζινπίνγκ, ο πιο δυναμικός και διεκδικητικός ηγέτης της Κίνας εδώ και δεκαετίες, δεν έκανε πίσω μπροστά στη νέα «καταιγίδα Τραμπ».

Δεν αποδέχθηκε τους όρους που επιχείρησε να επιβάλει ο Αμερικανός Πρόεδρος, ούτε τις απειλές για δασμούς ή τους περιορισμούς στις εξαγωγές μικροτσίπ, και απάντησε με ανάλογο τρόπο.

Τελικά, όπως προέκυψε, ο Τραμπ αντί να κλιμακώσει έκανε πίσω.

Κατά τη δεξαμενή σκέψης China Leadership Monitor, η εξωτερική πολιτική του Σι Τζινπίνγκ έχει περάσει από τρεις διακριτές φάσεις, που συνδέονται από την αυξανόμενη αυτοπεποίθηση του Πεκίνου και την εναλλαγή μεταξύ ανάληψης πρωτοβουλιών και αμυντικής προσαρμογής.

• Στην πρώτη περίοδο, αφότου ανέλαβε την ηγεσία το 2012, ο Σι απομακρύνθηκε σταδιακά από τη στρατηγική του Τενγκ Σιαοπίνγκ, που επέλεγε χαμηλούς τόνους έως ότου ωριμάσουν οι συνθήκες, και στράφηκε σε πολύ πιο ενεργητική πολιτική. Προώθησε πρωτοβουλίες και επέδειξε πιο δυναμική διεκδίκηση των συμφερόντων της Κίνας, κυρίως στη Νότια Σινική Θάλασσα.
• Η δεύτερη φάση ξεκίνησε στην πράξη με τον εμπορικό πόλεμο που άνοιξε η πρώτη κυβέρνηση Τραμπ το 2018. Το Πεκίνο τότε αιφνιδιάστηκε και υιοθέτησε μια πιο αμυντική και αντιδραστική στάση, η οποία διατηρήθηκε σε σημαντικό βαθμό και στη διάρκεια της προεδρίας Μπάιντεν, ενώ οι ΗΠΑ ενέτειναν τους τεχνολογικούς περιορισμούς και τις συμμαχίες τους στην περιοχή.
• Κατά την τρίτη φάση, στη διάρκεια της τρίτης θητείας του Σι, η Κίνα άρχισε ξανά να παίρνει την πρωτοβουλία. Είχε πλέον αποκτήσει ισχυρότερα εργαλεία οικονομικής πίεσης και αντιποίνων -από ελέγχους στις εξαγωγές κρίσιμων ορυκτών μέχρι την ενισχυμένη πίεση προς συμμάχους των ΗΠΑ- και επέστρεψε σε μια επιθετικότερη, προδραστική εξωτερική πολιτική, περισσότερο κοντά σε εκείνη των πρώτων χρόνων του Κινέζου Προέδρου.

Στις ομιλίες του Σι στον Λευκό Οίκο διακρίνονται λεπτές αιχμές, μεταξύ των οποίων η επισήμανση ότι «η Κίνα έχει τετραπλάσιο πληθυσμό από τις ΗΠΑ» και οι αναφορές στις «μεγάλες αλλαγές που επιταχύνονται». Οι τελευταίες ενδέχεται να αποτελούν έμμεση αναφορά σε αυτό που το Πεκίνο αντιλαμβάνεται ως παρακμή της αμερικανικής αυτοκρατορίας.

Πρόκειται για τη δεύτερη επίσημη επίσκεψη του Σι στην Ουάσινγκτον με την ιδιότητα του ηγέτη, μετά την επίσκεψή του το 2015, όταν πρόεδρος ήταν ο Μπαράκ Ομπάμα. Παράλληλα, είναι η έβδομη φορά που συναντά τον Τραμπ από το 2016.

Μια αξιοσημείωτη διαφορά είναι ότι ο Σι έφτασε χωρίς επιχειρηματική συνοδεία. Τον συνόδευαν αποκλειστικά υψηλόβαθμα στελέχη, ανάμεσά τους ο υπουργός Εξωτερικών Ουάνγκ Γι και ο Τσάι Τσι, μέλος της Διαρκούς Επιτροπής του Κινεζικού Κομμουνιστικού Κόμματος.

Λίγο πριν φύγει από την Κίνα, ο Σι έκανε αυστηρή δήλωση: «Και οι δύο χώρες πρέπει να είναι εταίροι, όχι αντίπαλοι. Και τα δύο μέρη πρέπει να έρθουν πιο κοντά και να συνεργαστούν για την οικοδόμηση μιας σταθερής σχέσης, όπου η συνεργασία είναι ο θεμελιώδης πυλώνας, ο ανταγωνισμός διατηρείται εντός κατάλληλων ορίων, οι διαφορές τελούν υπό διαχείριση και μπορεί να επιδιωχθεί η ειρήνη».