10 Χρόνια Brexit: Το κοινωνικό κόστος, η πολιτική αστάθεια και η κανονικοποίηση του ακραίου λόγου στη Βρετανία

Δέκα χρόνια συμπληρώθηκαν από το ιστορικό δημοψήφισμα του 2016, όταν οι Βρετανοί πολίτες, αποφάσισαν την αποχώρηση του Ηνωμένου Βασιλείου από την Ευρωπαϊκή Ένωση. Μια δεκαετία μετά, η βρετανική κοινή γνώμη, βρίσκεται αντιμέτωπη με τις βαθιές και συχνά απρόβλεπτες συνέπειες αυτής της απόφασης, οι οποίες ξεπερνούν κατά πολύ το καθαρά οικονομικό πεδίο.

Η επέτειος αυτή συμπίπτει με μια περίοδο έντονης πολιτικής αβεβαιότητας. Η πρόσφατη παραίτηση του Κιρ Στάρμερ, ανοίγει τον δρόμο για τον έβδομο πρωθυπουργό της χώρας μέσα σε μία δεκαετία, αποδεικνύοντας ότι η πολιτική αστάθεια, η οποία ξεκίνησε με την παραίτηση του Ντέιβιντ Κάμερον το 2016, παραμένει μια ανοιχτή πληγή για το Westminster.

Από το «Brexit» στο «Bregret»: Τι δείχνουν οι αριθμοί

Σύμφωνα με πρόσφατη δημοσκόπηση της εταιρείας YouGov που διενεργήθηκε με αφορμή τη δέκατη επέτειο, τα συναισθήματα των πολιτών έχουν μεταβληθεί ριζικά:

• Μόλις το 30% των Βρετανών πιστεύει σήμερα ότι η αποχώρηση από την ΕΕ ήταν σωστή επιλογή, έναντι του 64% που καταγραφόταν το 2016
• Το 57% των ερωτηθέντων θεωρεί πλέον τη συγκεκριμένη απόφαση λανθασμένη
• 6 στους 10 πολίτες αποτιμούν το Brexit ως μια απόλυτη αποτυχία

Παράλληλα, τα οικονομικά επιχειρήματα της τότε εκστρατείας του «National Leave» περί ανάκτησης της εθνικής κυριαρχίας και κατάργησης της γραφειοκρατίας φαίνεται να προσκρούουν στην πραγματικότητα. Πρόσφατη ανάλυση της Τράπεζας της Αγγλίας, υποδεικνύει ότι η βρετανική οικονομία έχει συρρικνωθεί κατά 6% εξαιτίας των επιπτώσεων της αποχώρησης, γεγονός που οδήγησε αναλυτές και δημοσκόπους να αντικαταστήσουν τον όρο Brexit με τη λέξη «Bregret» (B – regret όπου B για Βρετανία και regret για μετανιώνω).

Η μετατόπιση της πολιτικής κουλτούρας και η τοξικότητα

Πέρα από τους οικονομικούς δείκτες, η σημαντικότερη κληρονομιά της δεκαετίας εντοπίζεται στην ολική μεταμόρφωση της βρετανικής πολιτικής κουλτούρας. Η μετατροπή ενός σύνθετου γεωπολιτικού και οικονομικού ζητήματος, όπως η συμμετοχή στην ΕΕ, σε μια μονοθεματική αντιπαράθεση για τον έλεγχο των συνόρων, «εμπότισε» τον δημόσιο διάλογο με ένταση, όπως αναφέρει Al Jazeera

Ειδικοί αναλυτές, επισημαίνουν ότι ρητορικές που άλλοτε βρίσκονταν στο περιθώριο της πολιτικής ζωής , όπως οι αναφορές περί «εισβολής» μεταναστών, η αμφισβήτηση των δικαιωμάτων των αιτούντων άσυλο και ο στιγματισμός των μειονοτήτων, ιδιαίτερα της μουσουλμανικής κοινότητας, έχουν πλέον ενταχθεί πλήρως στον κεντρικό πολιτικό λόγο.

«Το Brexit επιστράτευσε ξενοφοβικά ανακλαστικά, ιδιαίτερα μέσα από εμβληματικές καμπάνιες του παρελθόντος, όπως η περιβόητη αφίσα του Nigel Farage με τους χιλιάδες πρόσφυγες στα σύνορα της Ευρώπης», τονίζει ο Tahir Abbas, διευθυντής του Κέντρου για τη Ριζοσπαστικοποίηση και την Κοινωνική Ισότητα στο Πανεπιστήμιο Aston.

Η ρητορική αυτή μεταφράστηκε σταδιακά και σε κυβερνητική πολιτική. Διαδοχικές κυβερνήσεις, στην προσπάθειά τους να προσεγγίσουν το σκληροπυρηνικό κοινό του Brexit, υιοθέτησαν αυστηρά μέτρα, όπως η επεξεργασία αιτήσεων ασύλου εκτός συνόρων (offshore), οι απειλές για αποχώρηση από την Ευρωπαϊκή Σύμβαση Δικαιωμάτων του Ανθρώπου και οι αμφιλεγόμενες απελάσεις σε τρίτες χώρες.

Από τις θεωρίες συνωμοσίας στη βία του δρόμου

Η πόλωση αυτή δεν έμεινε περιορισμένη στα έδρανα του κοινοβουλίου ή στα πρωτοσέλιδα των ταμπλόιντ, αλλά μεταφέρθηκε στους δρόμους, παίρνοντας συχνά βίαιη μορφή.

Ιστορικά ορόσημα αυτής της κλιμάκωσης, αποτελούν η δολοφονία της βουλευτού των Εργατικών Jo Cox το 2016 από ακροδεξιό δράστη, αλλά και οι πρόσφατες βίαιες ταραχές στο Μπέλφαστ. Στις εν λόγω ταραχές, με αφορμή ένα μεμονωμένο ποινικό περιστατικό, οργανωμένες ομάδες επιτέθηκαν στοχευμένα σε σπίτια και επιχειρήσεις μεταναστών, βασιζόμενες ακόμη και σε προσχέδια «λιστών στοχοποίησης» που κυκλοφορούσαν σε ακτιβιστικούς κύκλους.

Η Nichola Khan, ανθρωπολόγος και ειδικός σε θέματα μετανάστευσης στο Πανεπιστήμιο του Εδιμβούργου, υπογραμμίζει ότι η παραδοσιακή βρετανική αξία της πολιτισμικής ποικιλομορφίας απειλείται πλέον ευθέως από έναν αναδυόμενο, επιθετικό εθνικισμό. Το μεγαλύτερο βάρος αυτής της πίεσης υφίστανται οι Βρετανοί μουσουλμάνοι, οι οποίοι έρχονται αντιμέτωποι με ένα «δίκοπο μαχαίρι» προκαταλήψεων που αφορούν τόσο την εθνικότητα όσο και τη θρησκεία τους.

Η ψηφιακή παραπληροφόρηση ως μοχλός πίεσης

Σημαντικό ρόλο στη διατήρηση και την ένταση αυτής της κοινωνικής διαίρεσης, διαδραματίζει ο σύγχρονος πληροφοριακός πόλεμος στο διαδίκτυο. Η εκστρατεία του «Leave» το 2016 απέδειξε ότι η χρήση στοχευμένων δεδομένων και η παράκαμψη των παραδοσιακών μέσων ενημέρωσης μπορούν να καθορίσουν εκλογικά αποτελέσματα.

Σήμερα, μια νέα γενιά τεχνολογικά εξελιγμένων στρατηγικών αναλυτών χρησιμοποιεί εργαλεία όπως οι φάρμες ψηφιακών ρομπότ (bot farms) και εφαρμογές Τεχνητής Νοημοσύνης (AI) για τη διασπορά fake news. Στόχος αυτών των εκστρατειών, σύμφωνα με αναλυτές ψηφιακών απειλών, δεν είναι απλώς η στοχοποίηση συγκεκριμένων κοινωνικών ομάδων, αλλά η άσκηση πίεσης και ο τελικός έλεγχος των κυβερνητικών αποφάσεων.

Η επόμενη ημέρα

Η Βρετανία εισέρχεται στη δεύτερη δεκαετία μετά το Brexit με την οικονομία της να πιέζει για εκ νέου προσέγγιση με τις ευρωπαϊκές αγορές. Ωστόσο, οποιαδήποτε απόπειρα επαναδιαπραγμάτευσης αναμένεται να συναντήσει ισχυρές πολιτικές αντιστάσεις από κόμματα όπως το Reform UK του Nigel Farage, το οποίο παραμένει έτοιμο να χαρακτηρίσει κάθε υποχώρηση ως «προδοσία».

Το συμπέρασμα των αναλυτών είναι σαφές: Η εστίαση του πολιτικού διαλόγου στη μετανάστευση ως την αποκλειστική αιτία για όλα τα socioeconomic προβλήματα της χώρας έχει αφήσει βαθύ αποτύπωμα. Εάν δεν υπάρξει άμεση θεσμική και πολιτική στροφή προς την κατεύθυνση της κοινωνικής συνοχής, το Ηνωμένο Βασίλειο, θα χρειαστεί πολύ περισσότερα από μια απλή οικονομική ανάκαμψη για να αποκαταστήσει την εμπιστοσύνη μεταξύ των πολιτών του.