Το «χαμένο» υπερηφαίστειο που πάγωσε τη Γη το 1257

Για περισσότερα από 30 χρόνια, ερευνητές σε ολόκληρο τον κόσμο προσπαθούσαν να βρουν την αιτία μιας παγκόσμιας κλιματικής καταστροφής, η οποία επηρέασε καθοριστικά την ανθρωπότητα στα μέσα του Μεσαίωνα. Ένα αποκαλυπτικό ντοκιμαντέρ εξηγεί πώς οι επιστήμονες εντόπισαν τελικά το «τέρας» πίσω από τον παγκόσμιο λιμό του 13ου αιώνα: το εξαφανισμένο υπερηφαίστειο Σαμαλάς.

Η έρευνα άρχισε στα τέλη της δεκαετίας του 1970, όταν γεωλόγοι που έκαναν βαθιές γεωτρήσεις στους παγετώνες της Γροιλανδίας και της Ανταρκτικής βρήκαν την ίδια περίοδο ένα πρωτοφανές στρώμα θειικού οξέος. Τα στοιχεία υπέδειξαν ότι γύρω στο 1257-1259 συνέβη η ισχυρότερη ηφαιστειακή έκρηξη των τελευταίων 10.000 ετών. Παρά τα ευρήματα, κανένα ιστορικό αρχείο δεν αποκάλυπτε ποιο ηφαίστειο είχε εκραγεί.

Το παγκόσμιο σκοτάδι και οι μαζικοί τάφοι

Η ηφαιστειακή έκρηξη έστειλε τέφρα σε ύψος 43 χιλιομέτρων, έως τα ανώτερα στρώματα της στρατόσφαιρας. Εκεί σχηματίστηκε ένα πλανητικής έκτασης νέφος αερολυμάτων, που περιόρισε την ηλιακή ακτινοβολία.

Οι επιπτώσεις εμφανίστηκαν αμέσως και ήταν καταστροφικές:

Απότομη ψύξη: Οι δακτύλιοι των δέντρων, από τη Βόρεια Αμερική μέχρι τη Μογγολία, αποτύπωσαν τη μεγάλη και αιφνίδια πτώση της θερμοκρασίας το καλοκαίρι του 1258.

Λιμός και μαζικοί θάνατοι: Στο Λονδίνο, οι αρχαιολογικές ανασκαφές αποκάλυψαν ομαδικούς τάφους που περιείχαν πάνω από 10.000 σκελετούς. Τα μεσαιωνικά χρονικά αναφέρουν επίσης ότι σχεδόν το ένα τρίτο των κατοίκων της βρετανικής πρωτεύουσας πέθανε εξαιτίας του φοβερού λιμού και των ασθενειών που ακολούθησαν την καταστροφή της αγροτικής παραγωγής.

Η ταυτοποίηση του υπερηφαιστείου στην Ινδονησία

Η λύση του μυστηρίου ήρθε όταν μια διεθνής ομάδα ερευνητών εστίασε στην Ινδονησία. Αξιοποιώντας δορυφορικές εικόνες, τοπικά μεσαιωνικά κείμενα σε φύλλα φοίνικα (Babad) και γεωχημικές αναλύσεις της ηφαιστειακής στάχτης που βρέθηκε στους πόλους, οι επιστήμονες κατέληξαν στο όρος Σαμαλάς (Mount Samalas), στο νησί Λομπόκ.

Η έκρηξη του 1257 υπολογίζεται ότι είχε ισχύ 100 φορές μεγαλύτερη από την έκρηξη της Πομπηίας. Απελευθέρωσε πάνω από 40 κυβικά χιλιόμετρα μάγματος και 158 εκατομμύρια τόνους διοξειδίου του θείου. Το ίδιο το ηφαίστειο χάθηκε, καθώς κατέρρευσε στον μαγματικό θάλαμό του, σχηματίζοντας τη σημερινή τεράστια καλντέρα Ριντζάνι.

Το ντοκιμαντέρ καταγράφει αναλυτικά την εντυπωσιακή επιστημονική έρευνα που αποκάλυψε την προέλευση της έκρηξης. Παράλληλα, υπενθυμίζει ότι παρόμοια υπερηφαίστεια παραμένουν ανενεργά στον πλανήτη και ότι μια αντίστοιχη έκρηξη στις μέρες μας θα μπορούσε να θέσει σε κίνδυνο την παγκόσμια επισιτιστική επάρκεια και οικονομική σταθερότητα.