Μαργαρίτα Παπανδρέου: Οι επικήδειοι των γιων της – «Αύριο θα σε σκορπίσουμε στην αγαπημένη σου θάλασσα του Αιγαίου»

Ιδιαίτερα φορτισμένη ήταν η στιγμή των επικήδειων στην πολιτική κηδεία της Μαργαρίτας Παπανδρέου, που πραγματοποιήθηκε σήμερα, Κυριακή 20 Σεπτεμβρίου, στο Α’ Νεκροταφείο Αθηνών. Τα αγαπημένα της πρόσωπα άφησαν για λίγο στην άκρη τη δημόσια διαδρομή μιας γυναίκας που συνέδεσε το όνομά της με το γυναικείο κίνημα στην Ελλάδα και μίλησαν για τη μητέρα και τη γιαγιά που γνώρισαν μέσα στο σπίτι, μέσα από μικρές ιστορίες, συμβουλές και αναμνήσεις μιας ολόκληρης ζωής.

Ανάμεσα σε εκείνους που την αποχαιρέτησαν ήταν οι γιοι της, Γιώργος, Νίκος και Ανδρέας Παπανδρέου, η εγγονή της Μαργαρίτα Γεωργίου Παπανδρέου, αλλά και η Άννα Διαμαντοπούλου. Ιδιαίτερα προσωπικοί ήταν οι αποχαιρετισμοί της οικογένειας, με ιστορίες που έφτασαν από τη νύχτα του πραξικοπήματος του 1967 μέχρι τις οικογενειακές γιορτές, τη μουσική που αγαπούσε και τις τελευταίες συμβουλές μιας μητέρας στα παιδιά της.

Γιώργος Παπανδρέου: «Η μάνα μας η Μαργαρίτα δεν γεννήθηκε Ελληνίδα, έγινε Ελληνίδα»

Ο Γιώργος Παπανδρέου πήρε τον λόγο και ευχαρίστησε όσους βρέθηκαν στο τελευταίο «αντίο» της μητέρας του, κάνοντας ιδιαίτερη αναφορά στη σχέση που ανέπτυξε με την Ελλάδα και κυρίως με τις Ελληνίδες, δίπλα στις οποίες αγωνίστηκε για δεκαετίες.

«Εκ μέρους της οικογένειας μας σας ευχαριστώ θερμά για την παρουσία σας. Η μάνα μας η Μαργαρίτα δεν γεννήθηκε Ελληνίδα, έγινε Ελληνίδα. Αγάπησε βαθιά την Ελλάδα πάλεψε, υπηρέτησε, αγωνίστηκε γι’ αυτήν. Πάνω από όλα συνδέθηκε με τις Ελληνίδες που και αυτές από τη μεριά τους την υιοθέτησαν την αγκάλιασαν, στάθηκαν δίπλα της σε κοινούς αγώνες για την αξιοπρέπεια την ισότητα και την ειρήνη.

Αν μας παρακολουθεί σήμερα, είμαι σίγουρος ότι το κάνει με ένα χαμόγελο για τη συγκινητική συμπαράστασή σας αλλά ιδιαίτερα για τα πολύ θερμά λόγια σεβασμού και εκτίμησης που έχει κάνει και τον σεβασμό που έχετε για εκείνη. Μηνύματα από συμπατριώτες αλλά και από όλη τη Γη, από γυναίκες της Κύπρου, της Τουρκίας, της Μέσης Ανατολής που έδωσαν αγώνα για την ειρήνη» είπε ο Γιώργος Παπανδρέου.

Στη συνέχεια, η Άννα Διαμαντοπούλου στάθηκε στη δράση της Μαργαρίτας Παπανδρέου για τα δικαιώματα των γυναικών και στη συνέχεια των αγώνων που εκείνη υπηρέτησε.

«Ο αγώνας για την ισότητα θα συνεχιστεί. Είναι μία υπόσχεση. Αποχαιρετούμε τη Μαργαρίτα της μεγάλης αλλαγής για τις γυναίκες της Ελλάδος. Μαργαρίτα σου οφείλουμε πολλά, καλό ταξίδι θα συνεχίσουμε τους αγώνες», είπε μεταξύ άλλων η Άννα Διαμαντοπούλου.

Νίκος Παπανδρέου: Η συμβουλή της μητέρας του που άλλαξε τη ζωή του

Ιδιαίτερα συγκινητικός και βαθιά προσωπικός ήταν ο επικήδειος του Νίκου Παπανδρέου. Ο ίδιος γύρισε δεκαετίες πίσω και μοιράστηκε στιγμές που δεν αφορούσαν τη Μαργαρίτα Παπανδρέου της δημόσιας ζωής, αλλά τη δική του μητέρα.

Μία από αυτές ήταν η νύχτα της δικτατορίας, όταν ο ίδιος ήταν μόλις δέκα ετών και, όπως θυμήθηκε, η μητέρα του έτρεχε ξυπόλυτη πίσω από το στρατιωτικό όχημα που μετέφερε τον Ανδρέα Παπανδρέου, φοβούμενη ότι τον οδηγούσαν στην εκτέλεση.

«Μαργαρίτα μου, έτσι σε έλεγα από μικρός, πόσα δεν περάσαμε μαζί. Το βράδυ της χούντας, θυμάμαι πώς κυνήγησες το στρατιωτικό φορτηγό στο οποίο είχαν βάλει τον Ανδρέα. Ξυπόλυτη χωρίς την αίσθηση ότι πατούσες σπασμένα γυαλιά. Ήσουν σίγουρη ότι τον πήγαιναν για εκτέλεση.

Τότε σου έπιασα το χέρι. Ήμουν μόλις δέκα, και σου είπα μην το κυνηγάς, θα ζήσει. Ηρέμησες και γυρίσαμε σπίτι. Περιέργως, μου εκμυστηρεύτηκες πολλά χρόνια αργότερα, ότι με είχες πιστέψει. Μάλλον από τότε ξεκίνησε η ιδιαίτερη σχέση που είχαμε, μητέρας και γιου. Σε ακολουθούσε μια άσβεστη νεότητα που ξεκινούσε από το μυαλό σου και κατέληγε στην καρδιά σου.

Πόσες φορές δεν ερχόμασταν όλοι μας για πολιτικές και προσωπικές συμβουλές; Ήσουν μια γαλήνη στην φουρτούνα. Δεν στο έχω πει ποτέ αλλά τώρα πρέπει: Μια προσωπική κουβέντα σου με επηρέασε βαθιά. Ήταν αρχές της δεκαετίας του 2000. Με βρήκες στον καναπέ, αμίλητο και κατσουφιασμένο. Με ταλαιπωρούσε ένας επίπονος χωρισμός.

«Στην επόμενή σου σχέση», μου είπες, «να το κλείσεις το μαγαζί. Να μην υπάρξει μεθεπόμενη. Ο κάθε χωρισμός πονάει, βασανίζει, δημιουργεί ενοχές. Ο χωρισμός παίρνει κι ένα κομμάτι από την ψυχή σου.

Πόσα κομμάτια θα κόψεις ακόμη; Αν συνεχίσεις έτσι, δεν θα σου μείνει τίποτα. Σοφή κουβέντα.

Η επόμενη σχέση οδήγησε στον γάμο μου με την Αλεξία. Η νύφη που σε αγκάλιασε σφιχτά — άλλωστε γνώριζες το ιδιαίτερο της φως από τότε που ήταν μικρό κορίτσι. Έσμιξαν έτσι δυο κουλτούρες: η θερμή Ελληνίδα με το μπρίο και την φασαρία και η κάπως αποστασιοποιημένη Αμερικανίδα με το χιούμορ και την σοφία. Τελειώνω.

Λίγα χρόνια μετά τον θάνατο του Ανδρέα, είχαμε καθίσει στο σαλόνι στο Καστρί. Είχες βάλει κάντρι μουσική. Και συγκεκριμένα, την Ντόλι Πάρτον που ήταν αγαπημένη σου. Όταν έφευγα, γύρισα στιγμιαία να δω πώς ήσουν, εκεί που σε άφηνα. Και ξαφνιάστηκα. Είχες σηκωθεί και χόρευες. Μόνη σου. Ίσως έτσι πολεμούσες όλα όσα σε βασάνιζαν.

Ίσως φανταζόσουν ότι χόρευες ακόμη με τον Ανδρέα, που τον είχες ερωτευτεί στη μακρινή Αμερική, την πρώτη φορά που χορέψατε μαζί, στα τέλη της μυθικής δεκαετίας του 1940. Αύριο θα σε σκορπίσουμε στην αγαπημένη σου θάλασσα του Αιγαίου. Ο τελευταίος σου χορός – τα κύματα. Goodbye, dear Margaret. Rest in peace».

Ο επίλογος του Νίκου Παπανδρέου ήταν από τις πιο φορτισμένες στιγμές της τελετής. Η εικόνα της μητέρας του να χορεύει μόνη στο Καστρί μετά τον θάνατο του Ανδρέα Παπανδρέου και η αποκάλυψη ότι η τέφρα της θα σκορπιστεί στην αγαπημένη της θάλασσα του Αιγαίου έδωσαν έναν βαθιά προσωπικό τόνο στον τελευταίο αποχαιρετισμό.

«Για τον κόσμο ήσουν η Μαργαρίτα Παπανδρέου, για μένα ήσουν η γιαγιά μου»

Εξίσου συγκινητικός ήταν ο αποχαιρετισμός της εγγονής της, Μαργαρίτας, κόρης του Γιώργου Παπανδρέου. Η ίδια μίλησε για τη γυναίκα πίσω από το δημόσιο πρόσωπο, για τη γιαγιά που ενδιαφερόταν να μάθει εάν ήταν ευτυχισμένη, που συμβούλευε τις γυναίκες να στηρίζουν η μία την άλλη και που ήθελε τα εγγόνια της να αμφισβητούν, να σκέφτονται, να εξελίσσονται και, πάνω απ’ όλα, να χορεύουν. Στο τέλος του αποχαιρετισμού της δεν κατάφερε να συγκρατήσει τη συγκίνησή της.

«Αγαπημένη μου γιαγιά, our yiayia. Για τον κόσμο ήσουν η Μαργαρίτα Παπανδρέου, μια δυνατή γυναίκα που αγωνίστηκε για την ειρήνη μεταξύ των λαών και για τα δικαιώματα των γυναικών. Ένας αγώνας που παραμένει σήμερα επίκαιρος όσο ποτέ. Εκείνη που μου έλεγε πως εμείς οι γυναίκες πρέπει να αλληλοστηριζόμαστε, να μη σαμποτάρουμε η μία την άλλη.

Για μένα ήσουν η γιαγιά μου, δυναμική και ευαίσθητη. Με ρωτούσες για τη δουλειά μου και αν είμαι ευτυχισμένη. Δεν ήσουν η κλασική γιαγιά. Ήσουν μια γιαγιά που μας παρακινούσε να αμφισβητούμε, να αναρωτιόμαστε, να σκεφτόμαστε, να εξελισσόμαστε. Και πάνω απ’ όλα, να χορεύουμε.Η αγαπημένη σου γιορτή ήταν η Ημέρα των Ευχαριστιών. Χαιρόσουν να μας έχεις όλους μαζί. Θυμάμαι τα μεγάλα τραπέζια, που κρατούσαν ώρες, με συζητήσεις για την πολιτική και τις κοινωνικές αδικίες, αλλά και με χιούμορ και γέλια. Και στο τέλος, χορός.

Αγαπούσες τη θάλασσα όσο τίποτα. Ελπίζω εκεί που πας να κολυμπάς, να την αγναντεύεις, να διαβάζεις και να γράφεις. Να ακούς τους αγαπημένους σου Elvis και Frank Sinatra, αλλά και την Billie Holiday — μια γυναίκα που, μέσα από τη φωνή της, τολμούσε να ακουστεί σε έναν κόσμο που συχνά ήθελε τις γυναίκες σιωπηλές. Κι εγώ θα ακούω το «I’ll Be Seeing You» και θα σε θυμάμαι. Σαν μια υπόσχεση πως θα σε ξαναβρίσκω σε όσα αγαπούσες. Σ’ αγαπώ».

Με δάκρυα στα μάτια, η εγγονή της ολοκλήρωσε έτσι έναν αποχαιρετισμό που δεν στάθηκε μόνο σε όσα πέτυχε η Μαργαρίτα Παπανδρέου στη δημόσια ζωή, αλλά κυρίως σε όσα άφησε πίσω της μέσα στην ίδια της την οικογένεια. Από τα μεγάλα τραπέζια της Ημέρας των Ευχαριστιών μέχρι τη θάλασσα, τον Elvis, τον Frank Sinatra και την Billie Holiday, οι αναμνήσεις των δικών της ανθρώπων σκιαγράφησαν μια διαφορετική πλευρά της γυναίκας που έζησε σχεδόν 103 χρόνια.

Και ίσως η πιο δυνατή εικόνα του αποχαιρετισμού να κρύβεται τελικά στα λόγια του Νίκου Παπανδρέου: η Μαργαρίτα να χορεύει μόνη της στο Καστρί και, χρόνια αργότερα, να ετοιμάζεται για έναν τελευταίο «χορό» στο Αιγαίο, καθώς, όπως αποκάλυψε ο γιος της, η τέφρα της θα σκορπιστεί αύριο στη θάλασσα που τόσο αγαπούσε.