Κέρκυρα: Τα ενετικά φρούρια έγιναν καταφύγια στον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο – 28η Οκτωβρίου

Η 28η Οκτωβρίου φέρνει ξανά στο προσκήνιο την ιστορία του τόπου μας. Προτού αποτελέσουν σήμα κατατεθέν της Κέρκυρας και πόλο έλξης για χιλιάδες επισκέπτες, το Παλαιό και το Νέο Φρούριο προστάτευσαν τους κατοίκους της πόλης κατά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο. Στις θολωτές αίθουσες και στις στοές τους, εκατοντάδες άμαχοι αναζητούσαν σωτηρία από τις αλλεπάλληλες αεροπορικές επιδρομές που κατέστρεφαν την πόλη.

Με αφορμή την επέτειο της 28ης Οκτωβρίου, ο ιστορικός ερευνητής Θεόφιλος Τζίκας, ο οποίος μελετά τις οχυρώσεις της Κέρκυρας, μιλά στο ΑΠΕ-ΜΠΕ για μια ελάχιστα γνωστή πτυχή της ιστορίας των δύο φρουρίων. Όπως αναφέρει, στη διάρκεια του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου το νησί αποτέλεσε στόχο ιταλικών, γερμανικών και συμμαχικών αεροσκαφών. Οι αεροπορικές επιθέσεις προκάλεσαν απώλειες ανθρώπινων ζωών και μεγάλες καταστροφές στα μνημεία και στον αρχιτεκτονικό πλούτο της πόλης.

«Στη σύγχρονη εποχή, τα φρούρια και τα τείχη απώλεσαν προφανώς τον αρχικό αμυντικό τους ρόλο. Ωστόσο, δεν έπαψαν να λειτουργούν ως ασφαλή καταφύγια για τους κατοίκους κατά τη διάρκεια των αεροπορικών επιδρομών», αναφέρει ο κ. Τζίκας.

Από την ενετική οχύρωση στον ελληνοϊταλικό πόλεμο

Το Παλαιό Φρούριο έχει τις απαρχές του στους πρώτους βυζαντινούς αιώνες, αλλά τη σημερινή του όψη τη διαμόρφωσαν κατά κύριο λόγο οι επεμβάσεις των Ενετών από τον 15ο έως τον 18ο αιώνα. Οι Ενετοί κατασκεύασαν το Νέο Φρούριο τον 16ο αιώνα, κυρίως από το 1576 έως το 1588, με στόχο την ενίσχυση της άμυνας της πόλης.

Κατά τον ελληνοϊταλικό πόλεμο, οι οχυρώσεις απέκτησαν ξανά αμυντική χρησιμότητα. Οι ιταλικές επιθέσεις από αέρος άρχισαν την 1η Νοεμβρίου 1940 και επαναλαμβάνονταν κατά διαστήματα, πλήττοντας κατοικίες και δημόσια κτίρια. Έγγραφο της Διοίκησης Παθητικής Αεράμυνας της Αστυνομικής Διεύθυνσης Κέρκυρας αναφέρει ότι στις 17 Φεβρουαρίου 1941 όσοι παρέμεναν στην πόλη είχαν πλέον εγκατασταθεί μόνιμα στις στοές των δύο φρουρίων και σε άλλα καταφύγια.

Η ζωή στα καταφύγια των «μινών»

Οι κάτοικοι κατέφευγαν στις μεγάλες αίθουσες που βρίσκονταν μέσα στους προμαχώνες, καθώς και στις υπόγειες διαδρομές που συνέδεαν τα επιμέρους τμήματα των οχυρώσεων, τις γνωστές ως «μίνες».

«Στο εσωτερικό τους διέθεταν χώρους καλυμμένους από ισχυρούς θόλους και πολλά μέτρα επιχωματώσεων, οι οποίοι μπορούσαν να φιλοξενήσουν μεγάλο αριθμό ανθρώπων. Έτσι, ήταν φυσικό να γίνουν τα κύρια πολεμικά καταφύγια κατά τη διάρκεια των συνεχών αεροπορικών επιδρομών», εξηγεί ο ερευνητής.

Πριν χρησιμοποιηθούν, οι χώροι καθαρίστηκαν και ηλεκτροδοτήθηκαν. Σε ορισμένους δημιουργήθηκαν βασικές υποδομές υγιεινής, ενώ ορίστηκαν και υπεύθυνοι για τη λειτουργία τους. Παρ’ όλα αυτά, οι συνθήκες της καθημερινότητας παρέμεναν δύσκολες.

«Οι συνθήκες παρέμεναν άθλιες. Το ανθυγιεινό περιβάλλον, το κρύο, η υγρασία, ο ελλιπής αερισμός και φωτισμός και ο συνωστισμός τόσων ανθρώπων δοκίμαζαν τις αντοχές του πληθυσμού. Ένιωθαν όμως, ασφαλείς», τονίζει ο κ. Τζίκας.

Η άρνηση των κατοίκων να εγκαταλείψουν τα φρούρια

Η πιο κρίσιμη περίοδος άρχισε τον Σεπτέμβριο του 1943, όταν έγιναν οι γερμανικοί βομβαρδισμοί. Η μεγάλη συγκέντρωση κατοίκων μέσα στα φρούρια προκάλεσε ανησυχία στις ιταλικές αρχές, που επιχείρησαν, προσφέροντας κίνητρα, να τους πείσουν να εγκατασταθούν σε χωριά της υπαίθρου.

Ωστόσο, αρκετοί δεν δέχτηκαν να φύγουν. Εκτός από την προστασία που πρόσφεραν τα τείχη, ήθελαν να βρίσκονται κοντά στα σπίτια και τις περιουσίες τους και φοβούνταν τι θα αντιμετώπιζαν μακριά από την πόλη. Ο ερευνητής σημειώνει πως ορισμένοι αντιστάθηκαν ακόμη και στις απόπειρες αναγκαστικής απομάκρυνσής τους.

Η τύχη των οχυρώσεων μετά τον πόλεμο

Όταν τελείωσε ο πόλεμος, τα φρούρια έπαψαν να λειτουργούν ως καταφύγια και φιλοξένησαν στρατιωτικές μονάδες. Άλλα οχυρωματικά έργα εγκαταλείφθηκαν, με αποτέλεσμα να αρχίσουν να φθείρονται.

«Θα χρειαστεί να περάσουν πολλές δεκαετίες για να αρχίσει η κοινωνία να αισθάνεται την ανάγκη προστασίας και ανάδειξής τους», παρατηρεί ο κ. Τζίκας. Όπως επισημαίνει, η διάσωση των ιστορικών οχυρώσεων εξακολουθεί να αντιμετωπίζει δυσκολίες.

Σήμερα, οι επισκέπτες περιηγούνται στα φρούρια για να δουν από κοντά την ενετική οχυρωματική αρχιτεκτονική. Ωστόσο, στους προμαχώνες και στις σκοτεινές στοές παραμένει ζωντανή η μνήμη της εποχής που τα κάστρα δεν προστάτευαν την πόλη από εισβολείς, αλλά τους κατοίκους της από τις βόμβες.