DW: Η συμφωνία Τουρκίας-Λιβύης για θαλάσσιο διάδρομο εντείνει την ένταση με την Ελλάδα

Η συμφωνία Τουρκίας-Λιβύης για τη δημιουργία απευθείας θαλάσσιου οικονομικού διαδρόμου στη Μεσόγειο αναζωπυρώνει τις εντάσεις με την Ελλάδα και την Ευρωπαϊκή Ένωση, όπως μεταδίδει η DW. Την Τρίτη, η Βουλή της Λιβύης ενέκρινε ομόφωνα τη συμφωνία, ανατρέποντας την προηγούμενη αντίθεσή της.

Η Τουρκία είχε συμφωνήσει για τον διάδρομο το 2019 με την τότε διεθνώς αναγνωρισμένη Κυβέρνηση Εθνικής Συμφωνίας στη δυτική Λιβύη. Η αντίπαλη κυβέρνηση στην ανατολική χώρα είχε απορρίψει τη συμφωνία, αλλά πλέον άλλαξε στάση. Το τουρκικό υπουργείο Εξωτερικών χαιρέτισε την απόφαση.

Η Αθήνα και η ΕΕ απορρίπτουν τη συμφωνία

Ο σχεδιαζόμενος διάδρομος συνδέει τη νότια ακτή της Τουρκίας με τη βόρεια ακτή της Λιβύης, χωρίς να λαμβάνει υπόψη ελληνικά νησιά όπως η Κρήτη, η Κάρπαθος και η Ρόδος. Η ελληνική κυβέρνηση υποστηρίζει ότι τα νησιά διαθέτουν πλήρη Αποκλειστική Οικονομική Ζώνη (ΑΟΖ) και έχει ήδη εκφράσει την αντίθεσή της.

Σε ανάρτησή του στο X, το ελληνικό υπουργείο Εξωτερικών ανέφερε ότι η Ελλάδα απορρίπτει κατηγορηματικά τη συμφωνία και έχει τη στήριξη της ΕΕ. «Η Ευρωπαϊκή Ένωση έχει χαρακτηρίσει το τουρκολιβυκό μνημόνιο άκυρο, τονίζοντας ότι παραβιάζει τα κυριαρχικά δικαιώματα τρίτων κρατών και δεν συνάδει με το Δίκαιο της Θάλασσας», ανέφερε.

Ανάλογη θέση διατύπωσε η ύπατη εκπρόσωπος της ΕΕ για θέματα Εξωτερικής Πολιτικής και Πολιτικής Ασφάλειας, Κάγια Κάλας. Σε ανάρτησή της σημείωσε ότι έθεσε το θέμα της ψήφου στη Λιβύη και υπογράμμισε πως η συμφωνία «παραβιάζει τα κυριαρχικά δικαιώματα τρίτων κρατών».

Οι διαφορετικές ερμηνείες του Δικαίου της Θάλασσας

Στο επίκεντρο της διαμάχης βρίσκεται το ποια κράτη έχουν νόμιμες αξιώσεις στην ανατολική Μεσόγειο. Η Ελλάδα επικαλείται κυρίως τη Σύμβαση του ΟΗΕ για το Δίκαιο της Θάλασσας. Σύμφωνα με το άρθρο 121, τα κατοικημένα νησιά που «διατηρούν δική τους οικονομική ζωή» έχουν τα ίδια δικαιώματα σε ΑΟΖ με τις ηπειρωτικές ακτές. Η Αθήνα θεωρεί ότι αυτό ισχύει για την Κρήτη, τη Ρόδο και τη Λέσβο.

Η Ελλάδα επικαλείται επίσης απόφαση του Διεθνούς Δικαστηρίου του 2022, σύμφωνα με την οποία η Κολομβία παραβίασε τα κυριαρχικά δικαιώματα της Νικαράγουας, επιτρέποντας αλιευτικές δραστηριότητες στην ΑΟΖ της. Το δικαστήριο έκρινε ότι, όταν οι αξιώσεις επικαλύπτονται, απαιτείται δίκαιη οριοθέτηση που να λαμβάνει υπόψη τις ακτογραμμές, τη γεωγραφία και τις συνέπειες ενός πιθανού θαλάσσιου ορίου.

Η τουρκική κυβέρνηση υποστηρίζει ότι η γεωγραφία της Μεσογείου έχει ιδιαίτερη σημασία: αν κάθε μικρό ελληνικό νησί κοντά στις ακτές της Τουρκίας και της Κύπρου αποκτούσε πλήρη ΑΟΖ, η Τουρκία θα περιοριζόταν σε μεγάλο βαθμό από την πρόσβαση στην ανοιχτή θάλασσα. Η Άγκυρα θεωρεί ότι αυτό πρέπει να συνεκτιμηθεί στην οριοθέτηση. Η Τουρκία δεν έχει υπογράψει τη Σύμβαση του ΟΗΕ και δεν αποδέχεται να παραπεμφθεί η διαφορά σε διαιτητικό όργανο του ΟΗΕ, ενώ, όπως σημειώνει η DW, ακόμη και ειδικοί στο Δίκαιο της Θάλασσας διαφωνούν για το τι θα συνιστούσε «δίκαιη κατανομή» στη συγκεκριμένη περίπτωση.

Η προσέγγιση της Τουρκίας με το στρατόπεδο Χάφταρ

Το 2019, όταν η Τουρκία προώθησε τη συμφωνία, στη Λιβύη μαίνονταν εμφύλιες συγκρούσεις. Η Άγκυρα είχε παρέμβει στρατιωτικά στη δυτική χώρα, στηρίζοντας την κυβέρνηση της Τρίπολης και συμβάλλοντας στην αναχαίτιση της επίθεσης του στρατηγού Χαλίφα Χάφταρ από την ανατολική Λιβύη.

Έκτοτε, οι σχέσεις έχουν αλλάξει. Η τουρκική κυβέρνηση φαίνεται να έχει πετύχει πολιτική προσέγγιση με τον Χάφταρ και το στρατόπεδό του, διατηρώντας πλέον επωφελείς σχέσεις και με τις δύο πλευρές της Λιβύης. Τουρκικές κατασκευαστικές εταιρείες έχουν εξασφαλίσει τα τελευταία χρόνια συμβάσεις δισεκατομμυρίων για την ανοικοδόμηση της χώρας, ενώ η κρατική πετρελαϊκή εταιρεία της Τουρκίας TPAO και η Εθνική Εταιρεία Πετρελαίου της Λιβύης σχεδιάζουν από κοινού σεισμικές έρευνες στα ανοικτά των λιβυκών ακτών.

Η Τουρκία έχει αναδειχθεί επίσης σε νέο στρατιωτικό εταίρο των δυνάμεων του Χάφταρ, προμηθεύοντάς τες με όπλα και προσφέροντας προγράμματα εκπαίδευσης. Με αυτόν τον τρόπο περιορίζει την επιρροή της Αιγύπτου και της Ρωσίας στην ανατολική Λιβύη και ενισχύει τον γεωπολιτικό της ρόλο στην περιοχή.

Ενέργεια και νέες συμμαχίες στην ανατολική Μεσόγειο

Η έγκριση της συμφωνίας από τη Βουλή της ανατολικής Λιβύης αποσκοπεί και στη διασφάλιση μεριδίου στους φυσικούς πόρους. Στην επίμαχη περιοχή έχουν εντοπιστεί μεγάλα κοιτάσματα πετρελαίου και φυσικού αερίου, ενώ εκτιμήσεις κάνουν λόγο για αποθέματα φυσικού αερίου αξίας αρκετών εκατοντάδων δισεκατομμυρίων δολαρίων κάτω από τον βυθό. Η συμφωνία ενδέχεται να ενισχύσει τη διεθνή επιρροή του Χάφταρ και να κλιμακώσει περαιτέρω τις διαμάχες, ιδίως αν Τουρκία και Λιβύη αρχίσουν εξορύξεις στην αμφισβητούμενη θαλάσσια περιοχή.

Ο διάδρομος επηρεάζει και τον σχεδιασμό του αγωγού EastMed, ο οποίος προορίζεται να μεταφέρει φυσικό αέριο από το Ισραήλ και την Κύπρο μέσω της Ελλάδας, συμβάλλοντας στην ενεργειακή ασφάλεια της ΕΕ. Η χάραξή του διασταυρώνεται με τον σχεδιαζόμενο τουρκολιβυκό διάδρομο. Η Τουρκία έχει υποστηρίξει επίσης ότι έργα καλωδίων ή αγωγών στην υφαλοκρηπίδα που διεκδικεί απαιτούν τη συναίνεσή της.

Κατά τη DW, μακροπρόθεσμα υπάρχει το ενδεχόμενο διαμόρφωσης δύο ανταγωνιστικών ενεργειακών και αμυντικών μπλοκ στην ανατολική Μεσόγειο: του άξονα Τουρκίας-Λιβύης και μιας συμμαχίας Ελλάδας, Κύπρου, Αιγύπτου και Ισραήλ, με τη στήριξη της ΕΕ.