Η Ευρώπη στους δρόμους: Η κοινωνική οργή από τη Γαλλία έως την Αλβανία – Γιατί μπορεί να ωφεληθεί η Ακροδεξιά

Από τις φλεγόμενες προσόψεις δημόσιων κτιρίων στη Γαλλία έως τις «σκηνές διαμαρτυρίας» στις πλατείες της Ισπανίας και τις συγκρούσεις στους δρόμους της Ιταλίας, της Αλβανίας και του Βελγίου, ένα κύμα κοινωνικής οργής διασχίζει την Ευρώπη.

Οι αιτίες διαφέρουν: από την υποβάθμιση της εκπαίδευσης και τη στεγαστική κρίση έως την ακρίβεια και τη διαφθορά. Πίσω από αυτές, ωστόσο, διαμορφώνεται μια κοινή πραγματικότητα.

Με τους νέους στην πρώτη γραμμή, ένα ολοένα μεγαλύτερο τμήμα της ευρωπαϊκής κοινωνίας αμφισβητεί τόσο τις κυβερνητικές επιλογές όσο και την ικανότητα του ίδιου του κοινωνικού και οικονομικού μοντέλου να διασφαλίσει ένα καλύτερο μέλλον.

Καθώς οι διαδηλώσεις κλιμακώνονται σε βίαιες ταραχές, αναδύεται ταυτόχρονα ένα δεύτερο, εξίσου κρίσιμο πεδίο πολιτικής αντιπαράθεσης. Η δημόσια συζήτηση μετατοπίζεται από τις ρίζες της κοινωνικής δυσαρέσκειας στα ζητήματα ασφάλειας, δημόσιας τάξης και κρατικής εξουσίας.

Σε αυτό ακριβώς το σημείο η ευρωπαϊκή Ακροδεξιά βλέπει μια ευκαιρία: να αξιοποιήσει την ανασφάλεια των πολιτών, προβάλλοντάς την ως επιχείρημα υπέρ της δικής της πολιτικής πρότασης.

Το ερώτημα δεν είναι απλώς για πόσο θα συνεχιστεί αυτή η περίοδος αναταραχής. Θα φέρουν οι κινητοποιήσεις ουσιαστικές κοινωνικές και πολιτικές αλλαγές ή θα καταλήξει η οργή όσων ζητούν περισσότερες ευκαιρίες να ενισχύσει τις πολιτικές δυνάμεις που υπόσχονται -πρωτίστως- περισσότερη τάξη;

Η Ευρώπη στους δρόμους

Στις 21 Σεπτεμβρίου ξεκίνησαν οι διαμαρτυρίες στη Γαλλία, στο Κρετέιγ, εργατικό προάστιο νοτιοανατολικά του Παρισιού. Οι μαθητές λυκείου διαμαρτυρήθηκαν για τις συνθήκες στα σχολεία: παλιές εγκαταστάσεις, ελλείψεις εκπαιδευτικών και αίθουσες με υπερβολικά μεγάλο αριθμό μαθητών. Συχνά, μάλιστα, το ωράριο διαρκεί από τις οκτώ το πρωί έως τις έξι το απόγευμα, ακόμη και το Σάββατο.

Το The Conversation αναφέρει σε ανάλυσή του ότι, ακόμη και τον Σεπτέμβριο, η ζέστη του καλοκαιριού παρέμενε αισθητή στις αίθουσες που δεν είχαν επαρκή συστήματα ψύξης. Οι μεγαλύτεροι μαθητές, παράλληλα, εξέφραζαν δυσαρέσκεια για τις δυσλειτουργίες και τις ανισότητες του Parcoursup, της ηλεκτρονικής πλατφόρμας αιτήσεων για την εισαγωγή στην τριτοβάθμια εκπαίδευση.

Σε περίπου 700 σχολεία έφτασαν οι διαμαρτυρίες, με την εξάπλωσή τους να γίνεται με ταχύτητα που ξάφνιασε ακόμη και όσους παρακολουθούν τη γαλλική κοινωνική πραγματικότητα. Δεν υπήρχε σαφής ηγετική μορφή ούτε κοινό πολιτικό μανιφέστο.

Με τον καιρό, οι μαθητικές διαμαρτυρίες απέκτησαν ευρύτερο χαρακτήρα. Γονείς, εκπαιδευτικοί, συνδικαλιστικές οργανώσεις όπως η CGT και άλλοι κοινωνικοί φορείς συνέδεσαν τη διεκδίκηση καλύτερης εκπαίδευσης με το αυξανόμενο κόστος ζωής και την υποβάθμιση των δημόσιων υπηρεσιών.

Η κατάσταση των σχολείων στάθηκε, επομένως, η αφορμή· πίσω από αυτήν, όμως, υπήρχαν πολύ βαθύτερες πηγές δυσαρέσκειας.

Πέρα από τις ελλείψεις στις σχολικές εγκαταστάσεις, οι μαθητές αμφισβητούν την προοπτική που τους περιμένει μετά την αποφοίτηση, καθώς η εκπαίδευση δεν αποτελεί πια αυτονόητη διαδρομή προς την κοινωνική ανέλιξη.

Η αίσθηση αβεβαιότητας αποτελεί κοινό στοιχείο της Γαλλίας και των υπόλοιπων χωρών όπου γίνονται κινητοποιήσεις, παρότι τα άμεσα αιτήματα δεν είναι τα ίδια.

Η Ισπανία

Εδώ και εβδομάδες, η κεντρική πλατεία Πουέρτα δελ Σολ στη Μαδρίτη αποτελεί σημείο διαμαρτυρίας για τη στεγαστική κρίση. Η έξωση της 87χρονης Μαρίκαρμεν, η οποία πέθανε αργότερα κατά τη νοσηλεία της, αποτέλεσε καταλύτη για τη δημιουργία ενός «καταυλισμού διαμαρτυρίας». Ανάλογες κινητοποιήσεις έχουν εμφανιστεί και σε άλλες ισπανικές πόλεις.

Στη Μαδρίτη, την ίδια ώρα, εκπαιδευτικοί της πρωτοβάθμιας και της δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης άρχισαν απεργία διαρκείας, ζητώντας αυξήσεις στους μισθούς και καλύτερες εργασιακές συνθήκες.

Με φόντο το πολιτικό αδιέξοδο, ο πρωθυπουργός Πέδρο Σάντσεθ προκήρυξε πρόωρες εκλογές για τον Νοέμβριο. Έχει επίσης ανακοινωθεί γενική απεργία, η πρώτη εδώ και 14 χρόνια.

Κινητοποιήσεις για τη στέγαση γίνονται επίσης στη Βαρκελώνη, όπου η κρίση επιβαρύνεται και από τις πιέσεις του υπερτουρισμού, καθώς και στη Λισαβόνα και το Πόρτο, στην Πορτογαλία.

Η Ιταλία

Στην Ιταλία η δυσαρέσκεια έχει πάρει διαφορετική, πιο πολυθεματική μορφή. Το κίνημα «Italia in Piazza» έχει βγάλει στους δρόμους χιλιάδες πολίτες, οι οποίοι ζητούν καλύτερες θέσεις εργασίας, υψηλότερους μισθούς, πρόσβαση στην υγεία και την εκπαίδευση, αλλά και προσιτή στέγαση. Σύμφωνα με τα κυβερνητικά στοιχεία που επικαλείται το Associated Press, ο πληθωρισμός έφτασε τον Σεπτέμβριο στην Ιταλία το 4,2%, πάνω από το 3,8% στην ευρωζώνη.

Στο Μιλάνο, την Μπολόνια και το Τορίνο, οι ειρηνικές διαδηλώσεις κατέληξαν σε βίαιες συγκρούσεις, καταστροφές και λεηλασίες καταστημάτων. Μόνο στο Μιλάνο συνελήφθησαν μέσα σε δύο ημέρες 271 άτομα, στην πλειονότητά τους ανήλικοι, ενώ αναφέρθηκαν τραυματισμοί 14 μελών των δυνάμεων ασφαλείας.

Η ανακοίνωση ότι το Κίνημα της 17ης Οκτωβρίου θα οργανώνει διαδηλώσεις κάθε Σάββατο και θα διατηρεί συνεχή κινητοποίηση αποτελεί ένδειξη ότι η κοινωνική αναταραχή μπορεί να παραταθεί.

Το Βέλγιο

Επεισόδια σημειώθηκαν στις 17 Οκτωβρίου τόσο στο κέντρο των Βρυξελλών όσο και στη Λιέγη. Οι μαθητικές και φοιτητικές οργανώσεις προέβαλαν ως αιτήματα το αυξημένο κόστος της εκπαίδευσης και τις μεταρρυθμίσεις, τις οποίες θεωρούν πιθανό να περιορίσουν την πρόσβαση στην τριτοβάθμια εκπαίδευση. Διεθνή μέσα ενημέρωσης ανέφεραν ότι οι διαδηλώσεις στις Βρυξέλλες επηρεάστηκαν εν μέρει από τις κινητοποιήσεις στη γειτονική Γαλλία.

Ακόμη, νωρίτερα μέσα στον μήνα, οι εκτεταμένες απεργιακές κινητοποιήσεις των συνδικάτων εναντίον των κυβερνητικών περικοπών στον προϋπολογισμό είχαν συνοδευτεί από μεμονωμένα επεισόδια.

Βαλκάνια: Διαφθορά, δυσπιστία και κοινωνική εξέγερση

Οι κινητοποιήσεις στα Βαλκάνια ξεκινούν από διαφορετικές αφορμές, ωστόσο μοιράζονται ένα κοινό χαρακτηριστικό με τις διαμαρτυρίες στη Δυτική Ευρώπη: την έντονη δυσπιστία απέναντι στην πολιτική ηγεσία και τους θεσμούς.

Στην Αλβανία, το αντικυβερνητικό κίνημα «Η Επανάσταση των Φλαμίνγκο» ζητά να παραιτηθεί ο πρωθυπουργός Έντι Ράμα, θέτοντας στο επίκεντρο της δράσης του την αντιμετώπιση της διαφθοράς. Η ονομασία παραπέμπει στον φυσικό τόπο διαβίωσης των φλαμίνγκο, όπου η αλβανική κυβέρνηση έδωσε τη συγκατάθεσή της για μια μεγάλη τουριστική επένδυση πολυτελείας, η οποία συνδέεται με τον Τζάρεντ Κούσνερ, γαμπρό του Αμερικανού προέδρου Ντόναλντ Τραμπ.

Οι διαδηλωτές ζητούν επίσης να προστατευτούν η δημόσια υγεία, η εκπαίδευση και οι συντάξεις. Με τη συμμετοχή μαθητών και φοιτητών οι κινητοποιήσεις ενισχύθηκαν, ενώ στα Τίρανα σημειώθηκαν συγκρούσεις με την αστυνομία.

Στη γειτονική Σερβία, φοιτητές που βρίσκονται στην πρώτη γραμμή των μαζικών διαδηλώσεων κατά της διαφθοράς εδώ και σχεδόν δύο χρόνια επιχειρούν τώρα να μεταφέρουν την επιρροή τους στις εκλογές. Η «Λίστα των Φοιτητών» φαίνεται να διεκδικεί ισχυρά την ψήφο των πολιτών απέναντι στο κόμμα του Αλεξάνταρ Βούτσιτς, ο οποίος θέλει να επιστρέψει στην πρωθυπουργία μετά τις εκλογές της 25ης Οκτωβρίου.

Η αβεβαιότητα για το αποτέλεσμα εντείνει τις ανησυχίες για νέες εντάσεις.

Η αμφισβήτηση της νέας γενιάς στην Ευρώπη

Ποιο κοινό σημείο υπάρχει ανάμεσα σε έναν μαθητή λυκείου στη Γαλλία, μια εργαζόμενη στη Μαδρίτη που δεν μπορεί να ανταποκριθεί στο ενοίκιό της και έναν φοιτητή στα Τίρανα που διαδηλώνει κατά της διαφθοράς; Δεν είναι αναγκαστικά μια κοινή ιδεολογία ή ένα ενιαίο ευρωπαϊκό κίνημα. Εκείνο που τους ενώνει περισσότερο είναι η αίσθηση ότι οι κυβερνήσεις και οι θεσμοί αδυνατούν να ανταποκριθούν στις ανάγκες και τις προσδοκίες τους.

Σύμφωνα με όσα δήλωσε στο Associated Press η Μαρία Σιλβέστρε, καθηγήτρια Κοινωνιολογίας στο Πανεπιστήμιο του Ντεούστο στην Ισπανία, οι νέοι είναι απογοητευμένοι από το κοινωνικό μοντέλο και ζουν με έντονη αβεβαιότητα, νιώθοντας παράλληλα ότι δεν ελέγχουν τη ζωή τους.

«Και όταν συμπίπτουν συγκεκριμένες καταστάσεις, ξαφνικά ανάβει μια σπίθα, ικανή να διοχετεύσει αυτή τη δυσαρέσκεια και να οδηγήσει τους ανθρώπους στους δρόμους», τονίζει.

Η τοποθέτησή της βοηθά να εξηγηθεί γιατί οι διαμαρτυρίες εξαπλώνονται τόσο γρήγορα: οι επιμέρους αφορμές γίνονται σημεία συσπείρωσης για κοινωνικές ομάδες που ήδη πιστεύουν πως βρίσκονται σε αδιέξοδο.

Μια προβληματική σχολική μονάδα, μια έξωση ή ένα περιστατικό διαφθοράς μπορεί να αποκτήσει πολύ μεγαλύτερο βάρος όταν προστίθεται σε ένα ήδη συσσωρευμένο αίσθημα αδικίας.

Οι σημερινές εξελίξεις θυμίζουν ως έναν βαθμό τον γαλλικό Μάη του 1968. Οι φοιτητές τότε δεν στράφηκαν μόνο κατά ενός συντηρητικού εκπαιδευτικού συστήματος, αλλά αμφισβήτησαν μια κοινωνία που έβλεπαν ως «κλειστή», με δύσκαμπτες ιεραρχίες και περιορισμένες προοπτικές προσωπικής και κοινωνικής ανέλιξης.

Η ιδέα της société bloquée, δηλαδή της «μπλοκαρισμένης κοινωνίας», επανεμφανίζεται σήμερα με διαφορετική μορφή. Όπως αναφέρει το The Conversation, οι νέοι και οι μαθητές καλούνται να αντιμετωπίσουν ένα μέλλον που θα επηρεαστεί από την Τεχνητή Νοημοσύνη (ΤΝ), την κλιματική αλλαγή και τις διεθνείς συγκρούσεις.

Οι παράγοντες αυτοί δεν αλλάζουν μόνο την καθημερινότητά τους· προκαλούν επίσης αβεβαιότητα για την επαγγελματική τους εξέλιξη, την οικονομική τους ασφάλεια και τις ευκαιρίες που θα έχουν τα επόμενα χρόνια.

Σε ένα ήδη ασταθές περιβάλλον έρχονται να προστεθούν οι επιπτώσεις της πανδημίας Covid-19, το αυξημένο κόστος ζωής, η στεγαστική κρίση και οι ενεργειακές πιέσεις, τις οποίες εντείνουν οι πόλεμοι στην Ουκρανία και τη Μέση Ανατολή.

Οι επιπτώσεις των κρίσεων δεν είναι ίδιες για κάθε πολίτη. Κάποιες κοινωνικές ομάδες έχουν δει την αγοραστική τους δύναμη και τις προοπτικές τους να πλήττονται δυσανάλογα, ενώ άλλες διατήρησαν ή και βελτίωσαν τη θέση τους.

Η δυσαρέσκεια, επομένως, δεν προκύπτει μόνο από το επίπεδο διαβίωσης. Τροφοδοτείται επίσης από την αίσθηση ότι οι ευκαιρίες δεν μοιράζονται ισότιμα και ότι η προσπάθεια δεν εξασφαλίζει κατ’ ανάγκη μεγαλύτερη ασφάλεια.

Για πολλούς νέους στην Ευρώπη, το παραδοσιακό κοινωνικό συμβόλαιο φαίνεται πλέον να χάνει την αξιοπιστία του: η εκπαίδευση και η εργασία δεν μοιάζουν πια με ρεαλιστικό δρόμο προς την οικονομική αυτονομία και την κοινωνική πρόοδο.

Οι διαδηλωτές δεν συμφωνούν όλοι για την κατεύθυνση που πρέπει να πάρει η κοινωνική αλλαγή. Εκείνο που δείχνει, ωστόσο, είναι πως όλο και περισσότεροι αμφισβητούν αν το υπάρχον σύστημα μπορεί να τηρήσει τις υποσχέσεις του.

Η κοινωνική διαμαρτυρία στη Γαλλία και η κρίση δημόσιας τάξης

Στη Γαλλία γίνεται ιδιαίτερα εμφανές ένα από τα σημαντικότερα παράδοξα των σημερινών κινητοποιήσεων.

Παρά τις ειρηνικές διαδηλώσεις εκατοντάδων χιλιάδων ανθρώπων για καλύτερη εκπαίδευση, ισχυρότερες δημόσιες υπηρεσίες και μέτρα κατά της ακρίβειας, η δημόσια συζήτηση έχει στραφεί κυρίως στις εικόνες πυρπολημένων κτιρίων, λεηλασιών και συγκρούσεων με τις αστυνομικές δυνάμεις.

Το Associated Press αναφέρει ότι οι ταραχές του Σαββατοκύριακου είχαν ως αποτέλεσμα 2.400 συλλήψεις και εκατοντάδες τραυματισμούς. Σημαντικές καταστροφές καταγράφηκαν στο Παρίσι, τη Μασσαλία, τη Λυών και το Μπορντό. Στη Λιμόζ, το δημαρχείο του 19ου αιώνα τυλίχθηκε στις φλόγες και υπέστη σχεδόν ολοκληρωτική καταστροφή. Πυρπολήθηκαν σχολεία, λεηλατήθηκαν καταστήματα, ενώ αστυνομικοί δέχθηκαν επιθέσεις με εμπρηστικούς μηχανισμούς.

Είναι, παρ’ όλα αυτά, ιδιαίτερα σημαντικό να γίνεται διάκριση ανάμεσα στις μαζικές ειρηνικές κινητοποιήσεις και στις βίαιες πράξεις ομάδων που έδρασαν είτε μέσα σε αυτές είτε στο περιθώριό τους.

Όπως σημειώνει το The Conversation, οι αποκαλούμενοι casseurs —κυρίως νεαροί άνδρες με καλυμμένα πρόσωπα— πραγματοποιούν επιθέσεις σε δημόσια κτίρια, καταστήματα και αστυνομικούς. Δεν πρέπει να ταυτίζονται με τους μαθητές, τους εκπαιδευτικούς, τους γονείς και τους άλλους πολίτες που παίρνουν μέρος στις διαδηλώσεις.

Παρόμοια περιστατικά έχουν καταγραφεί στη Γαλλία και παλαιότερα, σε εργατικές κινητοποιήσεις αλλά και γύρω από το κίνημα των «Κίτρινων Γιλέκων». Αυτή τη φορά, όμως, η κοινωνική οργή ξεσπά εν μέσω ιδιαίτερα οξυμένης πολιτικής πόλωσης, καθώς πλησιάζουν οι προεδρικές εκλογές του Απριλίου 2027.

Ο Εμανουέλ Μακρόν καταδίκασε τα επεισόδια και κατηγόρησε πρόσωπα της Ακροαριστεράς ότι επιχείρησαν να προκαλέσουν χάος, επιτιθέμενα σε κτίρια και αστυνομικούς. «Όσοι λεηλάτησαν θα πρέπει να πληρώσουν για τις ζημιές και όσοι επιχείρησαν να ανατρέψουν τη Δημοκρατία θα λογοδοτήσουν», είπε σε ένα σπάνιο τηλεοπτικό του διάγγελμα.

Η Ακροδεξιά επιχειρεί να αξιοποιήσει πολιτικά το χάος

Μία ημέρα μετά τις εκτεταμένες ταραχές στη Γαλλία, ο Ζορντάν Μπαρντελά, επικεφαλής του ακροδεξιού Εθνικού Συναγερμού, επισκέφθηκε σημείο έξω από αστυνομικό τμήμα στο κέντρο του Παρισιού. Η παρουσία του είχε τόσο συμβολική όσο και ξεκάθαρα πολιτική διάσταση.

Ο Μπαρντελά δήλωσε ότι στηρίζει τους αστυνομικούς και απέδωσε στις κυβερνήσεις των προηγούμενων δεκαετιών την αποδυνάμωση της κρατικής εξουσίας απέναντι στην εγκληματικότητα. «Πληρώνουμε δεκαετίες επιείκειας απέναντι στο έγκλημα, αδύναμης εξουσίας και ηθικού, ψυχολογικού και υλικού αφοπλισμού των δυνάμεων εσωτερικής ασφάλειας», ανέφερε.

Έπειτα απευθύνθηκε στους πολίτες που είδαν τις κατεστραμμένες επιχειρήσεις και τις λεηλατημένες βιτρίνες, καλώντας τους ουσιαστικά να εκφράσουν την απάντησή τους στην κάλπη.

«Οι άνθρωποι πρέπει να ξυπνήσουν τώρα. Πρέπει να κάνουν τις σωστές πολιτικές επιλογές και, σε κάθε περίπτωση, εμείς είμαστε έτοιμοι να αποκαταστήσουμε την τάξη στη χώρα», δήλωσε.

Η παρέμβαση αποκαλύπτει τη στρατηγική του Εθνικού Συναγερμού. Το κόμμα δεν προβάλλει τις αρχικές διεκδικήσεις μαθητών και εργαζομένων ως δικές του. Αντίθετα, αξιοποιεί τις εικόνες της βίας ως ένδειξη βαθύτερης αποτυχίας του πολιτικού συστήματος και παρουσιάζει τον εαυτό του ως την πολιτική δύναμη που μπορεί να επαναφέρει την ασφάλεια.

Στην ίδια γραμμή κινήθηκε και η Μαρίν Λεπέν, κατηγορώντας τον Ζαν-Λικ Μελανσόν και την Ανυπότακτη Γαλλία ότι νομιμοποιούν τη βία και αφήνουν την Ακροαριστερά να εκμεταλλεύεται θεμιτά κοινωνικά αιτήματα.

Σε μήνυμα που μαγνητοσκοπήθηκε, με τη σημαία της Γαλλίας στο φόντο και εικόνα που παρέπεμπε σε πρόεδρο εν αναμονή, καταδίκασε την εκμετάλλευση της κοινωνικής οργής από ομάδες που προκαλούν χάος. «Σε έξι μήνες, ο γαλλικός λαός θα μπορέσει να επιλέξει έναν διαφορετικό δρόμο: εκείνον της αποκατάστασης της εξουσίας και της ασφάλειας», δήλωσε.

Η πολιτική επιδίωξη είναι σαφής: ο Εθνικός Συναγερμός θέλει να μετατρέψει τις ταραχές σε ένα άτυπο δημοψήφισμα για τη δημόσια τάξη και να μεταφέρει τη σύγκρουση σε πεδίο όπου εκτιμά ότι υπερέχει.

Ο πολιτικός επιστήμονας του Sciences Po Μπρουνό Κοτρέ θεωρεί πως οι εικόνες καταστροφής ευνοούν το κόμμα. «Η εικόνα της Γαλλίας που διαμορφώνεται σήμερα το πρωί, υπό το φως όλων αυτών των καταστροφών, λειτουργεί υπέρ τους», αναφέρει στους New York Times, επισημαίνοντας ότι ο Εθνικός Συναγερμός δεν βρίσκεται ανάμεσα στους ηττημένους της κρίσης.

Το επιχείρημα του καθηγητή Πολιτικής Επιστήμης Βενσάν Μαρτινί, από το Πανεπιστήμιο της Νίκαιας, έχει ακόμη μεγαλύτερο ενδιαφέρον.

Όπως εξηγεί, εδώ και χρόνια ο Εθνικός Συναγερμός προβάλλει μια αφήγηση για δύο διαφορετικές Γαλλίες: από τη μια πλευρά τοποθετεί τα αστικά κέντρα, που συνδέει με προοδευτικούς φοιτητές, κοινωνική αναταραχή και ταραχοποιούς· από την άλλη, την επαρχιακή «καλή Γαλλία», την οποία εμφανίζει ως εγγυήτρια της σταθερότητας και της παραδοσιακής κοινωνικής τάξης.

«Προσπαθούν να αντιπαραθέσουν αυτές τις δύο Γαλλίες, για έναν προφανή λόγο: επειδή το εκλογικό τους σώμα δεν βρίσκεται στα κέντρα των πόλεων ούτε στα προάστια, αλλά ξεκάθαρα σε αυτή την άλλη Γαλλία», λέει ο Μαρτινί. Παράλληλα, σημειώνει ότι η στρατηγική αυτή ενισχύει το αίσθημα παρακμής.

Ακόμη κι αν δεν αποτυπώνει ολόκληρη την κοινωνική πραγματικότητα, η εντύπωση πως μια χώρα χάνει τον έλεγχο μπορεί να αποκτήσει σημαντική πολιτική ισχύ. Η αξιοποίηση των ταραχών, πάντως, δεν αφορά μόνο τη Γαλλία.

Τον Ιούλιο, η μεταναστευτική κρίση στη Θέουτα άνοιξε στην Ισπανία νέο μέτωπο για το ακροδεξιό Vox, με ζητήματα την ασφάλεια των συνόρων και την ικανότητα της κυβέρνησης να ελέγχει τις μεταναστευτικές ροές.

Στη Γερμανία, η Εναλλακτική για τη Γερμανία (AfD) βρίσκεται στην πρώτη θέση των εθνικών δημοσκοπήσεων, αξιοποιώντας και τις ανησυχίες για την εθνική ταυτότητα.

Οι υποθέσεις αυτές διαφέρουν μεταξύ τους, αλλά αναδεικνύουν έναν κοινό μηχανισμό: διαφορετικές κρίσεις μπορούν να ενσωματωθούν σε μια ευρύτερη πολιτική αφήγηση για την απώλεια ελέγχου, την αποδυνάμωση του κράτους και την αποτυχία των παραδοσιακών πολιτικών δυνάμεων.

Γιατί η Ακροδεξιά μπορεί να ωφελείται ακόμη και από κρίσεις που δεν προκάλεσε

Σε περιόδους αναταραχής, το πολιτικό όφελος για την Ακροδεξιά δεν στηρίζεται κατ’ ανάγκη σε πιο αποτελεσματικές ή εφαρμόσιμες προτάσεις. Σε μεγάλο βαθμό, προκύπτει από τον τρόπο με τον οποίο οργανώνει και παρουσιάζει την ερμηνεία των κρίσεων.

Όταν τα κοινωνικά προβλήματα είναι περίπλοκα και αλληλένδετα, η ακροδεξιά ρητορική μπορεί να τα μεταφέρει σε απλούστερα και συναισθηματικά ισχυρά σχήματα αντιπαράθεσης: λαός εναντίον ελίτ, πολίτες εναντίον μεταναστών, εθνική ταυτότητα εναντίον εξωτερικών επιρροών και τάξη εναντίον χάους.

Σχετική είναι και η ανάλυση του Φέλιξ Σιλκ, στο «The Metapolitics of Crises: How the New Right Weaponises Narratives to Mainstream Far-Right Ideology». Το κείμενο εξετάζει πώς η Νέα Δεξιά αξιοποιεί τις αφηγήσεις για τις κρίσεις, προκειμένου να διευρύνει την απήχηση της ακροδεξιάς ιδεολογίας.

Η αποτυχία των πολιτικών ελίτ μπορεί να προβληθεί ως αιτία μιας οικονομικής κρίσης, ενώ μια μεταναστευτική κρίση μπορεί να εμφανιστεί ως απόδειξη ότι χάνεται η εθνική κυριαρχία. Αντίστοιχα, οι κοινωνικές ταραχές μπορούν να παρουσιαστούν ως ένδειξη κατάρρευσης της δημόσιας τάξης.

Η πολιτική αφήγηση μπορεί να παραμένει ουσιαστικά η ίδια, ακόμη κι όταν αλλάζουν τα πραγματικά αίτια. Έτσι, η Ακροδεξιά αποκτά δομικό και ρητορικό πλεονέκτημα: είναι σε θέση να αντιδρά άμεσα σε νέες αναταραχές και να τις παρουσιάζει ως επιβεβαίωση των ήδη διατυπωμένων θέσεών της.

Τα παραδοσιακά κυβερνητικά κόμματα, αντίθετα, συχνά καλούνται να εξηγήσουν σύνθετες οικονομικές και κοινωνικές συνθήκες, να υπερασπιστούν τις προηγούμενες επιλογές τους και να προτείνουν παρεμβάσεις που χρειάζονται χρόνο, πόρους και πολιτικές συναινέσεις.

Αυτό δεν συνεπάγεται ότι μόνο η Ακροδεξιά μπορεί να αποκομίσει όφελος από την κοινωνική δυσαρέσκεια. Αριστερές, πράσινες, κεντρώες και συντηρητικές δυνάμεις είναι επίσης σε θέση να ενισχυθούν, αν εκφράσουν πειστικά τα αιτήματα των διαδηλωτών ή προτείνουν αξιόπιστες λύσεις.

Η Ακροδεξιά ξεκινά συχνά με ένα έτοιμο πλαίσιο ερμηνείας της ανασφάλειας, το οποίο προσαρμόζει σε διαφορετικές συνθήκες χωρίς να χρειάζεται να αλλάξει ουσιαστικά την πολιτική της ταυτότητα.

Όσο οι κρίσεις συμπίπτουν περισσότερο —από την οικονομική πίεση και τη γεωπολιτική αστάθεια έως την ενεργειακή ανασφάλεια και την κοινωνική πόλωση— τόσο διευρύνονται οι δυνατότητες να αξιοποιηθεί αυτό το πλεονέκτημα.

Ποιος θα δώσει τελικά πολιτική έκφραση στην οργή;

Η πορεία των διαδηλώσεων στην Ευρώπη δεν έχει ακόμη κριθεί. Παρότι οι κινητοποιήσεις εκτείνονται από τη Γαλλία έως την Αλβανία, δεν συγκροτούν μια κοινή ευρωπαϊκή εξέγερση με ενιαία ηγεσία, σαφές πρόγραμμα και ομοιογενείς στόχους. Καταγράφεται, ωστόσο, μια ευρύτερη σύγκλιση κοινωνικών αμφισβητήσεων, η οποία φανερώνει πόσο δύσκολα τα πολιτικά συστήματα ανταποκρίνονται στις συσσωρευμένες κοινωνικές και οικονομικές πιέσεις.

Το κρίσιμο ζήτημα είναι ποιος θα μπορέσει να μετατρέψει τη δυσαρέσκεια σε πολιτική επιρροή.

Οι κινητοποιήσεις ενδέχεται να φέρουν ισχυρότερα κοινωνικά δικαιώματα, αλλαγές στις δημόσιες υπηρεσίες ή νέες ισορροπίες στο πολιτικό πεδίο. Υπάρχει, όμως, και το ενδεχόμενο να εκδηλωθεί μια αντίθετη πορεία, με άνοδο των δυνάμεων που τάσσονται υπέρ της αυστηρότερης αστυνόμευσης και της ενδυνάμωσης της κρατικής εξουσίας.

Η Ακροδεξιά έχει ήδη αρχίσει να διεκδικεί αυτή τη δεύτερη κατεύθυνση.