Μέση Ανατολή: Έληξε η διορία των 60 ημερών χωρίς σημείο επαφής για τη συμφωνία ΗΠΑ-Ιράν

Εκπνέει σήμερα, Δευτέρα η διορία των 60 ημερών που είχαν συμφωνήσει ΗΠΑ και Ιράν για την επίτευξη μιας οριστικής συμφωνίας, που θα περιελάμβανε και το πυρηνικό πρόγραμμα της Τεχεράνης, σφραγίζοντας την πλήρη κατάρρευση της εκεχειρίας του Ιουνίου.

Χωρίς σημείο επαφής μεταξύ των δύο πλευρών, ο Περσικός Κόλπος βρίσκεται πλέον αντιμέτωπος με τον κίνδυνο ενός παρατεταμένου οικονομικού και στρατιωτικού πολέμου φθοράς.

Η εξέλιξη αυτή υπογραμμίζει την κατάρρευση της εκεχειρίας, την οποία ο Αμερικανός πρόεδρος Ντόναλντ Τραμπ είχε υποσχεθεί ότι θα τερμάτιζε τον πόλεμο.

Η κατάρρευση του Μνημονίου Συναντίληψης (MoU)

Ο Ντόναλντ Τραμπ είχε ανακοινώσει με μεγάλη επισημότητα το λεγόμενο Μνημόνιο Συναντίληψης (MoU) μεταξύ των δύο χωρών πριν από δύο μήνες.

Ωστόσο, η βραχύβια αυτή ενδιάμεση συμφωνία απέτυχε να επαναφέρει τη ναυσιπλοΐα στα Στενά του Ορμούζ —τα οποία το Ιράν απέκλεισε ουσιαστικά μετά τις επιθέσεις του Ισραήλ και των ΗΠΑ στα τέλη Φεβρουαρίου— ή να τερματίσει τη σύγκρουση, που διανύει πλέον τον έκτο μήνα της.

«Δεν έχουμε λάβει ακόμη απόφαση για την επανέναρξη των διαπραγματεύσεων με τις ΗΠΑ», δήλωσε ο Ιρανός υπουργός Εξωτερικών Αμπάς Αραγτσί, σε ανάρτησή του στο Telegram το Σάββατο.

Την ίδια στιγμή, μεσολαβητές από το Κατάρ και το Πακιστάν συνεχίζουν την ανταλλαγή μηνυμάτων με την Τεχεράνη. Ο Αραγτσί προσέθεσε ότι το Ιράν εργάζεται πάνω σε μια ξεχωριστή συμφωνία με το Ομάν για τη διαμόρφωση νέων ναυτιλιακών διαδρομών στα Στενά του Ορμούζ, υπογραμμίζοντας ωστόσο ότι αυτό θα καταστεί εφικτό μόνο εάν επιτευχθεί πολιτική λύση.

Από την αμερικανική πλευρά, ο Αμερικανός Πρόεδρος δήλωσε σε υποστηρικτές του στη Νέα Υόρκη την Παρασκευή ότι οι ΗΠΑ θα διεκδικήσουν σύντομα για τον εαυτό τους την κρίσιμης σημασίας θαλάσσια οδό.

Η εκπνοή της διορίας θεωρείται σε μεγάλο βαθμό συμβολική, καθώς τόσο ο Τραμπ όσο και η ιρανική ηγεσία έχουν δηλώσει τις τελευταίες εβδομάδες ότι η συμφωνία είναι ουσιαστικά «νεκρή».

Παρ’ όλα αυτά, το ορόσημο αυτό αναδεικνύει τις δυσκολίες του Αμερικανού Προέδρου να επιτύχει τους πολεμικούς του στόχους —όπως τον εξαναγκασμό του Ιράν να περιορίσει τις πυρηνικές του φιλοδοξίες— αλλά και το πόσο ενισχυμένη αισθάνεται η ιρανική κυβέρνηση.

Τι προέβλεπε το MoU

Η συμφωνία, η οποία υπογράφηκε στις 17 Ιουνίου από τον Τραμπ και τον Ιρανό πρόεδρο Μασούντ Πεζεσκιάν, ακολούθησε σπάνιες συνομιλίες υψηλού επιπέδου που φιλοξένησε το Πακιστάν.

Στόχος της ήταν να δώσει τέλος σε περισσότερους από τρεις μήνες πολέμου που είχαν στοιχίσει τη ζωή σε χιλιάδες ανθρώπους και είχαν παραλύσει την εμπορική κίνηση στον Κόλπο, ιδιαίτερα τις εξαγωγές πετρελαίου και φυσικού αερίου στις οποίες βασίζεται η παγκόσμια οικονομία.

Αφήνοντας σύνθετα ζητήματα, όπως το πυρηνικό πρόγραμμα του Ιράν, για μελλοντική διαπραγμάτευση, η συμφωνία επεδίωκε όχι μόνο μια άμεση διπλωματική λύση για την παύση του πολέμου με την Τεχεράνη, αλλά και τον τερματισμό της σύγκρουσης στο Λίβανο.

Βάσει του κειμένου, το Ιράν και οι ΗΠΑ «δηλώνουν την άμεση και οριστική λήξη των στρατιωτικών επιχειρήσεων», ενώ οριζόταν ότι μια «τελική συμφωνία» θα «επιβεβαίωνε τον οριστικό τερματισμό του πολέμου σε όλα τα μέτωπα».

Η εν λόγω τελική συμφωνία θα επικυρωνόταν από το Συμβούλιο Ασφαλείας του ΟΗΕ και έπρεπε να επιτευχθεί εντός μέγιστου χρονικού διαστήματος 60 ημερών, με δυνατότητα παράτασης κατόπιν κοινής συναίνεσης.

Στο πλαίσιο αυτό, οι ΗΠΑ όφειλαν να τερματίσουν τον ναυτικό αποκλεισμό εντός 30 ημερών, να αποσύρουν τις δυνάμεις τους από την περιοχή κοντά στο Ιράν μετά την επίτευξη της «τελικής συμφωνίας» και να ξεκινήσουν εργασίες για ένα πακέτο ανασυγκρότησης και ανάπτυξης του Ιράν ύψους τουλάχιστον 300 δισεκατομμυρίων δολαρίων.

Η Ουάσινγκτον συμφώνησε επίσης να τερματίσει τις κυρώσεις, να εκδώσει εξαιρέσεις (waivers) για τις ιρανικές εξαγωγές πετρελαίου και να επιτρέψει στην Τεχεράνη την πρόσβαση σε δεσμευμένα κεφάλαια.

Από την πλευρά του, το Ιράν υποχρεούνταν να αποναρκοθετήσει τα Στενά του Ορμούζ και να επιτρέπει τη διέλευση πλοίων «χωρίς χρέωση» για 60 ημέρες.

Παράλληλα, η Τεχεράνη επιβεβαίωσε εκ νέου ότι δεν θα επιδιώξει την απόκτηση πυρηνικών όπλων και ότι θα διαπραγματευτεί ζητήματα όπως ο εμπλουτισμός, οι λεπτομέρειες των οποίων θα ορίζονταν στην τελική συμφωνία υπό την αιγίδα του ΟΗΕ.

Γιατί απέτυχε η συμφωνία;

Παρά το γεγονός ότι οι εκδοχές της συμφωνίας που δημοσιοποιήθηκαν από τις δύο πλευρές διέφεραν ελαφρώς, η διαμάχη επικεντρώθηκε γρήγορα σε βασικά ζητήματα: κατά πόσον επρόκειτο για απλή εκεχειρία ή για μόνιμη συμφωνία, καθώς και στο τι όφειλε να πράξει η κάθε πλευρά.

Το κατά πόσον η συμφωνία βρισκόταν σε ισχύ αμφισβητήθηκε άμεσα. Έως τις 27 Ιουνίου, ο Τραμπ χαρακτήριζε τα ιρανικά πλήγματα στην περιοχή ως «ανόητη παραβίαση» της συμφωνίας, ενώ το Ιράν υποστήριζε ότι τα αμερικανικά πλήγματα «παραβιάζουν το Άρθρο 1 του Μνημονίου Συναντίληψης».

Στις 7 Ιουλίου, ο Τραμπ δήλωσε ότι η συμφωνία «τελείωσε», με τις ΗΠΑ να συνεχίζουν τις επιθέσεις στο Ιράν — συμπεριλαμβανομένων πληγμάτων σε υποδομές που η Τεχεράνη χαρακτήρισε πολιτικές, προκαλώντας τον θάνατο τουλάχιστον 50 ανθρώπων.

Ιρανοί αξιωματούχοι δήλωσαν ότι οι ΗΠΑ «παραβίασαν και ανέστειλαν» όλες τις δεσμεύσεις τους και ότι η Τεχεράνη «ανέστειλε παρομοίως όλες τις δικές της δεσμεύσεις».

Έκτοτε, οι ΗΠΑ δεν έχουν άρει πλήρως τις κυρώσεις, ενώ ο Τραμπ απέρριψε περιφρονητικά την ιδέα να πληρώσει για την ανασυγκρότηση του Ιράν.

Αντίθετα, απαίτησε να καταβάλει η Τεχεράνη αποζημιώσεις στις οικογένειες των διαδηλωτών που σκοτώθηκαν «τα τελευταία 50 χρόνια», καθώς και σε «όλους τους ανθρώπους που σκοτώθηκαν και τραυματίστηκαν σοβαρά από τις βόμβες στους δρόμους και τις πολυπληθείς συγκρούσεις τους».

Ούτε το άνοιγμα των Στενών του Ορμούζ υλοποιήθηκε, με τις δύο πλευρές να επιμένουν ότι ελέγχουν τη θαλάσσια οδό.

Νωρίτερα αυτή την εβδομάδα, το Πεντάγωνο ανακοίνωσε ότι άνοιξε πυρ εναντίον φορτηγού πλοίου με σημαία Παναμά, επειδή «παραβίασε τον αμερικανικό αποκλεισμό κατά του Ιράν».

«Η εκεχειρία σταμάτησε και κατέστη παρωχημένη αφότου οι ΗΠΑ δεν συμμορφώθηκαν με τους όρους της συμφωνίας ή του Μνημονίου», δήλωσε στο Al Jazeera ο Μοσταφά Χοστσεσμέμ, καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Εφαρμοσμένων Επιστημών της Τεχεράνης.

Ο ίδιος πρόσθεσε ότι η Τεχεράνη θεωρεί πως οι ΗΠΑ απέτυχαν στις υποσχέσεις τους για αποδέσμευση των ιρανικών περιουσιακών στοιχείων, άρση των κυρώσεων, άρση του ναυτικού αποκλεισμού και αποχώρηση του Ισραήλ από τον νότιο Λίβανο.

«Τώρα, τυπικά, στα χαρτιά, λέγεται ότι η προθεσμία έχει λήξει», σημείωσε ο Χοστσεσμέμ.

Προοπτικές για έναν μακροχρόνιο πόλεμο φθοράς

Αν και δεν έχουν αναφερθεί δημόσια αμερικανικά πλήγματα σε ιρανικούς στόχους από τα τέλη Ιουλίου, αναλυτές εκτιμούν ότι οι ΗΠΑ και το Ιράν προετοιμάζονται για μια παρατεταμένη εκστρατεία οικονομικής φθοράς, η οποία θα μπορούσε εύκολα να διολισθήσει σε νέες πολεμικές επιχειρήσεις.

Το Ιράν χρησιμοποιεί τον έλεγχο των Στενών του Ορμούζ για να ασκήσει πίεση στις παγκόσμιες αγορές ενέργειας, αυξάνοντας την πίεση στον Τραμπ.

Παράλληλα, η αμερικανική διοίκηση ανάκλησε τις εξαιρέσεις από τις κυρώσεις για το ιρανικό πετρέλαιο και επανέφερε τον ναυτικό αποκλεισμό των ιρανικών λιμανιών.

Ωστόσο, η ηγεσία της Τεχεράνης ποντάρει στο ότι η χώρα μπορεί να αντέξει την οικονομική πίεση περισσότερο από τις ΗΠΑ, ειδικά καθώς ο Τραμπ αντιμετωπίζει τις ενδιάμεσες εκλογές του Νοεμβρίου.

«Η Ισλαμική Δημοκρατία προσπαθεί να προκαλέσει οικονομική ασφυξία στην Αμερική, και η Αμερική προσπαθεί να προκαλέσει οικονομική ασφυξία στην Ισλαμική Δημοκρατία», σχολίασε ο Μπεχνάμ Μπεν Ταλεμπλού, ειδικός σε θέματα Ιράν στο Ίδρυμα για τη Διασφάλιση των Δημοκρατιών (FDD) στην Ουάσινγκτον.

Ο Ταλεμπλού προειδοποίησε ότι η αμερικανική οικονομική εκστρατεία θα μπορούσε να είναι ιδιαίτερα κρίσιμη για την ιρανική οικονομία, αλλά η ηγεσία του Ιράν είναι πιθανό να απαντήσει με περαιτέρω κλιμάκωση, προετοιμάζοντας το έδαφος για έναν νέο γύρο ένοπλης σύγκρουσης.

Όπως και άλλες πρόσφατες πρωτοβουλίες του Τραμπ στη Μέση Ανατολή, η συμφωνία του Ιουνίου στόχευε σε μια γρήγορη εκεχειρία, μεταθέτοντας τα πιο δύσκολα διλήμματα για μελλοντικές διαπραγματεύσεις.

Αναλυτές υποστηρίζουν ότι η ασάφεια διατύπωσης του Μνημονίου Συναντίληψης ευνόησε το Ιράν, υποδηλώνοντας ότι ο Αμερικανός Πρόεδρος προσπαθούσε να τερματίσει έναν όλο και πιο μη δημοφιλή πόλεμο.

Οι συνομιλίες για το πυρηνικό πρόγραμμα καθυστερούσαν για μήνες, παρά το γεγονός ότι ο Τραμπ είχε προβάλει τον ιρανικό πυρηνικό κίνδυνο ως κύρια επιχειρηματολογία για τον πόλεμο. Οι Αμερικανοί αξιωματούχοι ήλπιζαν ότι η συμφωνία θα άνοιγε τουλάχιστον τα Στενά του Ορμούζ, αλλά η εκεχειρία κατέρρευσε σχεδόν αμέσως.

Η κλιμάκωση αυτή ώθησε τον Τραμπ να εξετάσει το ενδεχόμενο μιας μεγάλης στρατιωτικής επίθεσης κατά του Ιράν σε τουλάχιστον δύο περιπτώσεις.

Και τις δύο φορές υπαναχώρησε, κατόπιν εκκλήσεων από περιφερειακούς συμμάχους όπως η Σαουδική Αραβία, αλλά και λόγω προειδοποιήσεων από συμβούλους του Λευκού Οίκου για την εξάντληση των αποθεμάτων κρίσιμων πυρομαχικών.