Νουβία: Σε τάφο βρέθηκε μυστηριώδες φίλτρο 2.000 ετών που αναφέρεται στην Οδύσσεια
Αναλύσεις στον αμφορέα από την Αρμίνα αποκάλυψαν κρασί με όπιο και δεκάδες φυτά, μεταξύ τους τοξικά παραισθησιογόνα, σε μείγμα που θυμίζει το ομηρικό νηπενθές

Ένα πήλινο σκεύος ηλικίας 2.000 ετών, που βρέθηκε σε αρχαίο τάφο της Νουβίας πριν η περιοχή καλυφθεί από τα νερά της λίμνης Νάσερ, περιείχε χημικά κατάλοιπα ενός ισχυρού και σχεδόν μυθικού φίλτρου.
Ο αρχαιοχημικός του Πανεπιστημίου Yale, Andrew Koh, εξέτασε τα υπολείμματα και εντόπισε ένα σύνθετο παρασκεύασμα με βάση το κρασί, στο οποίο είχαν προστεθεί όπιο και δεκάδες φυτά. Ανάμεσά τους υπήρχαν και ιδιαίτερα τοξικά παραισθησιογόνα, όπως η μπελαντόνα και ο υοσκύαμος. Το εύρημα θυμίζει έντονα το μυστηριώδες «νηπενθές» της Οδύσσειας: το φάρμακο που, κατά τον Όμηρο, έριξε η Ωραία Ελένη στο κρασί των καλεσμένων της για να τους απαλλάξει από τον πόνο, την οργή και τη θλίψη. Το έπος αναφέρει πως το είχε προμηθευτεί από την Αίγυπτο.
«αὐτίκ’ ἄρ’ εἰς οἶνον βάλε φάρμακον, ἔνθεν ἔπινον, / νηπενθές τ’ ἄχολόν τε, κακῶν ἐπίληθον ἁπάντων.» («Αμέσως έριξε στο κρασί που έπιναν ένα φάρμακο που διώχνει τον πόνο και τον θυμό και φέρνει λησμονιά για όλα τα κακά.»)
Οδύσσεια ραψωδία δ (στίχοι 219-221)
Στις αποθήκες του Μουσείου Peabody του Yale φυλασσόταν ο αμφορέας, ο οποίος είχε ανασκαφεί στην Αρμίνα τη δεκαετία του 1960, στο πλαίσιο σωστικών εργασιών. Οι επιστήμονες παρατήρησαν όχι μόνο τα ορατά κατάλοιπα στον πυθμένα, αλλά και δύο ασυνήθιστα στοιχεία του αγγείου. Το μέγεθός του δεν ταίριαζε ούτε σε ακριβά αρώματα, καθώς ήταν πολύ μεγάλο για αυτά, ούτε στη μεταφορά συνηθισμένου κρασιού, αφού ήταν υπερβολικά μικρό. Επιπλέον, στον λαιμό του υπήρχε μια οπή που είχε ανοιχτεί σκόπιμα. Αυτή μπορεί να συνδεόταν με μια πρακτική «τελετουργικού θανάτου», μέσω της οποίας εξουδετερώνονταν οι πνευματικές ή μαγικές δυνάμεις που θεωρούνταν ότι περιείχε το αντικείμενο πριν από την ταφή του. Ωστόσο, δεν αποκλείεται να πρόκειται για άγνωστη ακόμη λειτουργική λεπτομέρεια σχετική με τη χρήση του.
Οι ερευνητές εκτιμούν ότι το κρασί δεν ήταν το βασικό περιεχόμενο του αγγείου, αλλά λειτουργούσε ως διαλύτης. Μέσα σε αυτό αναμειγνύονταν ισχυρές φυτικές ουσίες, ώστε να προκύψει ένα φαρμακευτικό ή τελετουργικό παρασκεύασμα, συγγενικό με την περίφημη αρχαία «θηριακή».
Η θηριακή ήταν το πιο γνωστό σύνθετο φάρμακο της αρχαιότητας, του Μεσαίωνα και της Αναγέννησης. Θεωρούνταν αντίδοτο στα δηλητήρια —η ονομασία της συνδέεται με το «θηρίον» και αφορούσε κυρίως δαγκώματα φιδιών και άλλων «θηρίων»— αλλά και πανάκεια για δεκάδες παθήσεις. Η εξέλιξή της ξεκίνησε από το μιθριδάτειο του βασιλιά Μιθριδάτη ΣΤ΄, ενώ την κλασική της μορφή διαμόρφωσε τον 1ο αιώνα μ.Χ. ο γιατρός Ανδρόμαχος, προσθέτοντας σάρκα οχιάς και περισσότερο όπιο. Αργότερα την τυποποίησε ο Γαληνός και το σκεύασμα κυριάρχησε επί αιώνες, αποτελώντας ακόμη και επικερδές εξαγώγιμο προϊόν για πόλεις όπως η Βενετία. Συχνά περιείχε από 60 έως και πάνω από 70 συστατικά, μεταξύ των οποίων όπιο, σάρκα οχιάς, σπάνια μπαχαρικά, ρητίνες και βότανα, τα οποία αναμειγνύονταν με κρασί και μέλι. Παρέμεινε στις ευρωπαϊκές φαρμακοποιίες έως τον 19ο αιώνα, οπότε η σύγχρονη επιστήμη διαπίστωσε ότι η ανακούφιση που προκαλούσε οφειλόταν κυρίως στο όπιο. Με αυτό το ιστορικό πλαίσιο, το μείγμα κρασιού, οπίου και βοτάνων του νουβικού αγγείου ανήκει στην ίδια παράδοση ισχυρών πολυσύνθετων φαρμάκων.
Δεν είναι δυνατό να εξακριβωθεί αν το ομηρικό νηπενθές αντιστοιχούσε σε συγκεκριμένη συνταγή ή ήταν ποιητική επινόηση. Ωστόσο, ο συνδυασμός κρασιού με ψυχοδραστικά και αναλγητικά φυτά, που προερχόταν μάλιστα από τις όχθες του Νείλου, αποδεικνύει ότι τα «ασυνήθιστα δοχεία έκρυβαν συνήθως και ασυνήθιστα περιεχόμενα» και ότι οι αρχαίοι πολιτισμοί της περιοχής διέθεταν βαθιά και συστηματική γνώση της βοτανολογίας και της φαρμακολογίας.
Μη χάνετε τίποτα από το ΔΕΔΟΜΕΝΟ
Ειδήσεις τη στιγμή που συμβαίνουν, αναλύσεις και reels κάθε μέρα.






































// ΣΧΟΛΙΑ
Γίνετε ο πρώτος που θα σχολιάσει αυτό το άρθρο.