DW: Η συμφωνία Τουρκίας–Λιβύης για τα θαλάσσια όρια αναζωπυρώνει τη διαμάχη με την Ελλάδα

Η συμφωνία Τουρκίας–Λιβύης για τη χάραξη θαλάσσιου οικονομικού διαδρόμου στη Μεσόγειο αναζωπυρώνει τη διαμάχη με την Ελλάδα και έχει προκαλέσει την αντίδραση της Ευρωπαϊκής Ένωσης, όπως μεταδίδει το DW. Την Τρίτη, το κοινοβούλιο της ανατολικής Λιβύης ενέκρινε ομόφωνα τη συμφωνία, ανατρέποντας την προηγούμενη αντίθεσή του.

Η Τουρκία είχε συμφωνήσει για τον διάδρομο το 2019 με την κυβέρνηση εθνικής συμφωνίας, την οποία αναγνωρίζει ο ΟΗΕ και η οποία εδρεύει στη δυτική Λιβύη. Η απόφαση χαιρετίστηκε από το τουρκικό υπουργείο Εξωτερικών και, σύμφωνα με το DW, αναμένεται να εντείνει τις εντάσεις στην ανατολική Μεσόγειο, ιδίως με την Ελλάδα.

Η ελληνική αντίδραση και τα θαλάσσια δικαιώματα

Η συμφωνία προβλέπει απευθείας θαλάσσιο διάδρομο ανάμεσα στη νότια ακτή της Τουρκίας και τη βόρεια ακτή της Λιβύης. Στην περιοχή έχουν εντοπιστεί σημαντικά κοιτάσματα πετρελαίου και φυσικού αερίου, ενώ εκτιμήσεις αναφέρουν ότι κάτω από τον βυθό μπορεί να βρίσκονται αποθέματα φυσικού αερίου αξίας εκατοντάδων δισεκατομμυρίων δολαρίων. Οι δύο χώρες επιδιώκουν να κατοχυρώσουν τα οικονομικά τους δικαιώματα και να αξιοποιήσουν από κοινού τους πόρους.

Ο σχεδιαζόμενος διάδρομος δεν λαμβάνει υπόψη ελληνικά νησιά, όπως η Κρήτη, η Κάρπαθος και η Ρόδος. Η ελληνική κυβέρνηση υποστηρίζει ότι τα νησιά διαθέτουν πλήρη Αποκλειστική Οικονομική Ζώνη (ΑΟΖ) και έχει ήδη ανακοινώσει ότι αντιτίθεται στη συμφωνία.

Σε ανάρτησή του στην πλατφόρμα X, το ελληνικό υπουργείο Εξωτερικών ανέφερε ότι η Ελλάδα απορρίπτει κατηγορηματικά τη συμφωνία και έχει τη στήριξη της ΕΕ. «Η Ευρωπαϊκή Ένωση έχει χαρακτηρίσει το τουρκολιβυκό μνημόνιο άκυρο, τονίζοντας ότι παραβιάζει τα κυριαρχικά δικαιώματα τρίτων κρατών και δεν συνάδει με το Δίκαιο της Θάλασσας», ανέφερε.

Ανάλογη θέση διατύπωσε η επικεφαλής της ευρωπαϊκής διπλωματίας, Κάγια Κάλας. «Έθεσα χθες την ψήφο της Λιβύης για ένα μνημόνιο συνεννόησης σχετικά με τα θαλάσσια ζητήματα με την Τουρκία και τόνισα ότι παραβιάζει τα κυριαρχικά δικαιώματα τρίτων κρατών», έγραψε στο X.

Οι διαφορετικές ερμηνείες του Δικαίου της Θάλασσας

Το βασικό σημείο διαφωνίας είναι ποια από τις αξιώσεις στην ανατολική Μεσόγειο είναι νόμιμη. Η Ελλάδα επικαλείται κυρίως τη Σύμβαση των Ηνωμένων Εθνών για το Δίκαιο της Θάλασσας (UNCLOS). Σύμφωνα με το άρθρο 121, κατοικημένα νησιά που «διατηρούν δική τους οικονομική ζωή» έχουν τα ίδια δικαιώματα σε ΑΟΖ με τις ηπειρωτικές περιοχές. Η διάταξη αυτή αφορά, μεταξύ άλλων, την Κρήτη, τη Ρόδο και τη Λέσβο.

Η Αθήνα επικαλείται επίσης προηγούμενες αποφάσεις, όπως εκείνη του Διεθνούς Δικαστηρίου του 2022, σύμφωνα με την οποία η Κολομβία παραβίασε τα κυριαρχικά δικαιώματα της Νικαράγουας, επιτρέποντας αλιευτικές δραστηριότητες στην ΑΟΖ της. Το δικαστήριο έκρινε ότι, όταν υπάρχουν επικαλυπτόμενες αξιώσεις, απαιτείται δίκαιη οριοθέτηση που να λαμβάνει υπόψη τις ακτογραμμές, τη γεωγραφία και τις συνέπειες μιας ενδεχόμενης οριοθέτησης.

Η τουρκική κυβέρνηση υποστηρίζει ότι η γεωγραφία της Μεσογείου έχει ιδιαίτερη σημασία. Αν σε κάθε μικρό ελληνικό νησί κοντά στις ακτές της Τουρκίας και της Κύπρου αναγνωριζόταν πλήρης ΑΟΖ, η Τουρκία θα αποκοβόταν σε μεγάλο βαθμό από την ανοιχτή θάλασσα, υποστηρίζει, και αυτό θα πρέπει να συνυπολογιστεί περισσότερο στην οριοθέτηση.

Η Τουρκία δεν έχει υπογράψει τη UNCLOS και, ως εκ τούτου, δεν συμφωνεί να παραπεμφθεί η διαφορά σε διαιτητικό όργανο του ΟΗΕ. Παράλληλα, όπως σημειώνει το DW, ακόμη και διεθνείς ειδικοί στο Δίκαιο της Θάλασσας διαφωνούν για το πώς θα έμοιαζε μια «δίκαιη κατανομή» στη συγκεκριμένη περίπτωση.

Η προσέγγιση της Τουρκίας με τις δύο πλευρές της Λιβύης

Όταν η Τουρκία προώθησε τη συμφωνία το 2019, στη Λιβύη μαινόταν εμφύλιος πόλεμος. Η Άγκυρα είχε παρέμβει στρατιωτικά στη δυτική χώρα, στηρίζοντας την κυβέρνηση στην Τρίπολη και συμβάλλοντας στην απόκρουση της επίθεσης του στρατηγού της ανατολικής Λιβύης, Χαλίφα Χάφταρ.

Έκτοτε, οι σχέσεις έχουν αλλάξει σημαντικά. Μια επιτυχημένη προσπάθεια προσέγγισης από την τουρκική κυβέρνηση φαίνεται να οδήγησε σε πολιτική σύγκλιση με τον Χάφταρ και το στρατόπεδό του. Η Τουρκία διατηρεί πλέον αμοιβαία επωφελείς σχέσεις και με τις δύο πλευρές της Λιβύης.

Πέρα από τα σχέδια για κοινή αξιοποίηση των ενεργειακών πόρων στη Μεσόγειο, τουρκικές κατασκευαστικές εταιρείες έχουν εξασφαλίσει τα τελευταία χρόνια συμβάσεις δισεκατομμυρίων για την ανοικοδόμηση της Λιβύης. Η κρατική τουρκική πετρελαϊκή εταιρεία TPAO και η Εθνική Εταιρεία Πετρελαίου της Λιβύης συνεργάζονται ήδη σε σχέδια για σεισμικές έρευνες στα ανοικτά των λιβυκών ακτών.

Η Τουρκία έχει αναδειχθεί επίσης σε νέο στρατιωτικό εταίρο των δυνάμεων του Χάφταρ, παρέχοντας όπλα και προγράμματα εκπαίδευσης. Με αυτόν τον τρόπο, περιορίζει την επιρροή της Αιγύπτου και της Ρωσίας στην ανατολική Λιβύη και ενισχύει τον ρόλο της ως γεωπολιτικού παράγοντα στην περιοχή.

Ενέργεια και ανταγωνιστικά μπλοκ στην ανατολική Μεσόγειο

Με την έγκριση της συμφωνίας, η ανατολική Λιβύη επιδιώκει να εξασφαλίσει μερίδιο από τους επικερδείς φυσικούς πόρους, κάτι που θα μπορούσε να ενισχύσει τη διεθνή επιρροή του Χάφταρ. Το DW εκτιμά ότι οι διαμάχες στην ανατολική Μεσόγειο είναι πιθανό να κλιμακωθούν, ιδίως όταν η Τουρκία και η Λιβύη αρχίσουν να εξορύσσουν πετρέλαιο και φυσικό αέριο από την αμφισβητούμενη θαλάσσια περιοχή.

Η συμφωνία θέτει επίσης σε κίνδυνο τον αγωγό EastMed, ένα έργο που βρίσκεται ακόμη υπό σχεδιασμό και προβλέπεται να μεταφέρει φυσικό αέριο από το Ισραήλ και την Κύπρο μέσω της Ελλάδας, συμβάλλοντας στην ενεργειακή ασφάλεια της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Ο διάδρομος Τουρκίας–Λιβύης τέμνει την προγραμματισμένη διαδρομή του αγωγού. Η Τουρκία έχει υποστηρίξει επίσης ότι έργα καλωδίων ή αγωγών στην υφαλοκρηπίδα που διεκδικεί απαιτούν τη συγκατάθεσή της.

Σε μακροπρόθεσμο ορίζοντα, κατά το DW, θα μπορούσε να διαμορφωθεί στην ανατολική Μεσόγειο ένας ανταγωνισμός δύο ενεργειακών και αμυντικών μπλοκ: ο άξονας Τουρκίας–Λιβύης ενδέχεται να βρεθεί απέναντι σε μια συμμαχία Ελλάδας, Κύπρου, Αιγύπτου και Ισραήλ, με τη στήριξη της ΕΕ.