Αρχαία ελληνικά κατάρα 1.800 ετών βρέθηκε θαμμένη κάτω από πλατεία στην Ολλανδία (Photo)

Μια μικρή μολύβδινη πινακίδα που βρέθηκε κάτω από μια σύγχρονη πλατεία στην Ολλανδία άνοιξε ένα απρόσμενο παράθυρο στον σκοτεινό κόσμο της αρχαίας μαγείας στα βόρεια σύνορα της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας.

Ερευνητές του Πανεπιστημίου της Χαϊδελβέργης κατάφεραν να αποκρυπτογραφήσουν την επιγραφή του αντικειμένου, ηλικίας περίπου 1.800 ετών, και διαπίστωσαν ότι πρόκειται για μια σπάνια πινακίδα κατάρας από τη ρωμαϊκή επαρχία της Κάτω Γερμανίας. Σε αντίθεση με τις περισσότερες παρόμοιες πινακίδες που έχουν βρεθεί στη βόρεια Ευρώπη, το κείμενο δεν είναι γραμμένο στα λατινικά, αλλά στα αρχαία ελληνικά και ακολουθεί έναν μαγικό τύπο αιγυπτιακής προέλευσης, γεγονός που καθιστά το εύρημα ιδιαίτερα παράξενο αλλά και σημαντικό για την κατανόηση των διαφόρων τελετουργικών πρακτικών μέσα στη Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία.

Η πινακίδα ανακαλύφθηκε κατά τη διάρκεια ανασκαφών στο Χέρλεν της Ολλανδίας, το οποίο βρίσκεται στη θέση του αρχαίου ρωμαϊκού στρατιωτικού οικισμού Coriovallum. Μάλιστα οι αρχαιολόγοι εντόπισαν το αντικείμενο μέσα σε έναν λάκκο κάτω από την κεντρική πλατεία του δημαρχείου.

Παρότι έχει διαστάσεις μόλις 9,3 επί 4,8 εκατοστά, η επιγραφή της περιέχει ένα σύνθετο τελετουργικό μήνυμα. Σύμφωνα με τον δρα Rodney Ast του Ινστιτούτου Παπυρολογίας του Πανεπιστημίου της Χαϊδελβέργης, η πινακίδα χρησιμοποιήθηκε για να επικαλεστεί θεότητες και δαίμονες με σκοπό να βλάψει, να περιορίσει ή να «δέσει» κάποιον αντίπαλο.

Τέτοιες πινακίδες ήταν γνωστές στους Ρωμαίους ως defixiones και στους Έλληνες ως κατάδεσμοι. Συνήθως κατασκευάζονταν από μόλυβδο, ένα υλικό που θεωρούνταν ιδανικό για τελετουργίες (υποτιθέμενης) «δέσμευσης» λόγω του βάρους και της ευκαμψίας του. Στον ρωμαϊκό κόσμο θάβονταν αφού πρώτα χαράσσονταν πάνω τους “ξόρκια” που στόχευαν δικαστικούς, αθλητικούς, εμπορικούς ή ερωτικούς αντιπάλους.

Αυτό που κάνει το εύρημα του Χέρλεν ξεχωριστό είναι η γλώσσα και το ύφος του, καθώς οι περισσότερες πινακίδες κατάρας που έχουν βρεθεί στη βόρεια Ευρώπη είναι γραμμένες στα λατινικά. Η συγκεκριμένη όμως περιέχει μια επίκληση στα αρχαία ελληνικά που – όμως – ακολουθεί… αιγυπτιακές μαγικές παραδόσεις.

Η επιγραφή εξετάστηκε με τη μέθοδο Reflectance Transformation Imaging (RTI), μια τεχνική που φωτογραφίζει ένα αντικείμενο υπό διαφορετικές γωνίες φωτισμού και δημιουργεί ένα ψηφιακό μοντέλο, επιτρέποντας στους ερευνητές να διακρίνουν ακόμη και ελάχιστα ορατές χαράξεις.

Η ανάλυση αποκάλυψε τρεις διαφορετικές ομάδες συμβόλων. Η μία περιλαμβάνει την ελληνική επίκληση, ενώ μια άλλη περιέχει τρία μαγικά σύμβολα, γνωστά ως characteres. Σύμφωνα με τον Ast, τα σύμβολα αυτά πιθανότατα λειτουργούσαν ως μέσο μετάδοσης του μηνύματος προς υπερφυσικές δυνάμεις. Στην πινακίδα αναφέρονται επίσης δύο άνδρες και δύο γυναίκες, οι οποίοι περιγράφονται ως δούλοι. Όπως εξηγεί ο Ast, το αντικείμενο μπορεί να αποτελούσε είτε κατάρα εναντίον αυτών των τεσσάρων ατόμων είτε κατάρα που συντάχθηκε εκ μέρους τους εναντίον κάποιου άγνωστου προσώπου.

Η ομάδα των ονομάτων παρουσιάζει ιδιαίτερο ενδιαφέρον. Οι δύο άνδρες φέρουν λατινικά ονόματα, ενώ οι δύο γυναίκες ελληνικά. Σύμφωνα με τη δρα Julia Lougovaya, μία από τις γυναίκες ίσως ήταν η συντάκτρια της επιγραφής και πιθανόν να είχε μεταφέρει γνώσεις τέτοιων τελετουργικών πρακτικών από τη ρωμαϊκή Αίγυπτο. Αν και η υπόθεση δεν μπορεί να αποδειχθεί, αντανακλά τη σύνθετη πολιτισμική πραγματικότητα της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας, όπου δούλοι, στρατιώτες, έμποροι και αξιωματούχοι μετακινούνταν συνεχώς, μεταφέροντας μαζί τους γλώσσες, θρησκείες και παραδόσεις.

Η αιγυπτιακή σύνδεση θεωρείται ιδιαίτερα σημαντική. Σύμφωνα με τον καθηγητή Joachim Quack, διευθυντή του Ινστιτούτου Αιγυπτιολογίας της Χαϊδελβέργης, η μαγεία κατείχε σημαντική θέση στον πολιτισμό της κοιλάδας του Νείλου. Ορισμένες πρακτικές, κυρίως εκείνες που σχετίζονταν με την προστασία και τη θεραπεία, θεωρούνταν αποδεκτό μέρος της θρησκευτικής ζωής. Άλλες, που στόχευαν στην πρόκληση βλάβης σε κάποιον για προσωπικό όφελος, εκτελούνταν συνήθως μυστικά.

Ο Quack επισημαίνει επίσης ότι κατά τους πρώτους μεταχριστιανικούς αιώνες, παραδόσεις της Εγγύς Ανατολής, της Αιγύπτου, του Ιουδαϊσμού και σε ορισμένες περιπτώσεις ακόμη και του Χριστιανισμού άρχισαν να συγχωνεύονται και να εξαπλώνονται σε ολόκληρη τη Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία. Η πινακίδα του Χέρλεν, που βρέθηκε χιλιάδες χιλιόμετρα μακριά από την Αίγυπτο, αποτελεί ένα εντυπωσιακό παράδειγμα αυτής της πολιτισμικής διάχυσης.

Οι πινακίδες κατάρας σπάνια μιλούν για αυτοκράτορες, μνημεία ή επίσημες θρησκείες. Αντίθετα, αποκαλύπτουν τον ιδιωτικό κόσμο του φόβου, της οργής, της αντιπαλότητας και της απόγνωσης. Το εύρημα του Χέρλεν θεωρείται ιδιαίτερα πολύτιμο επειδή καταγράφει αυτή την κρυφή πλευρά της ρωμαϊκής ζωής σε μια παραμεθόρια περιοχή όπου συναντιούνταν διαφορετικές γλώσσες, πολιτισμοί και ταυτότητες.

Η πινακίδα αναμένεται να εκτεθεί στο Μουσείο του Χέρλεν, ενώ οι ερευνητές της Χαϊδελβέργης θα δημοσιεύσουν την πλήρη αποκρυπτογράφηση της επιγραφής σε επιστημονική μελέτη.

Φωτογραφία ΕΔΩ