Ερευνητές από το Πανεπιστήμιο Christian-Albrechts του Κιέλου (CAU) και τη Σλοβακική Ακαδημία Επιστημών στη Νίτρα δημοσίευσαν τα πρώτα συμπεράσματα σχετικά με τον εξαιρετικό αρχαιολογικό χώρο του Βράμπλε Βέλκε-Λεχέμπι, έναν οικισμό ηλικίας περίπου 7.000 ετών που βρίσκεται κοντά στο σημερινό χωριό Βράμπλε της Σλοβακίας.

Η μελέτη, η οποία δημοσιεύθηκε στο εξειδικευμένο επιστημονικό περιοδικό Proceedings of the Prehistoric Society, περιγράφει την ανακάλυψη δεκάδων ανθρώπινων σκελετών που είχαν τοποθετηθεί χωρίς εμφανή τάξη και με ένα κοινό χαρακτηριστικό: την απουσία του κρανίου.

Από την έναρξη των ανασκαφών το 2022, η ερευνητική ομάδα ήρθε αντιμέτωπη με ένα σκηνικό που αρχικά φαινόταν ανησυχητικό. Σε μια τάφρο που περιέβαλλε μία από τις συνοικίες του εκτεταμένου νεολιθικού χωριού, και ιδιαίτερα στην περιοχή της εισόδου του οικισμού, βρέθηκαν τα λείψανα τουλάχιστον 78 ατόμων.

Τα σώματα βρίσκονταν το ένα πάνω στο άλλο, σε διάφορες στάσεις, χωρίς συγκεκριμένο προσανατολισμό ή προφανές μοτίβο τοποθέτησης. Από αυτά, οι 77 σκελετοί ήταν εντελώς ακέφαλοι. Η μοναδική εξαίρεση ήταν ο σκελετός ενός παιδιού, του οποίου το κρανίο διατηρήθηκε στη θέση του.

Οι πρώτες ενδείξεις από τη μελέτη των οστών δείχνουν ότι μεσολάβησε μικρό χρονικό διάστημα μεταξύ του θανάτου των ανθρώπων αυτών και της τοποθέτησής τους στην τάφρο.

Η αρχική ερμηνεία που θα μπορούσε να έρθει στο μυαλό, δηλαδή μια πράξη μαζικής βίας ή μια προϊστορική σφαγή που αντανακλούσε βαθιά κοινωνική κρίση, αποδυναμώνεται μετά τις πρώτες αναλύσεις.

«Αντίθετα, διαθέτουμε ενδείξεις ότι αυτές οι ταφές, όσο ασυνήθιστες κι αν φαίνονται σε εμάς, αποτελούσαν μέρος κοινωνικών πρακτικών που διαμόρφωναν τοπικές και υπερτοπικές σχέσεις και παρουσιάζουν μόνο περιορισμένα σημάδια σύγκρουσης ή κρίσης», εξηγεί ο καθηγητής Μάρτιν Φούρχολτ του CAU και κύριος συγγραφέας της μελέτης.

Ένας από τους σημαντικότερους νεολιθικούς οικισμούς της Ευρώπης

Ο αρχαιολογικός χώρος του Βράμπλε θεωρείται ένα από τα σημαντικότερα κέντρα του Πολιτισμού της Γραμμικής Κεραμικής (LBK), της πρώτης αγροκτηνοτροφικής κοινωνίας που εξαπλώθηκε στην Κεντρική Ευρώπη κατά τη Νεολιθική περίοδο και οι έρευνες στον χώρο διεξάγονται αδιάκοπα από το 2012. Ο οικισμός καλύπτει περισσότερα από 350 ίχνη κατοικιών, κατανεμημένα σε τρεις διακριτές συνοικίες, ενώ την περίοδο της μεγαλύτερης ακμής του, έως και 80 κτίρια κατοικούνταν ταυτόχρονα. Η ζωή στον οικισμό διήρκεσε αρκετούς αιώνες, περίπου από το 5250 έως το 4950 π.Χ. Μία από τις τρεις συνοικίες περιβαλλόταν από τάφρο, η οποία πιθανότατα λειτουργούσε ως όριο ή αμυντικό έργο. Ακριβώς μέσα σε αυτή την τάφρο αποκαλύφθηκαν τα ανθρώπινα λείψανα κατά τις πρόσφατες ανασκαφές.

Σκόπιμη αφαίρεση των κρανίων

Η Δρ. Καταρίνα Φουξ, βιολογική ανθρωπολόγος στο Ινστιτούτο Προϊστορίας και Πρωτοϊστορίας του CAU και συν-συγγραφέας της μελέτης, εξηγεί:

«Τα ευρήματα δείχνουν ξεκάθαρα σκόπιμη επέμβαση στα σώματα. Οι πρώτες αναλύσεις υποδεικνύουν ότι δεν πρόκειται για βίαιο αποκεφαλισμό αλλά για επιδέξια αφαίρεση των κρανίων». Η ακριβής σημασία αυτής της πρακτικής παραμένει άγνωστη. Μία από τις υποθέσεις είναι ότι τα κεφάλια διατηρούνταν ξεχωριστά, κάτι που δεν έχει αποδειχθεί άμεσα στο Βράμπλε, αλλά έχει καταγραφεί σε άλλους αρχαιολογικούς χώρους της ίδιας περιόδου.

Η μεταχείριση των νεκρών σωμάτων και η τοποθέτηση ολόκληρων σωμάτων ή τμημάτων τους σε τάφρους γύρω από οικισμούς δεν αποτελεί μεμονωμένο φαινόμενο στις προϊστορικές κοινωνίες ούτε καν μέσα στον ίδιο τον πολιτισμό της Γραμμικής Κεραμικής. Αυτό που εντυπωσιάζει περισσότερο τους ερευνητές είναι η χρονική συγκυρία των ευρημάτων.

Τελετουργίες και όχι κρίση;

Μαζικοί τάφοι, ταφές σε περιμετρικές τάφρους και διάφορες μορφές μεταχείρισης των σωμάτων εμφανίζονται σε πολλούς χώρους προς το τέλος της περιόδου της Γραμμικής Κεραμικής. Το φαινόμενο αυτό συνήθως ερμηνεύεται ως ένδειξη κοινωνικής κρίσης, βίας ή συγκρούσεων. Ωστόσο, οι ερευνητές προτείνουν μια πιο σύνθετη ερμηνεία. Ο συν-συγγραφέας της μελέτης, Δρ. Νιλς Μίλερ-Σέσελ, σημειώνει ότι η τοποθέτηση σωμάτων και τμημάτων τους μπορεί να αποτελούσε μέρος σύνθετων, επαναλαμβανόμενων και κοινωνικά σημαντικών τελετουργικών πράξεων.

Μάλιστα, προτείνει μια αντίστροφη προσέγγιση:

«Ίσως η παύση αυτών των πρακτικών να αποτελεί την πραγματική ένδειξη βαθιών κοινωνικών μετασχηματισμών». Στο ίδιο πνεύμα, ο Μάρτιν Φούρχολτ επισημαίνει τη δυσκολία ερμηνείας τέτοιων ευρημάτων με σύγχρονους όρους:

«Πρέπει να δεχθούμε ότι αυτές οι ενέργειες πραγματοποιούνταν μέσα σε πλαίσια νοήματος εντελώς διαφορετικά από εκείνα των σημερινών κοινωνιών, γεγονός που καθιστά την ερμηνεία τους ιδιαίτερα περίπλοκη».

Οι επόμενες έρευνες

Η δημοσιευμένη μελέτη αποτελεί την αφετηρία ενός ευρύτερου ερευνητικού προγράμματος με τίτλο Neolithic Bodies, το οποίο χρηματοδοτείται από το 2025 από το Γερμανικό Ίδρυμα Έρευνας (DFG). Οι επιστήμονες ταξινομούν τώρα το εκτεταμένο οστεολογικό υλικό, προσδιορίζοντας την ηλικία θανάτου και το βιολογικό φύλο των ατόμων. Παράλληλα, εξετάζουν λεπτομερώς τα ίχνη κοπής στους αυχενικούς σπονδύλους, τα οποία αποκαλύπτουν τον τρόπο και την ακρίβεια με την οποία αφαιρέθηκαν τα κρανία.

Οι έρευνες συμπληρώνονται από εγκληματολογικές αναλύσεις των διαδικασιών αποσύνθεσης των σωμάτων, καθώς και από εξετάσεις για πιθανά ίχνη βίας που δεν σχετίζονται με την αφαίρεση των κεφαλιών. Μελλοντικά, αναλύσεις σταθερών ισοτόπων και αρχαίου DNA θα δώσουν πληροφορίες για τη γεωγραφική προέλευση, τη διατροφή και τις συγγενικές σχέσεις αυτών των νεολιθικών γεωργών. Παραμένουν επίσης αναπάντητα ερωτήματα σχετικά με την κατασκευή του συστήματος τάφρων που περιέβαλλε τμήμα του οικισμού.

Παρά τα αναπάντητα ερωτήματα, ο καθηγητής Φούρχολτ καταλήγει:

«Το Βράμπλε είναι ένας πραγματικά εξαιρετικός αρχαιολογικός χώρος. Μας προσφέρει το κλειδί για να συζητήσουμε θεμελιώδη ζητήματα, όπως το πώς αντιλαμβάνονταν τον θάνατο και το ανθρώπινο σώμα οι νεολιθικές κοινωνίες και ποιον ρόλο έπαιζαν οι σχετικές πρακτικές στον κοινωνικό ιστό των πρώτων αγροτικών κοινοτήτων».