Εκτελούσε για τον νόμο: Η κρυφή ζωή του πιο στιγματισμένου επαγγέλματος

Ο δήμιος ήταν ένας από τους πιο απαραίτητους ανθρώπους του Μεσαίωνα και ταυτόχρονα ένας από τους πιο περιφρονημένους.

Η κοινωνία τού ανέθετε να εκτελεί τις ποινές, αλλά την ίδια στιγμή τον κρατούσε στο περιθώριο. Το επάγγελμά του ήταν απαραίτητο για την απονομή της δικαιοσύνης, όμως το ίδιο το άγγιγμα του θανάτου τον έκανε κοινωνικά «μιαρό».

Μία από τις πιο χαρακτηριστικές περιπτώσεις ήταν ο Frantz Schmidt, δήμιος στη Νυρεμβέργη από τα τέλη του 16ου έως τις αρχές του 17ου αιώνα. Για δεκαετίες εκτελούσε θανατικές ποινές και σωματικές τιμωρίες, ενώ κρατούσε προσωπικό ημερολόγιο με τις υποθέσεις που περνούσαν από τα χέρια του. Οι ιστορικές πηγές διαφέρουν ως προς τον ακριβή συνολικό αριθμό των εκτελέσεων που πραγματοποίησε, αλλά υπολογίζονται σε εκατοντάδες περιπτώσεις.

Αυτό που κάνει την ιστορία του ξεχωριστή, όμως, δεν είναι μόνο το πόσους ανθρώπους εκτέλεσε. Είναι ο τρόπος με τον οποίο θυμόταν τους ανθρώπους αυτούς. Το ημερολόγιό του είναι κατά κύριο λόγο ψυχρό και πρακτικό. Αναφέρει ονόματα, εγκλήματα, ποινές και περιστατικά, χωρίς μεγάλες συναισθηματικές εξάρσεις. Κι όμως, οι ιστορικοί που έχουν μελετήσει τις καταγραφές του, διακρίνουν πίσω από αυτή τη λιτή γλώσσα κάτι περισσότερο, μια προσωπική στάση απέναντι στους ανθρώπους με τους οποίους συναντούνταν οι δρόμοι τους.

Για περίπου 45 χρόνια, ο Frantz Schmidt έκανε μια δουλειά που ελάχιστοι θα ήθελαν να αναλάβουν. Ο Schmidt δεν ήταν απλώς ένας άνθρωπος που σήκωνε το σπαθί ή εκτελούσε μια ποινή. Έβλεπε πρόσωπα, άκουγε ιστορίες εγκλημάτων και γνώριζε ότι πίσω από κάθε καταδίκη υπήρχε ένας άνθρωπος. Μπορούσε να αισθανθεί συμπάθεια για ένα θύμα, αποστροφή για έναν σκληρό εγκληματία και ταυτόχρονα να συνεχίσει να κάνει τη δουλειά που του είχε αναθέσει η κοινωνία.

Οι καταγραφές του είναι συνήθως σύντομες και ψυχρές, όμως όταν κάποιος τις εξετάσει προσεκτικά, αποκαλύπτουν περισσότερα για τον ίδιο, απ’ όσα φαίνονται με την πρώτη ματιά.

Δεν έβλεπε όλους τους καταδικασμένους με τον ίδιο τρόπο
Ο Schmidt δεν χρησιμοποιούσε σχεδόν ποτέ δραματικούς χαρακτηρισμούς. Δεν έγραφε σαν να ήθελε να προκαλέσει τρόμο στον αναγνώστη. Αντίθετα, περιέγραφε τα γεγονότα με αξιοσημείωτη ψυχρότητα. Ωστόσο, οι ιστορικοί που έχουν μελετήσει το ημερολόγιό του παρατήρησαν κάτι σημαντικό. Όταν περιέγραφε εγκλήματα εναντίον παιδιών, η στάση του άλλαζε. Έδινε περισσότερες λεπτομέρειες για την ηλικία των θυμάτων, τα τραύματά τους και τον τρόπο με τον οποίο υπέφεραν. Ιδιαίτερα τον συγκλόνιζαν οι περιπτώσεις παιδιών που δολοφονήθηκαν από τους ίδιους τους γονείς τους.

Το ημερολόγιό του δεν περιέχει συστηματικές εξομολογήσεις. Οι λεπτομέρειες όμως δείχνουν ότι δεν ήταν συναισθηματικά αδιάφορος απέναντι σε κάθε μορφή βίας.

Η σιωπηλή του κρίση
Ο Schmidt φαίνεται να είχε ιδιαίτερη απέχθεια για τους αδίστακτους και αμετανόητους εγκληματίες. Όταν περιέγραφε τις πράξεις τους, συχνά άφηνε τα ίδια τα γεγονότα να μιλήσουν, ποιον σκότωσαν, πώς τον τραυμάτισαν, τι έκαναν στα θύματά τους. Δεν χρειαζόταν να γράψει «ήταν φρικτό». Οι λεπτομέρειες αρκούσαν. Αυτό είναι ίσως το πιο ενδιαφέρον στοιχείο του ημερολογίου του. Τα συναισθήματά του δεν εμφανίζονται κυρίως μέσα από δηλώσεις, αλλά μέσα από αυτά που επέλεγε να θυμάται και να καταγράφει. Οι μελετητές θεωρούν ότι μέσα στις φαινομενικά ψυχρές περιγραφές διακρίνεται συμπόνια για τα θύματα και αποστροφή για ορισμένους δράστες.

Και ο ίδιος ήταν παγιδευμένος
Ο Schmidt δεν ήταν απλώς ο άνθρωπος που επέβαλε την ποινή. Ήταν και ένας άνθρωπος που κουβαλούσε το κοινωνικό βάρος του επαγγέλματός του. Η θέση του ήταν αντιφατική. Η κοινωνία τον χρειαζόταν, αλλά δεν τον αποδεχόταν εύκολα. Αυτό φαίνεται και από την προσπάθειά του να αποκαταστήσει την κοινωνική και οικογενειακή του τιμή. Το ημερολόγιο, σύμφωνα με την ιστορική έρευνα, δεν γράφτηκε μόνο ως κατάλογος εκτελέσεων, αποτελούσε και έναν τρόπο να αποδείξει στους εργοδότες του ότι είχε υπηρετήσει επί δεκαετίες με συνέπεια.

Ο Schmidt προσπάθησε μάλιστα να ξεφύγει από αυτή την κατάσταση. Το 1593 απέκτησε τα δικαιώματα του πολίτη της Νυρεμβέργης, ενώ αργότερα στράφηκε και σε ιατρικές πρακτικές. Το 1617 σταμάτησε να υπηρετεί ως δήμιος. Η εξέλιξη αυτή είναι ιδιαίτερα αποκαλυπτική. Ο άνθρωπος που είχε περάσει δεκαετίες εφαρμόζοντας τις πιο σκληρές ποινές της εποχής του, επιδίωκε πλέον μια διαφορετική κοινωνική ταυτότητα.

Από την εκτέλεση στη θεραπεία
Ίσως το πιο παράξενο στοιχείο στην ιστορία του Schmidt είναι ότι η σχέση του με το ανθρώπινο σώμα δεν περιοριζόταν στην τιμωρία. Όπως αναφέρουν οι ιστορικές πηγές, οι δήμιοι μπορούσαν να ασχολούνται και με πρακτικές που σχετίζονταν με την ιατρική. Ο Schmidt ακολούθησε και ο ίδιος αυτή τη δραστηριότητα. Η αντίθεση είναι εντυπωσιακή. Ο ίδιος άνθρωπος μπορούσε να βρίσκεται από τη μία πλευρά της κοινωνικής τάξης ως εκτελεστής μιας θανατικής ποινής και από την άλλη να προσπαθεί να ανακουφίσει έναν ασθενή. Αυτό δείχνει πόσο διαφορετική ήταν η κοινωνική και επαγγελματική πραγματικότητα της εποχής από τις σύγχρονες αντιλήψεις για τα επαγγέλματα.

Η προσπάθεια να αποκαταστήσει το όνομά του
Η απομάκρυνση από το επάγγελμα δεν σήμαινε απαραίτητα ότι εξαφανίστηκε και το κοινωνικό στίγμα. Το 1624, αρκετά χρόνια μετά το τέλος της υπηρεσίας του, ο Schmidt έλαβε επίσημη αποκατάσταση της τιμής του από τον αυτοκράτορα Φερδινάνδο Β΄, ύστερα από αίτημά του. Η λεπτομέρεια αυτή αποκαλύπτει ίσως καλύτερα από οτιδήποτε άλλο, τι σήμαινε να είναι κάποιος δήμιος. Δεν αρκούσε να σταματήσει να εκτελεί. Έπρεπε να προσπαθήσει να αποκαταστήσει και τη θέση του ίδιου και της οικογένειάς του.

Ίσως, λοιπόν, το πιο παράξενο στοιχείο της ζωής ενός δήμιου να μην ήταν ο θάνατος που προκαλούσε, αλλά η ζωή που έπρεπε να συνεχίσει μετά από κάθε εκτέλεση. Για την κοινωνία ήταν ο άνθρωπος που εκτελούσε άλλους ανθρώπους. Για τον ίδιο, όμως, κάθε υπόθεση γινόταν μια ανάμνηση. Και μέσα στις σύντομες, ψυχρές γραμμές του ημερολογίου του φαίνεται να υπάρχει κάτι που δεν μπορούσε να κρύψει εντελώς, ότι πίσω από τον δήμιο υπήρχε ένας άνθρωπος που παρατηρούσε, θυμόταν και, σε ορισμένες περιπτώσεις, φαίνεται πως ένιωθε.