Μια νέα μελέτη που δημοσιεύθηκε από το Πανεπιστήμιο του Κέιμπριτζ αποκαλύπτει ότι για αιώνες οι κάτοικοι της Κεντρικής Ασίας έγραφαν σε ξένες γλώσσες – Αραμαϊκά, Ελληνικά και Πρακρίτ – ενώ οι γλώσσες που μιλούσαν άφησαν ελάχιστα γραπτά ίχνη.

Η ερευνήτρια Ρέιτσελ Μέιρς, από το Πανεπιστήμιο του Ρέντινγκ, συγκέντρωσε για πρώτη φορά σε έναν τόμο όλα τα σωζόμενα γραπτά τεκμήρια από αυτό που κάποτε αποτελούσε τμήμα του ελληνιστικού κόσμου: μια περιοχή που εκτεινόταν από το νότιο Αφγανιστάν και το βορειοδυτικό Πακιστάν μέχρι τη Σαμαρκάνδη και την κοιλάδα του ποταμού Ζεραβσάν στο Ουζμπεκιστάν.

Το έργο αναλύει πώς οι διαδοχικοί κατακτητές της περιοχής – Πέρσες, Έλληνες και Ινδοί – άφησαν το γλωσσικό τους αποτύπωμα μέσα στους αιώνες. Και αυτό που αποκαλύπτει είναι συναρπαστικό.

Ένα από τα πιο εκπληκτικά συμπεράσματα της μελέτης είναι ότι οι γλώσσες που διασώθηκαν γραπτώς – Αραμαϊκά, Ελαμιτικά, Ελληνικά και Πρακρίτ – διέφεραν από τις γλώσσες που μιλούσε η πλειονότητα του πληθυσμού στην καθημερινή της ζωή.

Όπως εξηγεί η ίδια η Μέιρς: «Είναι σημαντικό να διαχωρίζουμε τη γλώσσα από την εθνοτική ταυτότητα στην Κεντρική Ασία».

Ποιες γλώσσες μιλούσαν λοιπόν; Έμμεσες αποδείξεις, όπως κύρια ονόματα και δάνεια λέξεων, δείχνουν ότι οι κυρίαρχες γλώσσες στην περιοχή ήταν ιρανικές και σε πολύ μικρότερο βαθμό ινδοάριες. Όμως αυτές οι γλώσσες σχεδόν δεν καταγράφονταν γραπτώς. Μόνο αιώνες αργότερα, κατά την Αυτοκρατορία των Κουσάν, άρχισαν να καταγράφονται χρησιμοποιώντας προσαρμογές του αραμαϊκού και του ελληνικού αλφαβήτου.

Η ιστορία αρχίζει τον 6ο αιώνα π.Χ., όταν η Αχαιμενιδική Αυτοκρατορία — η πρώτη μεγάλη περσική αυτοκρατορία— ενσωμάτωσε αυτές τις περιοχές στην επικράτειά της. Ο βασιλιάς Δαρείος Α΄, στη διάσημη επιγραφή του στο Μπεχιστούν, καυχιόταν ότι κυβερνούσε 23 περιοχές, ανάμεσά τους τη Βακτρία, τη Σογδιανή, τη Γανδάρα και την Αραχωσία (τη σημερινή Κανταχάρ).

Οι Πέρσες αντιμετώπιζαν ένα πρακτικό πρόβλημα: πώς να διοικήσουν μια αυτοκρατορία όπου μιλούνταν δεκάδες διαφορετικές γλώσσες, από ελληνικά και αιγυπτιακά στα δυτικά μέχρι ιρανικές και ινδοάριες γλώσσες στα ανατολικά; Η λύση ήταν ευφυής: χρησιμοποίησαν τα Αραμαϊκά ως κοινή διοικητική γλώσσα.

Τα Αραμαϊκά ήταν μια σημιτική γλώσσα, γραμμένη με αλφάβητο που απέδιδε μόνο σύμφωνα (ένας τύπος γραφής που ονομάζεται abjad). Όμως στα χέρια των Περσών αξιωματούχων, τα Αραμαϊκά γέμισαν με λέξεις δανεισμένες από τα Αρχαία Περσικά και από τοπικές ιρανικές γλώσσες.

Τα σημαντικότερα έγγραφα αυτής της εποχής προέρχονται από δύο τοποθεσίες. Από τη μία πλευρά, ένα σύνολο 30 κειμένων γραμμένων πάνω σε δέρμα ζώων και 18 πάνω σε ξύλινα ραβδιά που βρέθηκαν στο βόρειο Αφγανιστάν και χρονολογούνται από το 350 έως το 320 π.Χ. Πρόκειται για οδηγίες ενός άνδρα ονόματι Αϊβαμάζδα, πιθανώς σατράπη (διοικητή) της Βακτρίας, προς έναν υφιστάμενό του ονόματι Μπαγκαβάντ.

Από την άλλη πλευρά, στην αρχαία πόλη της Κανταχάρ, οι αρχαιολόγοι βρήκαν δύο μικρές πήλινες πινακίδες γραμμένες στα Ελαμιτικά, μια απομονωμένη γλώσσα (χωρίς γνωστούς συγγενείς) από το νοτιοδυτικό Ιράν. Η μία από αυτές, μήκους μόλις 5,6 εκατοστών, περιέχει τη φράση «sutur daka», που σημαίνει «υπόλοιπο σε κατάθεση». Είναι μια διατύπωση που εμφανίζεται επίσης στις πινακίδες της Περσέπολης, της αυτοκρατορικής πρωτεύουσας, χιλιάδες χιλιόμετρα μακριά.

Αυτό δείχνει ότι το περσικό διοικητικό σύστημα ήταν εξαιρετικά τυποποιημένο σε όλη την αυτοκρατορία. Όπως σημειώνει η μελέτη:

«Όλες αυτές οι ομοιότητες συμβάλλουν στην εικόνα ενός καλά οργανωμένου συστήματος γραφείων που εργάζονταν για την παραγωγή επίσημων εγγράφων με ομοιόμορφο τρόπο σε ολόκληρη την αυτοκρατορία. Πρόκειται για ένα εκπληκτικό επίτευγμα αν αναλογιστεί κανείς τις χωρικές και χρονικές αποστάσεις ανάμεσα στα σχετικά ευρήματα».

Ο Μέγας Αλέξανδρος και η ελληνική γλώσσα

Η κατάκτηση του Μεγάλου Αλεξάνδρου το 330 π.Χ. δεν έφερε άμεση αλλαγή στις διοικητικές πρακτικές. Στην πραγματικότητα, ένα αραμαϊκό έγγραφο από τη Βακτρία, χρονολογημένο στις 8 Ιουνίου του 324 π.Χ., φέρει την επιγραφή:

«15η ημέρα του μήνα Σιβάν, έτος 7 του βασιλιά Αλέξανδρου»

Για ένα διάστημα, τουλάχιστον, η διοίκηση συνέχισε να λειτουργεί όπως πριν.

Όμως οι Έλληνες ήρθαν για να μείνουν, για αιώνες. Ο Αλέξανδρος ίδρυσε στρατιωτικούς οικισμούς στην περιοχή με σημαντικό αριθμό Ελλήνων αποίκων, αν και κυρίως ανδρών. Αυτό σημαίνει ότι οι διαφυλετικοί γάμοι πρέπει να ήταν ο κανόνας ήδη από τις πρώτες γενιές και η πολυγλωσσία καθημερινή πραγματικότητα στις οικογένειες και στις κοινότητες.

Τα ελληνικά χρησιμοποιούνταν σε μεγάλη ποικιλία πλαισίων: στη διοίκηση, στη λογοτεχνία, στην πνευματική κουλτούρα, στη θρησκεία και στην τιμή των νεκρών.

Στο Αϊ Χανούμ, μια ελληνοβακτριανή πόλη στο βόρειο Αφγανιστάν, οι αρχαιολόγοι βρήκαν μελανοδοχεία, πένες και άλλα εργαλεία γραφής που δείχνουν ότι οι άνθρωποι έγραφαν με μελάνι πάνω σε φθαρτά υλικά (κατεργασμένο δέρμα, ίσως πάπυρο) που δυστυχώς δεν διασώθηκαν.

Ένα από τα πιο εντυπωσιακά ευρήματα είναι ο λεγόμενος Πάπυρος του Αϊ Χανούμ. Οι ίνες του παπύρου είχαν αποσυντεθεί πλήρως, όμως οι ερευνητές κατάφεραν να ανακτήσουν το κείμενο χάρη στο αποτύπωμα που είχε αφήσει στον πλίνθινο τοίχο του δωματίου όπου φυλασσόταν.

Αυτό που αποκαλύφθηκε δεν ήταν τίποτε λιγότερο από ένας φιλοσοφικός διάλογος στο ύφος του Πλάτωνα, ο οποίος συζητούσε τη θεωρία των ιδεών. Το εύρημα δείχνει ότι κείμενα γραμμένα σε πάπυρο κυκλοφορούσαν σε μια περιοχή όπου το κλίμα συνήθως δεν επιτρέπει τη διατήρησή τους και ότι κάποιος στο Αϊ Χανούμ, τον 3ο αιώνα π.Χ., είχε την ικανότητα και το ενδιαφέρον να διαβάζει φιλοσοφικά έργα στα ελληνικά.

Ο Ινδός αυτοκράτορας που έγραφε στα ελληνικά

Ένα από τα πιο ξεχωριστά κεφάλαια αυτής της ιστορίας είναι εκείνο του αυτοκράτορα Ασόκα, ο οποίος κυβέρνησε την Αυτοκρατορία των Μαουρύα στην ινδική υποήπειρο μεταξύ 304 και 232 π.Χ. Αφού ασπάστηκε τον Βουδισμό, ο Ασόκα διέταξε να χαραχθούν επιγραφές σε ολόκληρη την αυτοκρατορία του, παρουσιάζοντας τις ηθικές αρχές που έπρεπε να ακολουθούν οι υπήκοοί του.

Αυτό που είναι αξιοσημείωτο είναι ότι ο Ασόκα διέταξε οι επιγραφές αυτές να γραφτούν στη γλώσσα και στο σύστημα γραφής που είχε συνηθίσει να διαβάζει ο τοπικός πληθυσμός.

Στα βορειοδυτικά της αυτοκρατορίας, όπου η περσική επιρροή ήταν ισχυρή, χρησιμοποιήθηκαν τα Αραμαϊκά. Στη Γανδάρα χρησιμοποιήθηκε η γραφή Χαροστχί, η οποία προερχόταν από τα Αραμαϊκά. Και στην Κανταχάρ χρησιμοποιήθηκαν τα ελληνικά. Ο Ασόκα είχε σοβαρούς λόγους γι’ αυτό. Αν και η ελληνομακεδονική κυριαρχία στην Αραχωσία διήρκεσε μόλις λίγες δεκαετίες, η παρουσία των ελληνικών ως γραπτής γλώσσας παρέμεινε.

Πράγματι, στην Κανταχάρ, οι αρχαιολόγοι βρήκαν τη βάση ενός αγάλματος με αφιέρωση σε ελεγειακό στίχο από τον γιο του Αριστόνακα, που χρονολογείται στα τέλη του 4ου ή στις αρχές του 3ου αιώνα π.Χ., δηλαδή πριν από τις επιγραφές του Ασόκα.

Η δίγλωσση ελληνο-αραμαϊκή επιγραφή της Κανταχάρ είναι ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα. Σε αυτήν, το όνομα του Ασόκα εμφανίζεται μεταγραμμένο στα ελληνικά ως «Πιοδάσσης».

Το ελληνικό κείμενο δεν αποτελεί κυριολεκτική μετάφραση του πρωτότυπου κειμένου στα Πρακρίτ, αλλά προσεκτική προσαρμογή. Για παράδειγμα, η βουδιστική έννοια του «ντάρμα» αποδίδεται ως «ευσέβεια», ώστε να γίνεται κατανοητή από κοινό εξοικειωμένο με τον ελληνικό πολιτισμό.

Νομίσματα που μιλούν δύο γλώσσες

Τα νομίσματα αποτελούν ακόμη μία συναρπαστική μαρτυρία αυτού του πολυγλωσσικού κόσμου.

Αρχικά, τα ελληνοβακτριανά νομίσματα έφεραν επιγραφές μόνο στα ελληνικά. Όταν όμως οι Ελληνοβακτριανοί βασιλείς άρχισαν να επεκτείνονται προς νότο και ανατολή, διασχίζοντας τα βουνά του Ινδοκούς, συνάντησαν μια διαφορετική πραγματικότητα. Ο βασιλιάς Πανταλέων, στις αρχές του 2ου αιώνα π.Χ., ήταν ο πρώτος που εξέδωσε νομίσματα με επιγραφές στα Πρακρίτ (τη γλώσσα της Αυτοκρατορίας των Μαουρύα).

Τα δίγλωσσα νομίσματά του στα ελληνικά και στη γραφή Μπράχμι, απεικονίζουν μια θεότητα με άνθος λωτού αντί για τις συνηθισμένες ελληνικές θεότητες. Πρόκειται για μια συνειδητή προσπάθεια να γίνει το νόμισμα οικείο και αποδεκτό από τους πληθυσμούς του νότου.

Όπως εξηγεί η μελέτη, οι γλώσσες που χρησιμοποιούνται στα νομίσματα δεν εξυπηρετούν μόνο την τοπική επικοινωνία. Έχουν τη δυνατότητα να μεταφέρουν μηνύματα πολιτικής εξουσίας ακόμη και σε ανθρώπους που δεν μπορούν να τις διαβάσουν.

Για να δοθεί ένα απλό παράδειγμα, τα βρετανικά νομίσματα εξακολουθούν να φέρουν επιγραφές στα λατινικά, τις οποίες ελάχιστοι κατανοούν, αλλά οι οποίες συνδέονται ευρέως με την παράδοση και την εξουσία.

Το αίνιγμα της επιγραφής του Σοφύτου

Ένα από τα πολύτιμα ευρήματα αυτής της μελέτης είναι η στήλη του Σοφύτου, μια επιτύμβια επιγραφή που υποτίθεται ότι προέρχεται από την Κανταχάρ και χρονολογείται περίπου στον 2ο αιώνα π.Χ. Ο Σοφύτος —παρά το μη ελληνικό όνομά του και το πατρώνυμο «Νάρατος»— έγραψε το επίγραμμά του σε εξαιρετικό ελεγειακό στίχο, με ακροστιχίδα που σχηματίζει το όνομά του.

Το κείμενο αρχίζει:

«Η ανίκητη δύναμη των τριών Μοιρών κατέστρεψε τον οίκο των προγόνων μου, που είχε ευημερήσει πολύ για πολλά χρόνια. Αλλά εγώ, ο Σοφύτος, γιος του Νάρατου, δυστυχισμένα στερημένος από πολύ μικρή ηλικία τα πατρογονικά μου μέσα…»

Αυτό που εντυπωσιάζει είναι η γλώσσα που χρησιμοποιεί. Ο Σοφύτος χρησιμοποιεί λέξεις τόσο σπάνιες, ώστε εμφανίζονται αλλού μόνο στους πιο εκλεπτυσμένους ελληνιστικούς ποιητές, όπως ο Καλλίμαχος ή ο Θεόκριτος. Μιμείται επίσης την αρχή της Οδύσσειας του Ομήρου όταν περιγράφει τα ταξίδια του: «ταξιδεύοντας σε πολλές πόλεις».

Όπως σημειώνει η μελέτη, ο Σοφύτος χρησιμοποιεί αρκετές λέξεις που αλλού απαντούν μόνο σε ελληνιστικούς ποιητές. Αυτό το κείμενο δείχνει ότι στην ελληνιστική Κεντρική Ασία υπήρχαν άνθρωποι πλήρως εξοικειωμένοι με την πιο εξελιγμένη ελληνική λογοτεχνική παράδοση, ανεξάρτητα από την εθνοτική τους καταγωγή.

Το ελληνοβακτριανό βασίλειο κατέρρευσε στα μέσα του 2ου αιώνα π.Χ. εξαιτίας συνδυασμού δυναστικών πολέμων, συγκρούσεων με τους Πάρθους και εισβολών νομαδικών λαών από τον βορρά.

Αυτό που προκαλεί έκπληξη όμως είναι ότι τα ελληνικά δεν εξαφανίστηκαν.

Στη Γανδάρα (στο σημερινό Πακιστάν) συναντάμε βουδιστικές επιγραφές που χρησιμοποιούν ελληνικούς διοικητικούς τίτλους όπως «μεριδάρχης» ή «στρατηγός» ακόμη και τον 2ο αιώνα μ.Χ. Συναντάμε επίσης ελληνικά ονόματα όπως Μένανδρος ή Δημήτριος σε οικογένειες των οποίων οι ονοματολογικές παραδόσεις ήταν, υποτίθεται, ινδικές ή ιρανικές.

Ακόμη και το ελληνικό ημερολόγιο επιβίωσε. Μια επιγραφή του 15 ή 16 μ.Χ. χρονολογείται «στο έτος των Ελλήνων» (yonana vasaye), ενώ τα ονόματα μακεδονικών μηνών —Γορπιαίος, Αρτεμίσιος, Απελλαίος— συνεχίζουν να εμφανίζονται σε επιγραφές του 2ου αιώνα μ.Χ.