Οι ανασκαφές στην νεκρόπολη της Πόρτα Στάμπια αποκάλυψαν τα λείψανα δύο θυμάτων της έκρηξης του 79 μ.Χ. Το ένα από αυτά, ενήλικας, πέθανε κάτω από την ηφαιστειακή “βροχή” ενώ σκέπαζε το κεφάλι του με ένα πήλινο σκεύος.

Το Αρχαιολογικό Πάρκο της Πομπηίας παρουσίασε μια ψηφιακή ανακατασκευή που δημιουργήθηκε με εργαλεία “τεχνητής νοημοσύνης” σε συνεργασία με εργαστήριο του Πανεπιστημίου της Πάδουα. Πρόκειται για την πρώτη φορά που ο φορέας χρησιμοποιεί αυτόν τον τύπο τεχνολογίας για τη δημιουργία εικόνας βάσει των δεδομένων που συλλέχθηκαν κατά τη διάρκεια αρχαιολογικών ερευνών από ειδικούς του Υπουργείου Πολιτισμού.

Το ψηφιακό μοντέλο προτείνει μια αναπαράσταση ενός από τα δύο άτομα που βρέθηκαν κατά τις πιο πρόσφατες εργασίες στην περιοχή της νεκρόπολης της Πόρτα Στάμπια, που βρίσκεται ακριβώς έξω από τα τείχη της αρχαίας πόλης.

Οι αρχαιολόγοι που εργάζονται επί τόπου ανακάλυψαν τα λείψανα δύο ανδρών που προσπάθησαν να φτάσουν στην ακτή κατά την έκρηξη του Βεζούβιου που κατέστρεψε την Πομπηία σε λιγότερο από είκοσι τέσσερις ώρες. Και οι δύο πέθαναν σε διαφορετικές φάσεις του γεγονότος, κάτι που παρέχει νέα στοιχεία για την κατανόηση των σταδίων της καταστροφής και των συνθηκών που υπέστησαν οι κάτοικοι κατά την προσπάθεια εκκένωσης.

Ο νεότερος από τους δύο πιθανότατα χτυπήθηκε από μία πυροκλαστική ροή, ένα καυτό σύννεφο από στάχτη και τοξικά αέρια, καθώς προσπαθούσε να απομακρυνθεί από την πόλη. Ο άλλος, μεγαλύτερος σε ηλικία, πέθανε αρκετές ώρες νωρίτερα κάτω από ηφαιστειακά θραύσματα. Δίπλα στο σώμα του, οι ερευνητές βρήκαν ένα πήλινο γουδί με εμφανή σημάδια σπασίματος, το οποίο, σύμφωνα με την ερμηνεία των υπολειμμάτων, χρησιμοποίησε ο άνδρας για να προστατεύσει το κεφάλι του από την πρόσκρουση των θραυσμάτων.

Η κίνηση αυτή θυμίζει τις περιγραφές του Πλινίου του Νεότερου, αυτόπτη μάρτυρα της έκρηξης, ο οποίος σε ένα γράμμα σημείωνε ότι οι κάτοικοι προσπαθούσαν να προστατευτούν από το εκρηκτικό υλικό με διάφορα αντικείμενα ή με μαξιλάρια δεμένα πάνω από τα κεφάλια τους.

Εκτός από το γουδί, το ενήλικο θύμα είχε μαζί του μια πήλινη λυχνία λαδιού για να προσανατολίζεται σε συνθήκες χαμηλής ορατότητας, ένα μικρό σιδερένιο δαχτυλίδι στον μικρό δάχτυλο του αριστερού χεριού του και μια χούφτα από δέκα χάλκινα νομίσματα.

Το ψηφιακό μοντέλο που δημιουργήθηκε για αυτό το δεύτερο θύμα παράχθηκε μέσω ενός συνδυασμού λογισμικού “τεχνητής νοημοσύνης” και τεχνικών επεξεργασίας φωτογραφιών. Ο στόχος του Αρχαιολογικού Πάρκου είναι να προσφέρει μια επιστημονικά τεκμηριωμένη εικόνα που να είναι προσβάσιμη σε μη ειδικευμένο κοινό.

Ο Υπουργός Πολιτισμού, Αλεσάντρο Τζιούλι, δήλωσε ότι η Πομπηία είναι πιθανότατα ο πιο σημαντικός χώρος στον κόσμο για αρχαιολογική έρευνα, όπου κάθε νέα ανακάλυψη φωτίζει με ενθουσιασμό τον ιστό της αρχαίας ζωής. Ο Τζιούλι σημείωσε ότι οι έρευνες που πραγματοποιούνται με αυτές τις ανασκαφές δείχνουν ότι οι καινοτόμες μεθοδολογίες, όταν εφαρμόζονται αυστηρά, μπορούν να προσφέρουν νέες ιστορικές προοπτικές.

Ο επικεφαλής του υπουργείου τόνισε ότι το τμήμα του σκοπεύει να συνεχίσει προς αυτή την κατεύθυνση, ενισχύοντας τη μελέτη και την προστασία της κληρονομιάς, υποστηρίζοντας την έρευνα και επεκτείνοντας την ικανότητα μετάδοσης γνώσεων με ακόμη μεγαλύτερη αποτελεσματικότητα.

Ο διευθυντής του Αρχαιολογικού Πάρκου της Πομπηίας, Ζούχτριγκελ, επισήμανε ότι η ποσότητα των αρχαιολογικών δεδομένων που είναι διαθέσιμα στην Πομπηία και σε άλλους χώρους είναι πλέον τόσο μεγάλη, που μόνο με τη βοήθεια της “ΑΙ” μπορεί να προστατευθεί και να αξιοποιηθεί σωστά.

Ο Ζούχτριγκελ πρόσθεσε ότι είναι σημαντικό οι ίδιοι οι αρχαιολόγοι να χειρίζονται προσωπικά αυτά τα εργαλεία, γιατί διαφορετικά θα τα χρησιμοποιήσουν άλλοι χωρίς τις απαραίτητες ανθρωπιστικές και επιστημονικές βάσεις.

Ο διευθυντής δήλωσε ότι, αν χρησιμοποιηθεί σωστά, η “τεχνητή νοημοσύνη” μπορεί να συμβάλει σε μια ανανέωση των κλασικών σπουδών, ενώ ταυτόχρονα επιτρέπει την αφήγηση του αρχαίου κόσμου με πιο καθηλωτικό τρόπο. Ο Ζούχτριγκελ κατέληξε ότι η επίσκεψη στην Πομπηία ή η εκμάθηση λατινικών αποτελεί μια βαθιά, μοναδική και όμορφη εμπειρία, και ότι οι αναπαραστάσεις βοηθούν να εμπλακούν περισσότεροι άνθρωποι σε αυτή την εμπειρία.

Από την πλευρά του, ο καθηγητής Τζάκοπο Μπονέτο, από το Πανεπιστήμιο της Πάδουα, εξήγησε ότι το έργο ανοίγει μια ευρύτερη σκέψη για τη χρήση της “τεχνητής νοημοσύνης” στην αρχαιολογία. Ο Μπονέτο τόνισε ότι αυτή η τεχνολογία μπορεί να συμβάλει στην παραγωγή ερμηνευτικών μοντέλων και στη βελτίωση των εργαλείων επικοινωνίας, αλλά προειδοποίησε ότι απαιτεί ελεγχόμενη και μεθοδική χρήση, πάντα σε συνδυασμό με τη δουλειά ειδικών.

Το Αρχαιολογικό Πάρκο της Πομπηίας θα φιλοξενήσει τον Ιούλιο του 2026 την έκδοση Orbits — Dialogues with Intelligence. Habitat — Disegnare la società post-AI, μια εκδήλωση που θέτει την ηθική και τη φιλοσοφία στο επίκεντρο της τεχνολογικής συζήτησης και προωθεί τη συνειδητή χρήση του ψηφιακού. Μεταξύ των συμμετεχόντων είναι ο καθηγητής Λουτσιάνο Φλορίντι, ιδρυτής του Digital Ethics Center στο Πανεπιστήμιο Yale.

Ο Φλορίντι σχολίασε την καινοτομία της αναπαράστασης, σημειώνοντας ότι ο άνθρωπος της Πομπηίας διέφυγε με ένα γουδί στο κεφάλι, μια λυχνία λαδιού στο χέρι και δέκα νομίσματα, μεταφέροντας ό,τι φαινόταν χρήσιμο για να προσανατολιστεί στο σκοτάδι. Δύο χιλιάδες χρόνια αργότερα, πρόσθεσε, η “ΑΙ” βοηθά στο να αναπαρασταθούν οι τελευταίες του στιγμές.

Ο καθηγητής αναφέρθηκε στη Μαργκερίτ Γιουρσενάρ, που στα σημειωματάριά της, στα «Memoirs of Hadrian», περιέγραψε την άσκησή της ως «ένα πόδι στην επιστήμη και το άλλο στη μαγεία», αυτή τη μαγεία που συνίσταται στη μεταφορά του νου σε έναν άλλο ον. Ο Φλορίντι σημείωσε ότι αυτό ακριβώς κάνει πάντα η αρχαιολογία: ανασυνθέτει επιστημονικά από μέσα έναν χαμένο κόσμο και επιτρέπει την φαντασία του.

Η “τεχνητή νοημοσύνη” μπορεί να επιταχύνει τη διαμόρφωση αυτής της ανασύνθεσης, παρατήρησε, αλλά η μαγεία παραμένει ανθρώπινη. Μια τόσο ισχυρή τεχνολογία φέρει πραγματικούς κινδύνους. Ο Φλορίντι υπενθύμισε ότι η “AI” παράγει υποθέσεις, όχι αλήθειες, και ότι οι υποθέσεις πρέπει να αναθεωρούνται, να συζητούνται, να διορθώνονται, να ενσωματώνονται και να εγκρίνονται. Η επιστημονική ευθύνη, κατέληξε, δεν εκχωρείται.

Ο κίνδυνος δεν είναι ότι κάνει λάθη, κατέληξε ο Φλορίντι, αλλά ότι σταματάμε να σκεφτόμαστε όταν τη χρησιμοποιούμε. Οι ανθρωπιστικές επιστήμες διδάσκουν ακριβώς πώς να ξεχωρίζουμε την ανασύνθεση από τη φαντασία, και η Πομπηία, για άλλη μια φορά, παραμένει το μεγάλο εργαστήριο που διδάσκει.