Πολυτεχνείο 1973: Το συγκλονιστικό ντοκιμαντέρ «Μαρτυρίες» για την εξέγερση
Το φιλμ του Νίκου Καβουκίδη συνδυάζει εικόνες από τη Νομική και την πορεία των αρμάτων προς το Πολυτεχνείο με ηχητικά ντοκουμέντα από τον φοιτητικό ραδιοφωνικό σταθμό

Τον Νοέμβριο του 1973, ο Νίκος Καβουκίδης βρέθηκε ανάμεσα στο πλήθος και απέναντι από τα άρματα, καταγράφοντας όσα συνέβαιναν στην Αθήνα. Από τις εικόνες που τράβηξε στο Πολυτεχνείο δημιούργησε το ντοκιμαντέρ «Μαρτυρίες». Η αφήγηση αρχίζει λίγες ημέρες πριν από τη στιγμή που το τανκ θα ρίξει την πύλη της Πατησίων και ολοκληρώνεται με τον πρώτο εορτασμό της επετείου της φοιτητικής εξέγερσης.
Το πρωινό της 17ης Νοεμβρίου ξεκινά η καταγραφή του Καβουκίδη: οι φοιτητές βρίσκονται συγκεντρωμένοι στο Πολυτεχνείο, συζητούν και γεμίζουν με συνθήματα τους τοίχους. Καθώς πέφτει το σκοτάδι, άρματα κινούνται στη λεωφόρο Αλεξάνδρας και σταματούν μπροστά στο κτήριο. Από τον αυτοσχέδιο σταθμό, ο εκφωνητής απευθύνει με τρεμάμενη φωνή έκκληση στον ελληνικό λαό να σταθεί μαζί με τους φοιτητές. Την επόμενη ημέρα, τα τανκ παραμένουν στο σημείο, η Πατησίων καταβρέχεται με λάστιχα και στην άσφαλτο βρίσκονται λυγισμένα κάγκελα. Οι σκηνές που περιλαμβάνει το ντοκιμαντέρ είναι συγκλονιστικές.
Από την κατάληψη της Νομικής έως την οδό Πατησίων
Ο Νίκος Καβουκίδης είπε στο ΑΠΕ-ΜΠΕ ότι είχε κινηματογραφήσει τη φοιτητική κατάληψη στη Νομική, στην ταράτσα, πριν ακόμη μπουν οι φοιτητές στο Πολυτεχνείο. Ανέφερε πως υπήρχαν συνθήματα και τραγούδια του Θεοδωράκη, ενώ ακολούθησαν οι πρώτες συλλήψεις, και πρόσθεσε ότι έχει πλάνα από όλα αυτά.
Ο Καβουκίδης έχει εργαστεί στην παλαιότερη αλλά και στη νεότερη περίοδο του ελληνικού κινηματογράφου. Όπως εξηγεί, ήδη από μικρός ήθελε να καταγράφει κοινωνικά και πολιτικά γεγονότα, και το ίδιο κίνητρο τον οδήγησε να κινηματογραφήσει και το 1973. Το εργαστήριό του απείχε μόλις δύο τετράγωνα από το Πολυτεχνείο.
Όπως θυμάται, δύο φίλοι του, ο Δημήτρης Παπαχρήστος και ο Λάμπρος Παπαδημητράκης, ήταν εκφωνητές στο Πολυτεχνείο και οι φωνές τους ακούγονται στο ντοκιμαντέρ. Όταν οι φοιτητές μπήκαν στο Πολυτεχνείο, τον ενημέρωσαν και εκείνος θέλησε να μπει. Αρχικά δεν επιτρεπόταν η είσοδος σε όποιον ήθελε, αλλά επειδή γνώριζε τους φοιτητές, τον άφηναν να περνά. Μπαίνοντας από τη Στουρνάρη, άρχισε να τραβά και να καταγράφει.
Οι καταγραφές από τις δύο τελευταίες ημέρες πριν από την εισβολή συνοδεύονται από ηχητικό υλικό που είχε ηχογραφήσει ο ίδιος ο κινηματογραφιστής. Σε αυτό περιλαμβάνεται και απόσπασμα από τις εκπομπές του φοιτητικού ραδιοφωνικού σταθμού.
Τα άρματα φτάνουν στη λεωφόρο Αλεξάνδρας
Το βράδυ της 17ης Νοεμβρίου, ο Καβουκίδης βρισκόταν στη λεωφόρο Αλεξάνδρας. «Τραβούσα που κατέβαιναν τα άρματα. Με το που τα είδα, φαντάστηκα ότι πάνε στο Πολυτεχνείο», λέει.
«Εκεί τράβηξα και τα τελευταία πλάνα μου, γιατί μου είχε τελειώσει το φιλμ. Άφησα τη μηχανή και το μαγνητόφωνο (σ.σ. η μηχανή δεν κατέγραφε ήχο) στο θέατρο που έπαιζε η γυναίκα μου, στο θέατρο Πορεία, και πήγα προς το Πολυτεχνείο, για να δω τι γίνεται».
Λίγο πριν, ο εκφωνητής του Πολυτεχνείου είχε απευθύνει το εξής μήνυμα: «… πώς είναι δυνατόν να κοιμηθείς, όταν τα τανκ έχουν στηθεί μπροστά στις πύλες του Πολυτεχνείου και σημαδεύουν τα παιδιά σου; Πώς είναι δυνατόν να κρυφτείς; Δε μπορούμε να το πιστέψουμε. Για αυτό ακόμα, αυτή τη στιγμή, αγωνιζόμαστε. Να έρθεις κοντά μας. Γιατί πρέπει να κατεβείς σήμερα, αυτή τη στιγμή που το μαθαίνεις, να συνεχίσεις τον αγώνα μας. Κι αν αυτή τη στιγμή μας πιάσουν και αν αυτή τη στιγμή μας σκοτώσουν, ναι, δε φοβόμαστε να πεθάνουμε […]. Αδέρφια μας στρατιώτες, δεν θα σηκώσετε όπλο. […] Αδέλφια μας, στρατιώτες! Αδέλφια μας στρατιώτες! Πώς είναι δυνατόν να σκοτώσετε τα αδέρφια σας! Όλοι πιστεύουμε στη λευτεριά και εγώ πρώτος αρχίζω τον Εθνικό Ύμνο. Από τα Κόκκαλα βγαλμένη… […]».
«Βλέπω το τανκ, πού να πάω, έφυγα για λίγο προς το εργαστήριό μου, που ήταν πιο πάνω, στη Νοταρά», συνεχίζει ο σκηνοθέτης.
Η νύχτα που πέρασε στο εργαστήριο της οδού Νοταρά
Την ίδια στιγμή, το τανκ εισέβαλλε στο Πολυτεχνείο και οι φοιτητές έφευγαν προς τις γύρω πολυκατοικίες αναζητώντας καταφύγιο. Ο Καβουκίδης περιγράφει όσα ακολούθησαν:
«Φτάνοντας στο εργαστήριο και ανοίγοντας την πόρτα ακούω μια φωνή από το βάθος, “Κύριε Νίκο, κύριε Νίκο, μην κλείνεις, θέλουμε να μπούμε μέσα”. Ήταν ένα γειτονάκι, σπούδαζε ηλεκτρολόγος. Μαζί του ήταν γύρω στα 18 παιδιά, φοιτητές, αγόρια και κορίτσια. Τους άνοιξα και μπήκαν. Κάθισαν και συζητούσαμε μέχρι τις 4 – 5 η ώρα τα ξημερώματα. Αυτό που μου έκανε εντύπωση ήταν ότι οι γυναίκες ήταν πολύ δυναμικές, ήταν, ας πούμε, “μπροστάρες” στον φοιτητικό αγώνα. Μπορώ να πω ότι τα παιδιά δεν ήταν τρομοκρατημένα. Αντιμετώπιζαν πολύ δυναμικά τα όσα συνέβαιναν.
»Την επομένη, η αστυνομία επέστρεψε, ρίχνοντας νερό και καθαρίζοντας… Οι φοιτητές συγκεντρώθηκαν, τους καταδίωξαν και πολλοί σκοτώθηκαν εκεί. Οι αύρες πέρασαν στην πόλη, στην Ομόνοια και στο Σύνταγμα, όπως δείχνουν οι εικόνες στις «Μαρτυρίες». Πυροβολούσαν στο ψαχνό. Ανάμεσα στους νεκρούς ήταν και ο νεαρός που μου είχε φωνάξει «να μπούμε, να μπούμε!». Ήταν 21 ετών».
Έναν χρόνο αργότερα, τα αιτήματα της εξέγερσης εξακολουθούν να είναι ζωντανά
Η πρώτη επέτειος της εξέγερσης χάρισε μία από τις πιο συγκλονιστικές σκηνές του ντοκιμαντέρ. Ο Γιάννης Ρίτσος απαγγέλλει «τούτο το χώμα είναι δικό τους και δικό μας», πριν το πλήθος ξεσπάσει σε τραγούδι.
Στο ίδιο σημείο, μια φοιτήτρια εξηγεί τους λόγους για τους οποίους τα αιτήματα του Πολυτεχνείου παρέμεναν επίκαιρα:
«Κάποιοι μας ρωτούν τι ζητάμε εμείς οι φοιτητές το 1975 και γιατί συνεχίζουμε να φωνάζουμε, ενώ έχει περάσει ένας ολόκληρος χρόνος δημοκρατίας. Η απάντηση είναι απλή. Αγωνιζόμαστε για τα ίδια προβλήματα που αντιμετωπίσαμε σε όλη τη δικτατορία, με αποκορύφωμα τη θυσία μας στο Πολυτεχνείο.
»Το κυριότερο πρόβλημα εξακολουθεί να είναι η διεκδίκηση μιας πραγματικά ελεύθερης και δημοκρατικής Παιδείας σε μια ανεξάρτητη και ελεύθερη Ελλάδα. Σήμερα, το αίτημα αυτό περνά μέσα από την κάθαρση και τον εκδημοκρατισμό σε κάθε τομέα της ζωής. Στον αγώνα μας αντιληφθήκαμε πως τα προβλήματά μας είναι κοινά με εκείνα του εργαζόμενου λαού και συνεχίσαμε ενωμένοι τον αγώνα μας. Θα εξακολουθήσουμε να αγωνιζόμαστε, παρά τις φωνές όσων επιμένουν να μας αποκαλούν, όπως και την περίοδο της δικτατορίας, μειοψηφία αναρχικών και ταραξιών».
«Η εικόνα είναι ντοκουμέντο»
Οι «Μαρτυρίες» παρουσιάζουν και τα γεγονότα που ακολούθησαν την πτώση της χούντας. Στην ταινία καταγράφονται η πρώτη πορεία προς την Πρεσβεία των ΗΠΑ και η άφιξη του Καραμανλή. Παράλληλα, φαίνεται η επιστροφή των εξόριστων από τη Γυάρο στο Πόρτο Ράφτη, ανάμεσά τους οι Παντ. Βούλγαρης, Σπ. Χαλβατζής και Ν. Κιάος, αλλά και οι πανηγυρισμοί μετά το δημοψήφισμα που κατήργησε τη Βασιλεία. Ακολουθούν προεκλογικές ομιλίες της Ενωμένης Αριστεράς, με τον Θεοδωράκη να τραγουδά τη Ρωμιοσύνη μαζί με το πλήθος, καθώς και του ΠΑΣΟΚ, της Ένωσης Κέντρου και της Νέας Δημοκρατίας.
«Πάντα τραβούσα φάτσα-φόρα. Απέναντι από τα τανκ και τις αύρες και κινδύνευα για αυτό. Αλλά αυτά τα πλάνα που είναι στις “Μαρτυρίες” είναι καταπληκτικά. Ήμουν πάντα μέσα στον κόσμο», λέει.
Ο Καβουκίδης επανέρχεται συχνά στη δύναμη της εικόνας. Η πεποίθησή του είναι πως η εικόνα διατηρεί την αξία της ανεξάρτητα από το πόσα χρόνια περνούν, και αυτή η πίστη τον οδήγησε να καταγράφει όσα συνέβαιναν στην εποχή του. «Πίστευα πάντα, από μικρός, στη δύναμη της εικόνας. Η εικόνα είναι ντοκουμέντο. Δεν μπορείς να αμφισβητήσεις εάν αυτό που βλέπεις είναι σωστό», καταλήγει.
Δείτε το συγκλονιστικό ντοκιμαντέρ στο Αρχείο της ΕΡΤ: https://archive.ert.gr/6668/
Μη χάνετε τίποτα από το ΔΕΔΟΜΕΝΟ
Ειδήσεις τη στιγμή που συμβαίνουν, αναλύσεις και reels κάθε μέρα.





































// ΣΧΟΛΙΑ
Γίνετε ο πρώτος που θα σχολιάσει αυτό το άρθρο.