Ύπνος: Πρώιμη ένδειξη της νόσου ALS που μπορεί να προηγείται των κινητικών προβλημάτων

Οι διαταραχές του ύπνου ενδέχεται να εκδηλώνονται χρόνια πριν από τα τυπικά κινητικά συμπτώματα της αμυοτροφικής πλευρικής σκλήρυνσης (ALS), όπως προκύπτει από νέα έρευνα. Οι επιστήμονες βρήκαν μεταβολές στα εγκεφαλικά κυκλώματα ελέγχου της εγρήγορσης, οι οποίες φαίνεται ότι εμφανίζονται πριν από τη μείωση της μυϊκής λειτουργίας.

ALS: Οι διαταραχές ύπνου μπορεί να προηγούνται χρόνια των συμπτωμάτων

Πολύ πριν η αμυοτροφική πλευρική σκλήρυνση (ALS) επηρεάσει τους μύες, φαίνεται ότι αλλάζει τον ύπνο των ανθρώπων που νοσούν. Μελέτη στο Science Translational Medicine δείχνει πως, στην ασυμπτωματική περίοδο της πάθησης, υπερλειτουργούν τα εγκεφαλικά δίκτυα που ελέγχουν την εγρήγορση.

Η ομάδα των ερευνητών, υπό τον Luc Dupuis του Inserm και του Πανεπιστημίου του Στρασβούργου, εξέτασε κλινικά δεδομένα ύπνου ατόμων με γενετικές μεταλλάξεις που συνδέονται με υψηλό κίνδυνο ALS, χωρίς να έχουν κινητικές δυσκολίες. Στη συνέχεια, τα ευρήματα αυτά αντιπαραβλήθηκαν με αντίστοιχες καταγραφές ασθενών που είχαν ήδη συμπτώματα και υγιών ομάδων ελέγχου.

Μειωμένος βαθύς ύπνος και μεγαλύτερες περίοδοι εγρήγορσης καταγράφηκαν τόσο στους φορείς του γονιδίου όσο και στους ασθενείς με συμπτώματα. Οι μεταβολές αυτές στον ύπνο διαπιστώθηκαν πολύ πριν αρχίσει οποιαδήποτε κινητική ή σωματική επιδείνωση.

Οι γιατροί επισημαίνουν ότι πρόκειται για ένα ενδεχόμενο πρώιμο βιολογικό εύρημα και όχι για διαγνωστική εξέταση. Οι επίμονες διαταραχές του ύπνου είναι πολύ συχνές στον γενικό πληθυσμό και μόνο σπάνια συνδέονται με νόσο του κινητικού νευρώνα.

ALS: Το εγκεφαλικό «κύκλωμα» που επηρεάζει τον ύπνο πριν εξελιχθεί η νόσος

Στον υγιή εγκέφαλο, οι νευρώνες ορεξίνης του υποθαλάμου ενισχύουν την εγρήγορση κατά τις φυσιολογικές ώρες αφύπνισης. Σε πειραματικά μοντέλα ALS σε ποντίκια, τα δίκτυα ορεξίνης παρουσίασαν παθολογική υπεραντιδραστικότητα πριν από τον θάνατο των κινητικών νευρώνων. Η διαρκής αυτή υπερδραστηριότητα περιόρισε τον αναζωογονητικό ύπνο εκτός REM (non-REM) και οδήγησε σε επίμονη νυχτερινή διακοπή του ύπνου.

Η υπεραντιδραστική σηματοδότηση προκάλεσε ακόμη αντιδράσεις στρες στα γειτονικά γλοιακά κύτταρα, δηλαδή στα μη νευρωνικά κύτταρα του νευρικού συστήματος που στηρίζουν, θρέφουν και προστατεύουν τους νευρώνες. Καθώς η ασθένεια προχωρούσε, αυτά τα υποστηρικτικά κύτταρα του εγκεφάλου έχαναν τις συνήθεις προστατευτικές τους λειτουργίες, επιταχύνοντας την τοπική φλεγμονή των ιστών.

ALS: Νέο χρονοδιάγραμμα για την έναρξη της νόσου

Παραδοσιακά, η ιατρική έρευνα θεωρούσε την ALS αποκλειστικά μια εξελισσόμενη νευροεκφυλιστική πάθηση του κινητικού συστήματος, η οποία πλήττει επιλεκτικά τους κινητικούς νευρώνες στον κινητικό φλοιό του εγκεφάλου και στον νωτιαίο μυελό.

Οι γιατροί αντιμετώπιζαν δευτερογενή προβλήματα, όπως η κόπωση, οι μυϊκές κράμπες και οι αφυπνίσεις στη διάρκεια της νύχτας, ως όψιμες συνέπειες της σωματικής αναπηρίας.

Τα νέα ευρήματα δείχνουν ότι προηγείται η κατάρρευση των υποθαλαμικών δικτύων, παρουσιάζοντας την ALS ως πολυσυστηματική νευροεκφυλιστική νόσο που αρχίζει από τα ρυθμιστικά κέντρα του εγκεφάλου. (Τα υποθαλαμικά δίκτυα αποτελούν σύνθετα συστήματα νευρικών κυκλωμάτων και συνδέσεων στον υποθάλαμο, μια μικρή αλλά ζωτικής σημασίας περιοχή στη βάση του ανθρώπινου εγκεφάλου).

Προκειμένου να αντιμετωπίσουν αυτόν τον μηχανισμό, οι ερευνητές προσπάθησαν να αποκαταστήσουν στα ποντίκια τον διαταραγμένο κύκλο ύπνου. Ακόμη και μία παρέμβαση αρκούσε ώστε τα χαοτικά πρότυπα ύπνου να επιστρέψουν σε φυσιολογικά επίπεδα. Με καθημερινή επανάληψη της παρέμβασης επί 15 ημέρες, καταγράφηκε προστασία των κινητικών νευρώνων από εκφυλισμό και διατήρηση της συνολικής μυϊκής ισχύος.

Η παρέμβαση πριν ξεκινήσει η σωματική καταστροφή των νεύρων μπορεί να συμβάλει στην ανάπτυξη αποτελεσματικών θεραπειών, οι οποίες θα προστατεύουν τους κινητικούς νευρώνες από τον εκφυλισμό.

ALS: Τα όρια των ευρημάτων και η κλινική εφαρμογή

Η ALS οδηγεί σε προοδευτική καταστροφή των νευρικών κυττάρων που ελέγχουν την εκούσια κίνηση των μυών. Οι περισσότεροι ασθενείς πεθαίνουν από αναπνευστική ανεπάρκεια σε διάστημα τριών έως πέντε ετών μετά τη διάγνωση.

Αν και το πείραμα σε ποντίκια έδειξε ότι διατηρούνται οι κινητικοί νευρώνες, τα αποτελέσματα αφορούν πρώιμα ζωικά μοντέλα. Χρειάζονται κλινικές δοκιμές σε ανθρώπους, ώστε να φανεί εάν η στόχευση των κυκλωμάτων του ύπνου μπορεί να μεταβάλει με ασφάλεια την πορεία της νόσου στους ανθρώπους.