Η Μόσχα στις φλόγες: Η νίκη του Ναπολέοντα που έγινε η αρχή της καταστροφής του

Στις 14 Σεπτεμβρίου 1812, ο Ναπολέων Βοναπάρτης στεκόταν στον λόφο Ποκλόναγια, στα δυτικά της Μόσχας, περιμένοντας μια αντιπροσωπεία που δεν θα ερχόταν ποτέ. Ύστερα από μήνες εξαντλητικής εκστρατείας και αιματηρών συγκρούσεων, ο Γάλλος αυτοκράτορας είχε φτάσει μπροστά στην πόλη που πίστευε ότι θα του παρέδιδε ολόκληρη τη Ρωσία.

Περίμενε τους αξιωματούχους της Μόσχας να του προσφέρουν τα κλειδιά της πόλης και να ζητήσουν έλεος. Αντί γι’ αυτό, αντίκρισε μια πρωτεύουσα σιωπηλή, σχεδόν εγκαταλελειμμένη και τρομακτικά αφιλόξενη. Η μεγάλη νίκη του δεν έμοιαζε με θρίαμβο. Έμοιαζε περισσότερο με την αρχή μιας παγίδας.

Η εκστρατεία είχε ξεκινήσει τον Ιούνιο του 1812, όταν η Μεγάλη Στρατιά του Ναπολέοντα πέρασε τον ποταμό Νέμαν και εισέβαλε στη Ρωσική Αυτοκρατορία. Επρόκειτο για μια τεράστια πολυεθνική δύναμη, αποτελούμενη από Γάλλους, Πολωνούς, Ιταλούς, Γερμανούς και στρατιώτες άλλων ευρωπαϊκών λαών. Ο Ναπολέων υπολόγιζε ότι θα συνέτριβε γρήγορα τον ρωσικό στρατό και θα ανάγκαζε τον τσάρο Αλέξανδρο Α΄ να διαπραγματευτεί.

Οι Ρώσοι, όμως, απέφευγαν συστηματικά την αποφασιστική σύγκρουση. Υποχωρούσαν βαθύτερα στο εσωτερικό της χώρας, καταστρέφοντας αποθήκες τροφίμων, καλλιέργειες και εφόδια που θα μπορούσαν να χρησιμοποιήσουν οι εισβολείς.

Η τακτική της «καμένης γης» ανάγκαζε τους Γάλλους να προχωρούν όλο και πιο μακριά από τις βάσεις ανεφοδιασμού τους, σε μια αχανή περιοχή όπου οι αποστάσεις αποδεικνύονταν εξίσου επικίνδυνες με τον αντίπαλο στρατό.

Στις 7 Σεπτεμβρίου, στη μάχη του Μποροντίνο, οι δύο στρατοί συγκρούστηκαν σε μία από τις πιο αιματηρές μάχες των Ναπολεόντειων Πολέμων. Ο Ναπολέων κατέλαβε το πεδίο, αλλά δεν κατάφερε να καταστρέψει τον ρωσικό στρατό. Οι δυνάμεις του στρατάρχη Μιχαήλ Κουτούζοφ υποχώρησαν συντεταγμένα και παρέμειναν ικανές να συνεχίσουν τον πόλεμο.

Μπροστά στο ενδεχόμενο μιας νέας καταστροφικής αναμέτρησης, ο Κουτούζοφ πήρε μια απόφαση που συγκλόνισε τη ρωσική κοινωνία: εγκατέλειψε τη Μόσχα χωρίς μάχη. Για τον ίδιο, η διάσωση του στρατού είχε μεγαλύτερη σημασία από την προσωρινή απώλεια της πόλης. Εφόσον ο ρωσικός στρατός παρέμενε ζωντανός, ο πόλεμος δεν είχε τελειώσει.

Όταν οι πρώτες γαλλικές μονάδες μπήκαν στη Μόσχα το απόγευμα της 14ης Σεπτεμβρίου, βρήκαν άδειους δρόμους, κλειστά σπίτια και ελάχιστους κατοίκους. Το μεγαλύτερο μέρος του πληθυσμού είχε αποχωρήσει μαζί με τον στρατό.

Δεν υπήρχαν πανηγυρισμοί, επίσημη παράδοση ή εκπρόσωποι του τσάρου. Ο Ναπολέων εγκαταστάθηκε στο Κρεμλίνο, εξακολουθώντας να πιστεύει ότι η κατάληψη της πόλης θα οδηγούσε σύντομα σε πρόταση ειρήνης.

Το ίδιο βράδυ άρχισαν να εμφανίζονται οι πρώτες εστίες πυρκαγιάς. Αρχικά έμοιαζαν με μεμονωμένα περιστατικά, όμως μέσα σε λίγες ώρες οι φλόγες εξαπλώθηκαν στις συνοικίες της Μόσχας.

Στις 15 Σεπτεμβρίου ο άνεμος δυνάμωσε και η φωτιά μετατράπηκε σε πύρινη καταιγίδα. Χιλιάδες ξύλινα κτίρια τυλίχθηκαν στις φλόγες, αποθήκες ανατινάχθηκαν και ολόκληρα οικοδομικά τετράγωνα εξαφανίστηκαν.

Ο ουρανός βάφτηκε κόκκινος, ενώ σύννεφα καπνού σκέπασαν την πόλη. Στρατιώτες έσπαγαν πόρτες αναζητώντας τρόφιμα και καταλύματα, την ώρα που άλλοι προσπαθούσαν μάταια να περιορίσουν τις φλόγες.

Το χάος επιδεινώθηκε από τις λεηλασίες, την έλλειψη οργάνωσης και την απουσία λειτουργικού πυροσβεστικού μηχανισμού. Η πυρκαγιά συνεχίστηκε για ημέρες και κατέστρεψε μεγάλο μέρος της Μόσχας. Σύμφωνα με ιστορικές εκτιμήσεις, περίπου τα δύο τρίτα της πόλης παραδόθηκαν στις φλόγες.

Το ποιος έβαλε τη φωτιά παραμένει μέχρι σήμερα αντικείμενο ιστορικής διαμάχης. Οι Γάλλοι κατηγόρησαν τις ρωσικές αρχές ότι είχαν οργανώσει έναν μαζικό εμπρησμό ώστε να στερήσουν από τους εισβολείς τα μέσα επιβίωσης. Ιδιαίτερες υποψίες στράφηκαν εναντίον του κυβερνήτη της Μόσχας, κόμη Φιοντόρ Ροστόπτσιν, ο οποίος φέρεται να είχε διατάξει την απομάκρυνση ή την καταστροφή πυροσβεστικού εξοπλισμού.

Άλλοι ιστορικοί θεωρούν ότι η καταστροφή προκλήθηκε από έναν συνδυασμό παραγόντων. Η Μόσχα ήταν σε μεγάλο βαθμό χτισμένη από ξύλο, οι κάτοικοι είχαν εγκαταλείψει τις περιουσίες τους και δεκάδες χιλιάδες στρατιώτες άναβαν φωτιές για να μαγειρέψουν ή να ζεσταθούν.

Οι λεηλασίες και η διάλυση κάθε οργανωμένης υπηρεσίας μπορούσαν να μετατρέψουν ακόμη και μια μικρή εστία σε ανεξέλεγκτη πυρκαγιά. Αυτόπτες μάρτυρες της γαλλικής πλευράς περιέγραψαν μια πόλη όπου οι φλόγες ξεπηδούσαν σχεδόν ταυτόχρονα από διαφορετικά σημεία.

Ο Ναπολέων βρέθηκε αντιμέτωπος με μια κατάσταση που δεν είχε προβλέψει. Είχε καταλάβει τη Μόσχα, αλλά δεν είχε νικήσει τη Ρωσία. Ο τσάρος δεν απαντούσε στις προτάσεις του και δεν έδειχνε καμία διάθεση να διαπραγματευτεί.

Παράλληλα, η κατεστραμμένη πόλη δεν μπορούσε να προσφέρει επαρκή τρόφιμα, ζωοτροφές και ασφαλή καταλύματα για τον εξαντλημένο γαλλικό στρατό.

Ο αυτοκράτορας παρέμεινε στη Μόσχα για περισσότερο από έναν μήνα, ελπίζοντας ότι ο Αλέξανδρος Α΄ θα λύγιζε. Κάθε ημέρα που περνούσε, όμως, λειτουργούσε υπέρ των Ρώσων. Τα αποθέματα μειώνονταν, η πειθαρχία υποχωρούσε και ο χειμώνας πλησίαζε. Στις 19 Οκτωβρίου, ο Ναπολέων διέταξε τελικά την αποχώρηση.

Η υποχώρηση εξελίχθηκε σε καταστροφή. Η πείνα, το κρύο, οι ασθένειες, οι ρωσικές επιθέσεις και η πλήρης κατάρρευση του ανεφοδιασμού αποδεκάτισαν τη Μεγάλη Στρατιά.

Χιλιάδες άνδρες πέθαναν στους παγωμένους δρόμους ή εγκαταλείφθηκαν επειδή δεν μπορούσαν να συνεχίσουν. Η δύναμη που είχε εισβάλει στη Ρωσία ως ο ισχυρότερος στρατός της Ευρώπης επέστρεψε ως σκιά του εαυτού της.

Η πυρκαγιά της Μόσχας δεν κατέστρεψε αμέσως τον Ναπολέοντα, αλλά αποκάλυψε τα όρια της ισχύος του. Η κατοχή μιας πρωτεύουσας αποδείχθηκε άχρηστη όταν ο αντίπαλος αρνήθηκε να θεωρήσει τον πόλεμο χαμένο.

Ο Κουτούζοφ θυσίασε την πόλη για να διατηρήσει τον στρατό του, ενώ ο τσάρος αρνήθηκε να προσφέρει στον Γάλλο αυτοκράτορα την πολιτική νίκη που αναζητούσε.

Στις 14 Σεπτεμβρίου 1812, ο Ναπολέων μπήκε στη Μόσχα πιστεύοντας ότι είχε φτάσει στο αποκορύφωμα του θριάμβου του.

Στις 15 Σεπτεμβρίου, καθώς έβλεπε τις φλόγες να πλησιάζουν το Κρεμλίνο, άρχισε να γίνεται φανερό ότι η κατάκτηση της πόλης δεν ήταν το τέλος της εκστρατείας αλλά η αρχή της συντριβής του.

Η Μόσχα είχε πέσει, όμως η Ρωσία παρέμενε όρθια. Και μέσα στα αποκαΐδια της πόλης άρχισε να καίγεται μαζί της και ο μύθος του αήττητου Ναπολέοντα.