Όλα τα χρώματα της ακροδεξιάς στην Ευρώπη

Οι διαφορετικές στρατηγικές των κομμάτων από χώρα σε χώρα και το μήνυμα από τις εκλογές στο κρατίδιο της Σαξονίας – Ανχαλτ. Τι αποκαλύπτει έρευνα της MRB για λογαριασμό της διαΝΕΟσις που δημοσιεύει η Realnews.

Των ΕΥ. ΑΡΕΤΑΙΟΥ, Γ. ΛΥΚΟΥΡΕΝΤΖΟΥ – ΠΗΓΗ: Realnews

Η εικόνα που έστειλαν οι εκλογές από τη Σαξονία-Aνχαλτ δεν ήταν μόνο εκείνη μίας ακόμη ισχυρής επίδοσης της ευρωπαϊκής ακροδεξιάς, αλλά και εκείνη μιας σαρωτικής ήττας των κομμάτων του ευρύτερου μεσαίου χώρου. Το Alternative für Deutschland έφθασε στο 43,8%, υπερδιπλασιάζοντας το 20,8% του 2021, απέκτησε 39 από τις 83 έδρες του τοπικού Κοινοβουλίου και άφησε πολύ πίσω τη Χριστιανοδημοκρατική Ένωση, η οποία κατέρρευσε στο 17,2%.

Το SPD περιορίστηκε στο 9,3%, οι Πράσινοι στο 8,9%, η Die Linke στο 8,6%, ενώ η συμμετοχή πλησίασε το 78%, γεγονός που καθιστά δύσκολη την ερμηνεία του αποτελέσματος ως προϊόντος απλής αποχής ή μιας μικρής, ιδιαίτερα κινητοποιημένης, μειοψηφίας.

Το αποτέλεσμα παραμένει γεωγραφικά συγκεκριμένο: πρόκειται για κρατίδιο της πρώην Ανατολικής Γερμανίας με λίγο περισσότερους από δύο εκατομμύρια κατοίκους, σε μια περιοχή όπου το AfD ήταν ήδη πολύ ισχυρό. Ωστόσο, η έκταση της διαφοράς από το CDU και κυρίως το γεγονός ότι ένα κόμμα που οι γερμανικές υπηρεσίες ασφαλείας αντιμετωπίζουν ως ακροδεξιό και του οποίου η τοπική οργάνωση έχει χαρακτηριστεί εξτρεμιστική μπορεί να πλησιάσει την απόλυτη πλειοψηφία σε γερμανικό Κοινοβούλιο μετατρέπουν την αναμέτρηση σε ευρωπαϊκό γεγονός.

Η Γερμανία βρίσκεται στο κέντρο του πολιτικού και οικονομικού μηχανισμού της Ε.Ε. και οποιαδήποτε μετατόπιση του γερμανικού κομματικού συστήματος μπορεί να έχει τραγικές επιπτώσεις σε όλη τη Γηραία Ηπειρο.

Η πρώτη συνέπεια αφορά το ίδιο το μοντέλο με το οποίο η ευρωπαϊκή Κεντροδεξιά, αντιμετωπίζει την ακροδεξιά. Το περίφημο γερμανικό «Brandmauer», το «τείχος προστασίας» που αποκλείει θεσμική συνεργασία με το AfD, εξακολουθεί να ισχύει. Η αριθμητική όμως γίνεται ολοένα δυσκολότερη.

Όταν ένα κόμμα διαθέτει περισσότερους από τέσσερις στους δέκα ψηφοφόρους, ο αποκλεισμός του δεν παράγει κατ’ ανάγκην μια καθαρή κυβερνητική εναλλακτική, ωστόσο μπορεί να υποχρεώσει κόμματα με πολύ διαφορετικές πολιτικές αφετηρίες να συνεργαστούν μόνο και μόνο για να σχηματιστεί πλειοψηφία. Στη Σαξονία-Ανχαλτ, το AfD έμεινε μόλις τρεις έδρες κάτω από την απόλυτη πλειοψηφία. Αυτό ακριβώς το πρόβλημα παρακολουθούν με ανησυχία οι άλλες ευρωπαϊκές πρωτεύουσες.

Γαλλία: Eνίσχυση και πρόβλημα για τη Λεπέν

Στη Γαλλία, όπου οι προεδρικές εκλογές του 2027 απέχουν πλέον λίγους μήνες, το γερμανικό αποτέλεσμα διαβάζεται αναπόφευκτα μέσα από την προοπτική του Rassemblement National. Η Μαρίν Λεπέν και ο Ζορντάν Μπαρτελά, έχουν περάσει χρόνια επιχειρώντας να μετατρέψουν το RN (Εθνικός Συναγερμός) από κόμμα διαμαρτυρίας σε πιθανό κόμμα εξουσίας. Γι’ αυτόν τον λόγο απομακρύνθηκαν από το AfD ήδη πριν από τις ευρωεκλογές του 2024, μετά τις δηλώσεις στελεχών του γερμανικού κόμματος για τα SS και τις διαφωνίες γύρω από τη «remigration», τη μαζική επιστροφή μεταναστών στις πατρίδες προέλευσής τους.

Η νίκη του AfD είναι επομένως διπλή είδηση για το RN. Από τη μία πλευρά επιβεβαιώνει ότι η μετανάστευση, η ταυτότητα, η αποβιομηχάνιση και η δυσπιστία προς τα παραδοσιακά κόμματα μπορούν να δημιουργήσουν τεράστιες εκλογικές δεξαμενές. Από την άλλη, όμως, το RN δεν θέλει να ταυτιστεί με το γερμανικό κόμμα, γιατί η δική του στρατηγική στηρίζεται ακριβώς στην εικόνα μιας εθνικιστικής αλλά θεσμικά αξιόπιστης δύναμης. Η αμηχανία ήταν εμφανής στις γαλλικές αντιδράσεις: το RN απέδωσε το αποτέλεσμα κυρίως στη μετανάστευση και στην αποβιομηχάνιση, ενώ ο Ερίκ Ζεμούρ και το ακροδεξιό κόμμα Reconquete (Ανακατάληψη) το χαιρέτισαν πολύ πιο ανοιχτά.

Ιταλία: Διαφορετικό μοντέλο

Στην Ιταλία, η Τζόρτζια Μελόνι εκπροσωπεί σχεδόν το αντίθετο μοντέλο. Η Fratelli d’Italia προέρχεται από τη μεταφασιστική Δεξιά, αλλά από τότε που ανέλαβε την εξουσία η Ιταλίδα πρωθυπουργός έχει επιδιώξει να εμφανίζεται ως αξιόπιστη και δήθεν μετριοπαθής πολιτικός: παραμένει στο ΝΑΤΟ, υποστηρίζει την Ουκρανία και συνεργάζεται με τις Βρυξέλλες, ενώ ταυτόχρονα διατηρεί σκληρή γραμμή όσον αφορά τη μετανάστευση, την ταυτότητα και τα κοινωνικά ζητήματα.

Για τη Μελόνι, επομένως, η ΣαξονίαΑνχαλτ επιβεβαιώνει τη μετατόπιση του ευρωπαϊκού εκλογικού σώματος προς τα δεξιά, αλλά όχι απαραίτητα τη χρησιμότητα του μοντέλου AfD. Το ιταλικό παράδειγμα δείχνει ότι η ριζοσπαστική Δεξιά μπορεί να κατακτήσει την εξουσία μέσα από την προσαρμογή στους ευρωπαϊκούς και ατλαντικούς θεσμούς, ενώ το γερμανικό παράδειγμα δείχνει ότι μπορεί επίσης να αυξάνει τα ποσοστά της, παραμένοντας πολύ πιο συγκρουσιακή.

Πρόκειται πλέον για δύο ανταγωνιστικές συνταγές στο εσωτερικό της ευρωπαϊκής Δεξιάς, οι οποίες σε σύντομο χρονικό διάστημα αναμένεται να βρεθούν σε τροχιά ανταγωνισμού, ακόμα και σύγκρουσης.

Αυστρία: Το FPΟ βλέπει επιβεβαίωση

Στην Αυστρία η ανάγνωση είναι πολύ πιο άμεση, καθώς το ακροδεξιό FPΟ έχει ήδη κερδίσει εθνικές εκλογές, παραμένοντας μία από τις ισχυρότερες πολιτικές δυνάμεις της χώρας, ενώ βρίσκεται ιδεολογικά πλησιέστερα στο AfD από ό,τι το RN ή το Fratelli d’Italia. Η ηγεσία του υποδέχθηκε με ενθουσιασμό το αποτέλεσμα και αυτό συνέβη διότι για το FPΟ η γερμανική περίπτωση λειτουργεί ως απόδειξη ότι ένα κόμμα μπορεί να παραμένει αποκλεισμένο από τους παραδοσιακούς κυβερνητικούς συνασπισμούς και παρ’ όλα αυτά να συνεχίζει να αυξάνει την εκλογική του δύναμη.

Ολλανδία και Βέλγιο: Πίεση στη συντηρητική Δεξιά

Στην Ολλανδία, το PVV του Γκερτ Βίλντερς έχει ήδη περάσει το όριο μεταξύ διαμαρτυρίας και κυβερνητικής επιρροής και έτσι η σημασία του AfD για την ολλανδική περίπτωση βρίσκεται κυρίως στην επιβεβαίωση ότι η μετανάστευση και η πολιτισμική ταυτότητα παραμένουν ζητήματα ικανά να αναδιοργανώνουν ολόκληρο το κομματικό σύστημα, ακόμη και όταν οι παραδοσιακές δυνάμεις υιοθετούν αυστηρότερες θέσεις.

Στο Βέλγιο, το φλαμανδικό Vlaams Belang παρακολουθεί έναν άλλο παραλληλισμό: τον μακροχρόνιο αποκλεισμό από κυβερνητικές συνεργασίες. Οπως το γερμανικό «Brandmauer», το βελγικό «cordon sanitaire» μπορεί να εμποδίζει την άμεση πρόσβαση στην εξουσία χωρίς κατ’ ανάγκην να εξαφανίζει την εκλογική βάση του κόμματος. Η περίπτωση του AfD ενισχύει έτσι τη συζήτηση για το κατά πόσο η απομόνωση περιορίζει την άκρα δεξιά ή της επιτρέπει να διατηρεί μονίμως την εικόνα της αντισυστημικής δύναμης.

Σουηδία και Φινλανδία: Προς την κυβερνητική επιρροή

Η Σκανδιναβία δείχνει ένα διαφορετικό μοντέλο, με τους Sweden Democrats να έχουν ήδη επηρεάσει αποφασιστικά τη σουηδική πολιτική από το 2022, ενώ το ζήτημα της ακόμη πιο άμεσης συμμετοχής τους στην εξουσία βρίσκεται στο κέντρο των εκλογικών μαχών. Η συνεργασία τους με τη συντηρητική Δεξιά έχει ήδη συμβάλει σε αυστηρότερη μεταναστευτική πολιτική και σε μέτρα για το οργανωμένο έγκλημα.

Στη Φινλανδία, οι Finns Party έχουν ήδη αποκτήσει κυβερνητική εμπειρία. Ετσι, στις σκανδιναβικές χώρες, το μάθημα από τη Γερμανία είναι διαφορετικό: η απομόνωση της άκρας δεξιάς δεν αποτελεί πλέον τον μοναδικό ευρωπαϊκό κανόνα. Σε αρκετές χώρες η Κεντροδεξιά, έχει επιλέξει είτε να συνεργάζεται μαζί της είτε να εξαρτάται κοινοβουλευτικά από αυτήν.

Πολωνία και Ουγγαρία: Εθνικιστική Δεξιά

Στην Πολωνία, η Konfederacja έχει εξελιχθεί σε ιδιαίτερα σημαντική δύναμη, ιδίως μεταξύ των νεότερων ψηφοφόρων, και μπορεί να αποκτήσει ρυθμιστικό ρόλο σε μελλοντικούς κυβερνητικούς συνασπισμούς. Το ενδιαφέρον εκεί βρίσκεται λιγότερο στη σχέση με το AfD και περισσότερο στο γεγονός ότι η ριζοσπαστική Δεξιά μπορεί να πιέζει το ήδη συντηρητικό PiS από ακόμη δεξιότερες θέσεις.

Η Ουγγαρία, αντιθέτως, υπήρξε για χρόνια το εργαστήριο της εθνικοσυντηρητικής μεταμόρφωσης της ευρωπαϊκής πολιτικής μέσω του Fidesz του Βίκτορ Ορμπαν. Παρότι το ουγγρικό σκηνικό έχει πλέον μεταβληθεί, το ορμπανικό μοντέλο εξακολουθεί να προσφέρει στις ευρωπαϊκές εθνικιστικές δυνάμεις μια κεντρική ιδέα: ο στόχος δεν χρειάζεται να είναι η έξοδος από την Ε.Ε. αλλά η αλλαγή της από μέσα, μέσω μιας συμμαχίας κρατών που δίνει μεγαλύτερη έμφαση στην εθνική κυριαρχία και μικρότερη στις υπερεθνικές αρμοδιότητες.

Ισπανία και Πορτογαλία: Το βλέμμα στο Vox και στο Chega

Στην Ισπανία, το Vox βλέπει τη γερμανική επιτυχία ως μέρος μιας ευρύτερης ευρωπαϊκής κανονικοποίησης της εθνικιστικής Δεξιάς. Η ισπανική περίπτωση παραμένει διαφορετική λόγω της σημασίας του ζητήματος της εθνικής ενότητας και της Καταλονίας, αλλά η μετανάστευση έχει αποκτήσει αυξανόμενο βάρος στην ατζέντα του κόμματος.

Στην Πορτογαλία, το Chega του Αντρέ Βεντούρα έχει ήδη κάνει μια εντυπωσιακή διαδρομή από μικρό κόμμα σε μία από τις βασικές κοινοβουλευτικές δυνάμεις. Το αποτέλεσμα του AfD ενισχύει το επιχείρημα του Βεντούρα ότι η άνοδος της άκρας Δεξιάς δεν αποτελεί πορτογαλική εξαίρεση αλλά τμήμα μιας πανευρωπαϊκής αλλαγής.

Το Chega διαθέτει μάλιστα κάτι που πριν από λίγα χρόνια φαινόταν εξαιρετικά δύσκολο για ένα τέτοιο κόμμα στην Πορτογαλία: σταθερή θέση στο κέντρο της εθνικής πολιτικής συζήτησης.

Βρετανία: Το δίλημμα του Φάρατζ

Στη Βρετανία, όπου το Brexit έχει ήδη αλλάξει το πλαίσιο, το Reform UK του Νάιτζελ Φάρατζ αντιμετωπίζει το AfD με μεγαλύτερη προσοχή. Ο Φάρατζ είχε εμφανιστεί σε εκδήλωση του AfD το 2017, αλλά σήμερα προσπαθεί να κρατήσει αποστάσεις από τις φιλορωσικές ή περισσότερο ακραίες πλευρές του γερμανικού κόμματος. Το δίλημμα είναι χαρακτηριστικό της νέας ευρωπαϊκής Δεξιάς: πώς ένα κόμμα διατηρεί την αντισυστημική του ενέργεια και συγχρόνως παρουσιάζεται ως πιθανή κυβερνητική δύναμη. Αυτό είναι και το ευρύτερο αποτέλεσμα στη Σαξονία-Ανχαλτ.

Δεν υπάρχει μια ενιαία ευρωπαϊκή άκρα Δεξιά. Υπάρχουν διαφορετικές οικογένειες: το θεσμικό μοντέλο της Μελόνι, το «αποδαιμονοποιημένο» RN της Λεπέν, το αυστριακό FPΟ, το περισσότερο ριζοσπαστικό AfD, ο εθνικοσυντηρητισμός του Ορμπαν, το Vox, το Chega, η Konfederacja, οι Sweden Democrats και το Reform UK. Διαφωνούν για τη Ρωσία, την Ουκρανία, το ΝΑΤΟ, την ευρωπαϊκή ολοκλήρωση και ακόμη και για τα όρια της εθνικιστικής ρητορικής.

Το κοινό στοιχείο βρίσκεται αλλού και ίσως είναι ακόμα πιο επικίνδυνο. Σε ολοένα περισσότερες ευρωπαϊκές χώρες, αυτά τα κόμματα δεν βρίσκονται πλέον έξω από το πολιτικό σύστημα, αλλά επηρεάζουν τον τρόπο με τον οποίο λειτουργεί: πιέζουν την παραδοσιακή Δεξιά στο Μεταναστευτικό, μετακινούν τη συζήτηση για την εθνική κυριαρχία, επηρεάζουν την πράσινη πολιτική και την ευρωπαϊκή ολοκλήρωση και δυσκολεύουν τη δημιουργία κυβερνητικών πλειοψηφιών χωρίς τη δική τους συμμετοχή.

Γι’ αυτό η εκλογή στη Σαξονία-Ανχαλτ παρακολουθείται από το Παρίσι μέχρι τη Βιέννη, τη Ρώμη, τη Μαδρίτη και τη Στοκχόλμη. Και παντού τίθεται πλέον το ίδιο ερώτημα.

‘Όχι πλέον αν η άκρα Δεξιά αποτελεί μόνιμο τμήμα του ευρωπαϊκού πολιτικού τοπίου, αλλά ποιο από τα διαφορετικά μοντέλα της, η μετριοπαθέστερη πορεία προς την εξουσία, η συνεργασία με την παραδοσιακή Δεξιά ή η διατήρηση μιας σκληρής αντισυστημικής ταυτότητας όπως στο AfD, θα αποδειχθεί το αποτελεσματικότερο στην επόμενη φάση της ευρωπαϊκής πολιτικής. Και ενώ κανείς δεν μπορεί ακόμα να απαντήσει, οι Βρυξέλλες, εξακολουθούν να εθελοτυφλούν.

Γερμανία: Εκλογές σε δύο κρατίδια

Μετά τις εκλογές στο κρατίδιο της Σαξονίας/Ανχαλτ, το αποτέλεσμα των οποίων τάραξε για τα καλά τα νερά στη Γερμανία, αφού το εθνικιστικό AfD (Εναλλακτική για τη Γερμανία) θριάμβευσε με 43,8%, σειρά έχουν δύο ακόμα κρατίδια. Την Κυριακή 20 Σεπτεμβρίου ψηφίζουν για την ανάδειξη τοπικής Βουλής στο Μεκλεμβούργο/ Πομερανία και στο Βερολίνο. Αν και δεν αναμένεται ανάλογη επιτυχία της ακροδεξιάς, είναι σαφή τα στοιχεία ανόδου της.

Στο Μεκλεμβούργο (με πρωτεύουσα το Σβέριν και μεγαλύτερη πόλη το Ροστόκ) στις εκλογές του 2021 είχε συγκεντρώσει 18,01% και τώρα οι μετρήσεις τη φέρνουν στο 35%. Αν επιβεβαιωθεί η πρόβλεψη, τότε η κυβέρνηση Μερτς αποκτά ακόμα πιο σημαντικό πρόβλημα.

Ηδη ο Τίνο Σόμαν, αναπληρωτής πρόεδρος των Χριστιανοδημοκρατών (CDU) του Μεκλεμβούργου, έχει ζητήσει την παραίτηση του καγκελάριου. Στο Βερολίνο, η παρουσία του AfD ήταν σχετικά μικρή το 2023 (9,01%) αλλά τώρα φαίνεται ότι διπλασιάζει το ποσοστό του και κινείται στο 18% «παλεύοντας» για την πρώτη θέση. Η Γερμανία αποτελείται από 16 ομόσπονδα κρατίδια, πέντε από τα οποία βρίσκονται στο ανατολικό κομμάτι της χώρας, εκεί όπου έως το 1990, βρισκόταν ως χώρα η Ανατολική Γερμανία.

Πρόκειται για τα κρατίδια της Σαξονίας/Ανχαλτ (σημαντικές πόλεις Μαγδεμβούργο, Χάλε), Μεκλεμβούργου/Πομερανίας (Ροστόκ, Σβέριν), Θουριγγίας (Ερφούρτη, Ιένα, Βαϊμάρη), Σαξονίας (Δρέσδη, Λειψία, Τσβικάου) και Βραδεμβούργου (Πότσνταμ, Κότμπους). Εκεί για μια σειρά από λόγους, κυριότερος εκ των οποίων είναι η υπανάπτυξη και η αυξημένη ανεργία, τα παραδοσιακά κόμματα σταδιακά ηττώνται και τη θέση τους παίρνουν άλλα με πρώτη την Εναλλακτική για τη Γερμανία.

Απειλή για τη δημοκρατία και στην Ελλάδα

Τι αποκαλύπτει έρευνα της MRB για λογαριασμό της διαΝΕΟσις. Τα ανησυχητικά ευρήματα στους νέους και το μήνυμα από τη σαρωτική νίκη του AfD στη Γερμανία

Ένα ηχηρό καμπανάκι για τις αντοχές της δημοκρατίας και στην Ελλάδα χτυπούν τα ευρήματα της τελευταίας ελληνικής μέτρησης της World Values Survey. Σχεδόν ένας στους έξι πολίτες θεωρεί «πολύ καλό» ή «σχετικά καλό» για τη χώρα να υπάρχει ένας ισχυρός ηγέτης ο οποίος δεν θα δέχεται τον έλεγχο από τη Βουλή και τις εκλογές, ενώ το 14,5% αξιολογεί θετικά ακόμη και την ύπαρξη στρατιωτικής κυβέρνησης.

Τα ποσοστά αποκτούν ακόμη μεγαλύτερο βάρος όταν η έρευνα φωτίζει τις νεότερες ηλικίες. Μεταξύ 18 έως 24 ετών, σχεδόν τρεις στους δέκα βλέπουν θετικά την προοπτική ενός ηγέτη χωρίς κοινοβουλευτικό και εκλογικό έλεγχο.

Τα ευρήματα έρχονται σε μια περίοδο κατά την οποία η Ευρώπη παρακολουθεί την εντυπωσιακή άνοδο δυνάμεων που αμφισβητούν πλευρές του μεταπολεμικού πολιτικού κεκτημένου. Το πιο πρόσφατο και ηχηρό παράδειγμα ήρθε από τη Γερμανία, όπου το ακροδεξιό AfD κατέγραψε ιστορική νίκη στις εκλογές της ΣαξονίαςΑνχαλτ, συγκεντρώνοντας 43,8% και 39 από τις 83 έδρες του τοπικού Κοινοβουλίου. Σε σχέση με τις εκλογές του 2021 αύξησε τη δύναμή του κατά περίπου 23 ποσοστιαίες μονάδες, αφήνοντας τους Χριστιανοδημοκράτες στο 17,2%.

Η σαρωτική επικράτηση του AfD σε ένα γερμανικό κρατίδιο δεν μπορεί ασφαλώς να μεταφερθεί μηχανικά στα ελληνικά δεδομένα. Αναδεικνύει, όμως, μια ευρύτερη ευρωπαϊκή τάση, δηλαδή την αυξανόμενη προθυμία τμημάτων των κοινωνιών να αναζητήσουν απαντήσεις έξω από τα παραδοσιακά πολιτικά σχήματα και, σε ορισμένες περιπτώσεις, να εμφανίζονται περισσότερο ανεκτικά απέναντι σε αυταρχικότερες αντιλήψεις για την άσκηση της εξουσίας.

Σε αυτό ακριβώς το σημείο τα στοιχεία για την Ελλάδα, αποκτούν ξεχωριστό ενδιαφέρον. Η έρευνα πραγματοποιήθηκε από τη MRB Hellas για λογαριασμό της διαΝΕΟσις, στο πλαίσιο της World Values Survey, σε αντιπροσωπευτικό δείγμα 1.200 πολιτών άνω των 18 ετών από ολόκληρη τη χώρα, για το 2025.

Η σύγκριση με την προηγούμενη μέτρηση, αυτή του 2017, αποκαλύπτει μάλιστα μια σαφή μεταβολή και ίσως εκεί να βρίσκεται το πιο ανησυχητικό εύρημα. Το 2017 μόλις το 9% θεωρούσε θετική την ύπαρξη ενός ισχυρού ηγέτη χωρίς έλεγχο από τη Βουλή και τις εκλογές. Το 2025 το ποσοστό φτάνει στο 17,7%. Την ίδια περίοδο, το ποσοστό όσων έβλεπαν θετικά την ύπαρξη στρατιωτικής κυβέρνησης αυξήθηκε από 5,8% σε 14,5%.

Ηλικιακή κατανομή

Ακόμη πιο εντυπωσιακή είναι η ηλικιακή κατανομή. Στους πολίτες ηλικίας 18 έως 24 ετών το 29,9% χαρακτηρίζει «πολύ καλό» ή «σχετικά καλό» ένα σύστημα με ισχυρό ηγέτη, ο οποίος δεν θα υπόκειται στον έλεγχο της Βουλής και των εκλογών. Στους 25-34 ετών το αντίστοιχο ποσοστό βρίσκεται στο 20,4%, ενώ στους 55-64 πέφτει στο 12,4%. Ανησυχητικό είναι και το εύρημα για τη στρατιωτική κυβέρνηση. Στο σύνολο του πληθυσμού την αξιολογεί θετικά το 14,5%, στους άνδρες το ποσοστό φτάνει στο 16%, ενώ μεταξύ των νέων ηλικίας 18-24 ετών ανεβαίνει στο 19,1%. Για τις ηλικίες 25-34 ετών βρίσκεται στο 17,6%, ενώ είναι χαρακτηριστικό ότι σε καμία ηλικιακή ομάδα το ποσοστό δεν πέφτει κάτω από το 10%.

Η εικόνα γίνεται ακόμη καθαρότερη όταν η έρευνα θέτει ευθέως το δίλημμα ανάμεσα στη δημοκρατία και σε ένα αυταρχικό καθεστώς. Στο σύνολο της κοινωνίας, το 75,5% απαντά ότι «η δημοκρατία είναι πάντα προτιμότερη από κάθε άλλου είδους κυβέρνηση».

Παράλληλα, όμως, ένα 15,3% δηλώνει ότι «υπό ορισμένες συνθήκες, μια αυταρχική κυβέρνηση μπορεί να είναι προτιμότερη από μια δημοκρατική», ενώ ακόμη ένα 7% απαντά ότι για ανθρώπους όπως οι ίδιοι δεν έχει σημασία αν το καθεστώς είναι δημοκρατικό ή μη.

Στην ερώτηση για το ποια στοιχεία θεωρούν οι πολίτες «ουσιαστικά χαρακτηριστικά της δημοκρατίας» υπάρχει η φράση «ο Στρατός αναλαμβάνει όταν η κυβέρνηση είναι ανίκανη». Μόνο το 13,5% απαντά ρητά ότι αυτό είναι «ενάντια στη δημοκρατία».

Και εδώ οι νέοι εμφανίζονται περισσότερο αποστασιοποιημένοι από το δημοκρατικό κεκτημένο. Στις ηλικίες 18-24 ετών, μόλις το 61,8% δηλώνει ότι η Δημοκρατία είναι πάντοτε προτιμότερη. Το 22,7% θεωρεί ότι υπό ορισμένες συνθήκες ένα αυταρχικό καθεστώς μπορεί να αποτελεί καλύτερη επιλογή, ενώ το 11,6% δηλώνει αδιάφορο ως προς το αν το πολίτευμα είναι δημοκρατικό.

Η εικόνα, πάντως, έχει και μια ισχυρή θετική πλευρά. Το 90,2% των πολιτών εξακολουθεί να χαρακτηρίζει «πολύ καλό» ή «σχετικά καλό» το δημοκρατικό πολιτικό σύστημα.

Αυτό ακριβώς καθιστά ακόμη πιο ενδιαφέρουσα τη φαινομενική αντίφαση. Ενα μέρος των πολιτών δηλώνει πίστη στη δημοκρατία και την ίδια στιγμή εμφανίζεται διατεθειμένο να αποδεχθεί μορφές διακυβέρνησης που περιορίζουν βασικές λειτουργίες της. Η νίκη του AfD στη Γερμανία προσδίδει στα ελληνικά στοιχεία μια διαφορετική επικαιρότητα.

Η ευρωπαϊκή εμπειρία δείχνει ότι η πολιτική δυσαρέσκεια, η οικονομική ανασφάλεια, η κρίση εμπιστοσύνης στους θεσμούς και η αίσθηση απομάκρυνσης από τα παραδοσιακά κόμματα μπορούν να μετατρέψουν σταδιακά στάσεις που κάποτε βρίσκονταν στο περιθώριο σε μαζική εκλογική συμπεριφορά. Στη Σαξονία-Ανχαλτ, το AfD αξιοποίησε ακριβώς ένα τέτοιο περιβάλλον έντονης απογοήτευσης από την ομοσπονδιακή κυβέρνηση και ανησυχίας για την οικονομία, το κόστος ζωής και το Μεταναστευτικό.

Για την Ελλάδα, επομένως, το σημαντικότερο εύρημα της έρευνας βρίσκεται ίσως πέρα από το ίδιο το μέγεθος των ποσοστών. Βρίσκεται στην τάση τους και κυρίως στην ισχυρότερη παρουσία αυταρχικών αντιλήψεων στις μικρότερες ηλικίες. Η δημοκρατία διατηρεί ευρύτατη κοινωνική αποδοχή, όμως τα περιθώρια ανοχής προς εναλλακτικές μορφές εξουσίας έχουν διευρυνθεί αισθητά μέσα σε λίγα χρόνια.