Κομισιόν: Δοκιμαστική περίοδος 15 ετών για τα νέα μέλη της ΕΕ – «Όχι άλλος Βίκτορ Όρμπαν»

Η Κομισιόν αναδιαμορφώνει ριζικά το πλαίσιο της διεύρυνσης, ώστε η Ευρωπαϊκή Ένωση να προστατευτεί από μελλοντικούς ηγέτες οι οποίοι ενδέχεται να υπονομεύσουν τους δημοκρατικούς θεσμούς ή να παραλύσουν τη διαδικασία λήψης αποφάσεων.

Καθώς αλλάζουν οι γεωπολιτικές ισορροπίες στην Ανατολική Ευρώπη και στα Δυτικά Βαλκάνια, οι Βρυξέλλες προωθούν αυστηρές δικλείδες ασφαλείας, ξεκαθαρίζοντας ότι όποια χώρα εντάσσεται στην ευρωπαϊκή οικογένεια θα παραμένει για μεγάλο διάστημα υπό επιτήρηση.

Η Κομισιόν θέλει να αποτρέψει έναν νέο Βίκτορ Όρμπαν

Καθώς προετοιμάζει την επέκταση του ευρωπαϊκού μπλοκ προς την Ανατολική Ευρώπη μέσα στα αμέσως επόμενα χρόνια, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή επιδιώκει να αποκλείσει την εμφάνιση ενός ακόμη «Βίκτορ Όρμπαν» στις χώρες που θα συμμετάσχουν στην επόμενη διεύρυνση της ΕΕ.

Τις προτάσεις για τη θέσπιση ειδικών ασφαλιστικών δικλείδων ανέπτυξε η Επίτροπος Διεύρυνσης της ΕΕ, Μάρτα Κος, μιλώντας σε συνέντευξη στον Guardian και σε άλλα ευρωπαϊκά μέσα ενημέρωσης.

Ο στόχος είναι να θωρακιστεί η Ένωση απέναντι σε ηγέτες που ενδέχεται να απαξιώσουν τις δημοκρατικές αξίες και να καταστήσουν όμηρο τη διαδικασία λήψης αποφάσεων — στάση την οποία πολλοί ταύτισαν με τον πρώην πρωθυπουργό της Ουγγαρίας.

Η Κος συνόψισε χαρακτηριστικά την επιδίωξη αυτή, δηλώνοντας: «Όχι άλλος Βίκτορ Όρμπαν».

«Πρέπει να διαθέτουμε ταχύτερους μηχανισμούς από το Άρθρο 7 [τη κύρωση που επιτρέπει την αναστολή των δικαιωμάτων ψήφου ενός κράτους-μέλους], εάν τα νέα μέλη κινηθούν ενάντια στο κράτος δικαίου, τη δημοκρατία ή τις αξίες μας».

Δοκιμαστική περίοδος 15 ετών για κάθε νέο μέλος

Όπως προβλέπουν τα σχέδια που έδωσε στη δημοσιότητα η Κος την Τρίτη, κάθε χώρα που θα γίνεται νέο μέλος της ΕΕ θα περνά από δοκιμαστική περίοδο διάρκειας 15 ετών.

Μέσα σε αυτό το χρονικό διάστημα, θα μπορεί να επιβάλλεται στέρηση των δικαιωμάτων ψήφου ή διακοπή της ευρωπαϊκής χρηματοδότησης, εάν παραβιάζονται θεμελιώδεις δημοκρατικές αρχές ή η υποχρέωση πίστης προς την ΕΕ, δηλαδή η αρχή της καλόπιστης συνεργασίας.

Για να τεθούν σε εφαρμογή, πάντως, τα συγκεκριμένα μέτρα θα χρειαστούν την έγκριση των κρατών-μελών της Ευρωπαϊκής Ένωσης.

Το Άρθρο 7 της Συνθήκης για την ΕΕ προβλέπει ότι ένα κράτος που παρεκτρέπεται μπορεί να χάσει το δικαίωμα ψήφου, εφόσον διαπιστώνεται «σοβαρή και εμμονική παραβίαση» των δημοκρατικών αξιών.

Παρά τις πολυετείς συζητήσεις σχετικά με τη δημοκρατική οπισθοδρόμηση στην Πολωνία και την Ουγγαρία επί των προηγούμενων κυβερνήσεών τους, η αποκαλούμενη «πυρηνική επιλογή» δεν χρησιμοποιήθηκε ποτέ. Βασικός λόγος ήταν ότι οι δύο σύμμαχοι στην Κεντρική Ευρώπη αξιοποιούσαν το δικαίωμα βέτο, προστατεύοντας ο ένας τον άλλον από την έσχατη κύρωση.

Οι καινούργιες προτάσεις προβλέπουν χαμηλότερο όριο για να αναστέλλονται τα δικαιώματα ψήφου —ή να επιβάλλεται κάποια διαφορετική ποινή— όταν παραβιάζονται τα δημοκρατικά πρότυπα.

Ευρωπαίος αξιωματούχος σχολίασε: «Πρόκειται για μια μεγάλη καινοτομία και ένα σημαντικό μήνυμα προς τους πολίτες των χωρών που αντιμετωπίζουν με μεγαλύτερο σκεπτικισμό τη διεύρυνση, ότι διαθέτουμε ένα πολύ ισχυρό πλαίσιο, ακόμη και αν κάτι πάει στραβά μετά τη διεύρυνση».

Οι αξιωματούχοι αναγνώρισαν, ωστόσο, ότι αυτή η δικλείδα ασφαλείας έχει περιορισμένη χρονική διάρκεια και θα παύει κάποια στιγμή να ισχύει.

Η Κος εξήγησε τον λόγο: «Εάν αυτή [η δικλείδα] ήταν αόριστης διάρκειας, θα φτάναμε στο σημείο να έχουμε μέλη πρώτης και δεύτερης κατηγορίας».

Η γεωπολιτική ώθηση και ο κίνδυνος εργαλειοποίησης

Το αίτημα για αυστηρότερες ασφαλιστικές δικλείδες διατυπώνεται ενώ η διεύρυνση της ΕΕ αποκτά ξανά δυναμική, με το Μαυροβούνιο, την Αλβανία, τη Μολδαβία και την Ουκρανία να εμφανίζονται ως οι πιθανότεροι υποψήφιοι.

Η ρωσική εισβολή στην Ουκρανία, τον Φεβρουάριο του 2022, αναζωογόνησε την προοπτική περαιτέρω διεύρυνσης της ΕΕ, η οποία επί μακρόν βρισκόταν σε στασιμότητα.

Μόλις λίγες ημέρες μετά τη ρωσική επίθεση, Ουκρανία και Μολδαβία κατέθεσαν αιτήματα προσχώρησης, γεγονός που επανεκκίνησε και τις ενταξιακές προσπάθειες στα Δυτικά Βαλκάνια. Πρόκειται για περιοχή με 17,4 εκατομμύρια κατοίκους, στην οποία Ρωσία και Κίνα ανταγωνίζονται για μεγαλύτερη επιρροή, όπως επισημαίνει ο Guardian.

Για την εισδοχή κάθε νέου μέλους απαιτείται ομόφωνη συμφωνία μεταξύ των 27 σημερινών κρατών-μελών, ενώ ο σκεπτικισμός εξακολουθεί να καταγράφεται σε ιδιαίτερα υψηλά επίπεδα στους Γάλλους και τους Τσέχους ψηφοφόρους.

Παρά τις επιφυλάξεις αυτές, η Κος δήλωσε πεπεισμένη ότι η διεύρυνση παραμένει πολιτικά εφικτή.

Αναφερόμενη στη σύγκρουση για την επικράτηση στην Ανατολική Ευρώπη και στα Βαλκάνια, δήλωσε: «Τα κράτη-μέλη κατανοούν επίσης τι διακυβεύεται».

Η ίδια προσδιόρισε τη Ρωσία και την Κίνα ως «εξωτερικές αποσταθεροποιητικές δυνάμεις που στρέφονται κατά των υποψήφιων χωρών μας».

Αφού περιέγραψε τη διεύρυνση ως «στρατηγικό μας συμφέρον», η Κος τόνισε: «Εάν δεν είμαστε σε θέση να ενσωματώσουμε τη γειτονιά μας, κάποιος άλλος θα έρθει [και] θα την εργαλειοποιήσει εναντίον μας».

Ως χαρακτηριστική περίπτωση, επισήμανε πως η Ρωσία έχει «επενδύσει εκατομμύρια» με στόχο να αποτρέψει χώρες από την ευρωπαϊκή τους πορεία. Αναφέρθηκε στις εκλογές της Μολδαβίας, η οποία είναι υποψήφια προς ένταξη, αλλά και στην Αρμενία, που επιδιώκει πιο στενή σχέση με την ΕΕ.

Παράλληλα, ανέφερε ότι η Κίνα αξιοποιεί την οικονομική της ισχύ, μέσω του ρόλου της ως επενδυτή, προκειμένου να ασκεί επιρροή.

Διαπραγματεύσεις ένταξης για Ουκρανία και Μολδαβία

Ευρωπαίοι αξιωματούχοι προσδοκούν ότι την ερχόμενη εβδομάδα θα αρχίσουν οι διαπραγματεύσεις με την Ουκρανία και τη Μολδαβία για δύο πεδία διαπραγμάτευσης του ευρωπαϊκού δικαίου.

Πρόκειται ειδικότερα για τις «ομάδες κεφαλαίων» που σχετίζονται με την ανταγωνιστικότητα και την εσωτερική αγορά. Αποτελούν ένα εξαιρετικά ευρύ κομμάτι του ευρωπαϊκού κεκτημένου, το οποίο περιλαμβάνει τη φορολογική και την οικονομική και νομισματική πολιτική, την έρευνα και τα μέσα ενημέρωσης.

Η Κος υπογράμμισε πως είναι «πολύ νωρίς για εικασίες» ως προς το κατά πόσον μια χώρα που βρίσκεται σε πόλεμο ή έχει στο έδαφός της μια «παγωμένη διαμάχη» δύναται να ενταχθεί στην ΕΕ.

Επιβεβαίωσε ακόμη ότι οι Ουκρανοί παραγωγοί σιτηρών δεν θα λαμβάνουν επιδοτήσεις από την ΕΕ για όσο διάστημα υπόκεινται σε περιορισμούς στην ευρωπαϊκή αγορά.

Αξιωματούχοι επισήμαναν ότι η Ουκρανία, η οποία πριν από τον πόλεμο ήταν γνωστή ως ο σιτοβολώνας της Ευρώπης και αποτελούσε ζωτικό προμηθευτή για την Αφρική και τη Μέση Ανατολή, έχει παραγωγική κλίμακα εντελώς διαφορετική από αυτή των κρατών-μελών της ΕΕ.

Την ερχόμενη εβδομάδα, οι ηγέτες της ΕΕ θα συζητήσουν τις ιδέες αυτές, έχοντας μπροστά τους δύσκολες αποφάσεις.

Για να μην προκύψει πολιτικό αδιέξοδο σε μια πιθανή ΕΕ των 35 μελών, οι κυβερνήσεις θα πρέπει να εγκαταλείψουν το δικαίωμα βέτο σε θέματα όπως η πολιτική κυρώσεων και η φορολογία. Θα χρειαστεί επίσης να δεχθούν ότι ενδέχεται να μην διαθέτουν πάντα δικό τους Ευρωπαίο Επίτροπο στις Βρυξέλλες.

Κατά το παρελθόν, οι προσπάθειες συρρίκνωσης της Ευρωπαϊκής Επιτροπής είχαν προκαλέσει ισχυρές αντιδράσεις, κυρίως μεταξύ των Ιρλανδών ψηφοφόρων. Το 2008 απέρριψαν τη Συνθήκη της Λισαβόνας, εν μέρει επειδή αντιδρούσαν στην απώλεια ενός μόνιμου Ιρλανδού ανώτατου αξιωματούχου.

Την επόμενη χρονιά, η Ιρλανδία ψήφισε υπέρ της συνθήκης, αφού οι ηγέτες της ΕΕ διαβεβαίωσαν ότι η εκτελεστική εξουσία της Ένωσης θα εξακολουθούσε να έχει έναν Επίτροπο από κάθε κράτος-μέλος.