Η «δίκη των ζώων»: Όταν γουρούνια, αρουραίοι και έντομα οδηγούνταν στα δικαστήρια

Μπορεί σήμερα να ακούγεται σαν σενάριο σατιρικής ταινίας, όμως για αιώνες στην Ευρώπη ζώα βρέθηκαν πραγματικά αντιμέτωπα με τη Δικαιοσύνη.

Γουρούνια κατηγορήθηκαν για τον θάνατο ανθρώπων, αρουραίοι κλήθηκαν να εμφανιστούν ενώπιον εκκλησιαστικών δικαστηρίων και έντομα αντιμετωπίστηκαν ως «παραβάτες» επειδή κατέστρεφαν καλλιέργειες.

Οι περίφημες δίκες ζώων καταγράφονται κυρίως στη μεσαιωνική και πρώιμη νεότερη Ευρώπη και αποτελούν ένα από τα πιο παράξενα κεφάλαια της ιστορίας του Δικαίου.

Το γουρούνι που καταδικάστηκε σε θάνατο

Μία από τις γνωστότερες περιπτώσεις σημειώθηκε το 1386 στη Φαλαίζ της Νορμανδίας.

Ένα γουρούνι κατηγορήθηκε ότι επιτέθηκε σε μικρό παιδί, προκαλώντας τον θάνατό του.

Το ζώο δικάστηκε από κοσμικό δικαστήριο και καταδικάστηκε σε θάνατο.

Οι ιστορικές καταγραφές τέτοιων υποθέσεων δείχνουν πόσο διαφορετικά αντιλαμβάνονταν τότε οι κοινωνίες τη σχέση ανάμεσα στην ευθύνη, την τιμωρία και τα ζώα.

Οι αρουραίοι που απέκτησαν… δικηγόρο

Ακόμη πιο αλλόκοτη είναι η ιστορία που συνδέεται με τον Γάλλο νομικό Μπαρτελεμί ντε Σασενέ, στις αρχές του 16ου αιώνα.

Ο Σασενέ έγινε γνωστός για την υπεράσπιση αρουραίων που κατηγορούνταν ότι είχαν καταστρέψει καλλιέργειες.

Το μεγάλο πρόβλημα ήταν προφανές: οι κατηγορούμενοι δεν παρουσιάστηκαν στο δικαστήριο.

Η υπεράσπιση φέρεται να υποστήριξε ότι η κλήτευση έπρεπε να γίνει γνωστή σε όλους τους αρουραίους της περιοχής και ότι η μετάβασή τους στο δικαστήριο ήταν επικίνδυνη εξαιτίας των γατών που βρίσκονταν στους δρόμους.

Η υπόθεση έχει μείνει στην ιστορία ως χαρακτηριστικό παράδειγμα του πόσο κυριολεκτικά μπορούσε να εφαρμοστεί η δικαστική διαδικασία ακόμη και απέναντι σε ζώα.

Στο εδώλιο ακόμη και… έντομα

Οι δίκες δεν περιορίζονταν στα μεγάλα ζώα.

Σμήνη εντόμων, σκαθάρια και άλλα παράσιτα που προκαλούσαν ζημιές στις καλλιέργειες μπορούσαν να αποτελέσουν αντικείμενο διαδικασιών ενώπιον εκκλησιαστικών αρχών.

Σε αυτές τις περιπτώσεις δεν ήταν φυσικά δυνατό να συλληφθούν χιλιάδες ζώα.

Αντίθετα, μπορούσε να ακολουθηθεί μια τελετουργική διαδικασία με εντολές προς τα παράσιτα να εγκαταλείψουν μια περιοχή, ακόμη και με εκκλησιαστικές κυρώσεις.

Γιατί έκαναν κάτι τόσο παράξενο;

Για τον σύγχρονο άνθρωπο, η ιδέα ότι ένα ζώο μπορεί να διαθέτει ποινική ευθύνη είναι παράλογη.

Στον Μεσαίωνα, όμως, η κοινωνία λειτουργούσε μέσα σε ένα πολύ διαφορετικό θρησκευτικό και νομικό πλαίσιο.

Μια καταστροφή στις καλλιέργειες ή ο θάνατος ενός ανθρώπου από ζώο δεν αντιμετωπιζόταν πάντοτε απλώς ως ένα φυσικό περιστατικό.

Η αποκατάσταση της τάξης μπορούσε να απαιτεί μια δημόσια και συμβολική διαδικασία τιμωρίας.

Παράλληλα, ορισμένα ζώα –ιδιαίτερα τα γουρούνια– κυκλοφορούσαν ελεύθερα στις μεσαιωνικές πόλεις, με αποτέλεσμα σοβαρά περιστατικά επιθέσεων να μην είναι αδιανόητα.

Υπήρχαν πραγματικά δικηγόροι;

Σε ορισμένες από αυτές τις διαδικασίες, ναι.

Ιδιαίτερα στις εκκλησιαστικές υποθέσεις, μπορούσαν να χρησιμοποιηθούν νομικά επιχειρήματα και εκπρόσωποι, δημιουργώντας καταστάσεις που σήμερα μοιάζουν σχεδόν σουρεαλιστικές.

Δεν πρέπει, ωστόσο, να φανταζόμαστε ότι κάθε ιστορία για «ζώα στο εδώλιο» συνέβαινε με ακριβώς τον ίδιο τρόπο. Οι διαδικασίες διέφεραν ανά εποχή, περιοχή και δικαστήριο, ενώ αρκετές αφηγήσεις διογκώθηκαν με το πέρασμα των αιώνων.

Ένα δικαστικό έθιμο που εξαφανίστηκε

Με την εξέλιξη του Δικαίου και των επιστημονικών αντιλήψεων για τη συμπεριφορά των ζώων, τέτοιες πρακτικές σταδιακά εξαφανίστηκαν.

Σήμερα ένα ζώο που προκαλεί τον θάνατο ή τον τραυματισμό ανθρώπου μπορεί να θανατωθεί ή να απομακρυνθεί για λόγους ασφαλείας, ανάλογα με τη νομοθεσία.

Δεν θεωρείται όμως ποινικά υπεύθυνο με την ανθρώπινη έννοια.

Κι όμως, πριν από μερικούς αιώνες, στην Ευρώπη μπορούσε να συμβεί κάτι που σήμερα μοιάζει αδιανόητο: να ανοίξει μια δικαστική υπόθεση και ο κατηγορούμενος να είναι ένα γουρούνι, ένας αρουραίος ή ακόμη και ένα έντομο.