Το παράξενο βικτωριανό έθιμο «Δεύτερα μάτια» που έκανε τους νεκρούς να μοιάζουν ζωντανοί

Σήμερα η ιδέα μιας μεταθανάτιας φωτογραφίας μπορεί να προκαλεί αμηχανία ή ακόμη και σοκ. Στη Βικτωριανή εποχή, όμως, αποτελούσε μια απολύτως αποδεκτή πρακτική και, για πολλές οικογένειες, έναν πολύτιμο τρόπο να διατηρήσουν ζωντανή τη μνήμη των αγαπημένων τους.

Τον 19ο αιώνα η φωτογραφία ήταν ακόμη μια ακριβή διαδικασία και πολλοί άνθρωποι δεν είχαν φωτογραφηθεί ποτέ όσο ζούσαν. Όταν ένα μέλος της οικογένειας –ιδιαίτερα ένα παιδί– πέθαινε, η μεταθανάτια φωτογραφία γινόταν συχνά το μοναδικό ενθύμιο που θα διατηρούσαν οι συγγενείς.

Οι φωτογράφοι προσπαθούσαν να παρουσιάσουν τον νεκρό όσο το δυνατόν πιο γαλήνιο, σαν να κοιμόταν. Σε αρκετές περιπτώσεις, όμως, πήγαιναν ένα βήμα παραπέρα. Με ειδικές τεχνικές ζωγράφιζαν πάνω στη φωτογραφία μάτια επάνω στα κλειστά βλέφαρα ή πρόσθεταν μικρές πινελιές στις κόρες των ματιών, ώστε το πρόσωπο να αποκτήσει ξανά «ζωντάνια». Αυτά τα ζωγραφισμένα μάτια έγιναν γνωστά ως «δεύτερα μάτια», επειδή δημιουργούσαν την ψευδαίσθηση ότι ο άνθρωπος κοιτούσε τον φακό.

Δεν ήταν όμως η μοναδική τεχνική. Οι φωτογράφοι χρησιμοποιούσαν ειδικές βάσεις για να κρατούν όρθιο το σώμα, τοποθετούσαν τον νεκρό σε καρέκλες ή δίπλα στα υπόλοιπα μέλη της οικογένειας και φρόντιζαν να δώσουν μια εικόνα ηρεμίας, σαν να επρόκειτο για μια συνηθισμένη οικογενειακή φωτογραφία. Σε ορισμένες περιπτώσεις οι συγγενείς χαμογελούσαν ελαφρά, καθώς η φωτογραφία δεν αποτελούσε εικόνα τρόμου, αλλά μια τελευταία πράξη αγάπης και αποχαιρετισμού.

Το έθιμο ήταν ιδιαίτερα διαδεδομένο στη Βρετανία, στις Ηνωμένες Πολιτείες και σε πολλές ευρωπαϊκές χώρες. Η υψηλή παιδική θνησιμότητα, οι επιδημίες και το γεγονός ότι η φωτογραφία ήταν ακόμη πολυτέλεια εξηγούν γιατί τόσες οικογένειες επέλεγαν να απαθανατίσουν τους ανθρώπους τους μετά τον θάνατό τους. Για πολλούς γονείς, αυτή ήταν η μοναδική φωτογραφία που θα είχαν ποτέ του παιδιού τους.

Καθώς η φωτογραφία έγινε φθηνότερη και πιο προσιτή στις αρχές του 20ού αιώνα, οι περισσότεροι άνθρωποι διέθεταν πλέον πολλές φωτογραφίες από τη ζωή τους. Παράλληλα, άλλαξε και ο τρόπος με τον οποίο οι κοινωνίες αντιμετώπιζαν τον θάνατο, με αποτέλεσμα η μεταθανάτια φωτογράφιση να εγκαταλειφθεί σταδιακά.

Σήμερα, οι εικόνες αυτές εξακολουθούν να προκαλούν έντονα συναισθήματα. Ωστόσο, πίσω από το μακάβριο θέαμα δεν κρυβόταν κάποια σκοτεινή τελετουργία, αλλά η ανθρώπινη ανάγκη να κρατήσει ζωντανή την ανάμνηση ενός προσώπου που χάθηκε. Τα «δεύτερα μάτια» δεν ήταν τίποτε περισσότερο από μια προσπάθεια να νικηθεί, έστω και για μια στιγμή, η σιωπή του θανάτου.