Ήταν ένα αντικείμενο μεγέθους παλάμης, με ορθογώνιο σχήμα που έμοιαζε με μικρό δοχείο με λοξά τοιχώματα. Στην επίπεδη επιφάνειά του υπήρχαν χαραγμένα σημεία οργανωμένα σε σειρές, συνολικά 24 σύμβολα. Έξι χιλιάδες χρόνια μετά, κανείς δεν έχει καταφέρει να τα αποκρυπτογραφήσει.
Η πλάκα της Gradeshnitsa φυλάσσεται σήμερα στο Περιφερειακό Ιστορικό Μουσείο της Vratsa στη Βουλγαρία και θεωρείται ένα από τα πιο αμφιλεγόμενα αρχαιολογικά ευρήματα της Ευρώπης, καθώς ενδέχεται να αποτελεί μία από τις αρχαιότερες προσπάθειες “γραφής” στην ήπειρο.
Οι συστηματικές ανασκαφές διήρκεσαν σχεδόν μια δεκαετία (1964–1971). Κάτω από το χωριό εντοπίστηκαν τρεις διαδοχικές πολιτισμικές στρώσεις. Χάρη στις σύγχρονες χρονολογήσεις, η αρχαιότερη κατοίκηση τοποθετείται μεταξύ 5050 και 4600 π.Χ. Η πλάκα βρέθηκε στη δεύτερη στρώση, περίπου μεταξύ 5000 και 4800 π.Χ., γεγονός που την καθιστά ένα από τα παλαιότερα αντικείμενα με χαραγμένα σύμβολα στην Ευρώπη.
Η Gradeshnitsa ήταν σύγχρονη με άλλους πολιτισμούς των Βαλκανίων και του Δούναβη, όπως ο πολιτισμός Vinča-Turdaș στη σημερινή Σερβία, ο Boian-Vidra στη Ρουμανία και ο Karanovo V στη νότια Βουλγαρία. Όλες αυτές οι κοινωνίες είχαν κοινά χαρακτηριστικά, μεταξύ των οποίων και τη χάραξη γεωμετρικών συμβόλων σε κεραμικά αντικείμενα.
Η πλάκα είναι κατασκευασμένη από πηλό αναμεμειγμένο με πολύ λεπτά θραύσματα κεραμικής, γνωστά ως grog, καθώς και οργανικά υλικά, ενώ στην πίσω πλευρά αποτυπώνεται ένα κεφάλι σε ανεστραμμένο τρίγωνο, σώμα σε ρόμβο με τα χέρια υψωμένα και πόδια σε μικρό τρίγωνο. Ο Bogdan Nikolov την ερμήνευσε ως λατρευτική στάση, ενώ στα δύο άκρα υπάρχουν οπές που πιθανότατα χρησίμευαν για να την κρεμούν.
Η πλάκα βρέθηκε στο δάπεδο μιας κατοικίας η οποία ήταν μεγαλύτερη από τις υπόλοιπες και χωριζόταν σε δύο δωμάτια. Στο βόρειο υπήρχαν φούρνος, εγκατάσταση άλεσης σιτηρών και περίπου δέκα αγγεία, ενώ στο νότιο δωμάτιο, όπου βρέθηκε η πλάκα, υπήρχαν δύο ρηχά αγγεία με χαραγμένα σύμβολα και ένα ανθρωπόμορφο ειδώλιο. Αυτό οδήγησε τον Nikolov στο συμπέρασμα ότι ο χώρος είχε πιθανότατα λατρευτική ή τελετουργική λειτουργία.
Το ερώτημα αν τα σύμβολα αποτελούν γραφή παραμένει ανοιχτό. Ο γλωσσολόγος Vladimir Georgiev υπήρξε από τους πρώτους που υποστήριξαν ότι πρόκειται για πρώιμη μορφή γραφής, κάτι που προκάλεσε έντονη συζήτηση. Ο Marco Merlini, δημιουργός της βάσης δεδομένων DatDas για την αποκαλούμενη Πρωτο-Δουνάβια γραφή, υποστήριξε ότι πρόκειται για δομημένο σύστημα με πιθανές σημασίες και πιθανή σύνδεση με σεληνιακούς κύκλους. Η Marija Gimbutas τα συνέδεσε με θρησκευτικά και μυθολογικά σύμβολα των προϊστορικών ευρωπαϊκών κοινωνιών, ενώ ο John Chapman (Τζον Τσάπμαν) τα θεωρεί μορφή οπτικής επικοινωνίας χωρίς να συνιστούν γραφή.
Το βασικό εμπόδιο για την αποκρυπτογράφηση είναι η έλλειψη επαρκούς υλικού. Δεν υπάρχουν αρκετά κείμενα, ούτε παράλληλες επιγραφές σε γνωστή γλώσσα. Τα σύμβολα εμφανίζονται αποσπασματικά και χωρίς σαφές γλωσσικό πλαίσιο, με αποτέλεσμα να θεωρούνται σήμερα περισσότερο ως συμβολικό ή πρωτο-σημειολογικό σύστημα με πιθανές τελετουργικές ή αναγνωριστικές λειτουργίες.
Χρονολογικά, τα σύμβολα της Gradeshnitsa είναι παλαιότερα από τη σουμεριακή σφηνοειδή γραφή και τα αιγυπτιακά ιερογλυφικά, τα οποία εμφανίζονται περίπου μεταξύ 3200 και 3000 π.Χ. Αν όντως πρόκειται για γραφή, τότε προηγείται των γνωστών συστημάτων γραφής κατά περισσότερο από μία χιλιετία.
Η πλάκα παραμένει μέχρι σήμερα σε Μουσείο της Βουλγαρίας. Είναι ένα μικρό, λιτό αντικείμενο από πηλό, αλλά κάθε νέα μελέτη επαναφέρει τα ίδια ερωτήματα: τι σημαίνουν τα 24 σύμβολα, ποιος τα χάραξε και για ποιο λόγο. Δεν υπάρχει ακόμη απάντηση, και ίσως γι’ αυτό το εύρημα της Gradeshnitsa συνεχίζει να θεωρείται ένα από τα πιο αινιγματικά αντικείμενα της ευρωπαϊκής προϊστορίας.
