Είτε είναι μπλε, πράσινο, ή καστανό, το χρώμα των ματιών κάποιου τραβάει αμέσως την προσοχή μας.
Αλλά υπάρχει κάτι ασυνήθιστο στα ανθρώπινα μάτια: Έχουν μια μεγάλη περιοχή λευκού που περιβάλλει την ίριδα. Τα περισσότερα άλλα θηλαστικά έχουν εντελώς σκούρα μάτια με κόρες που σχεδόν δεν διακρίνονται.
Γιατί λοιπόν είμαστε διαφορετικοί; Σε τι χρησιμεύει στην πραγματικότητα το λευκό μέρος των ματιών μας;
Το λευκό των ματιών μας, μας βοηθά να συνδεθούμε.
Οι επιστήμονες έδωσαν ελάχιστη προσοχή σε αυτό το ερώτημα μέχρι το 1997, όταν ο Shiro Kohshima, Ιάπωνας βιολόγος στο Πανεπιστήμιο του Κιότο, αποφάσισε να ρίξει μια πιο προσεκτική ματιά. Σύγκρινε τα μάτια σχεδόν των μισών υπαρχόντων πρωτευόντων θηλαστικών και διαπίστωσε ότι μόνο οι άνθρωποι είχαν λευκό στα μάτια τους. Η θεωρία του ήταν ότι το λευκό μέρος του ματιού (ο σκληρός χιτώνας) μας βοηθά να επικοινωνούμε, επειδή διευκολύνει να καταλάβουμε πού κοιτάζει κάποιος.
Η αντίθεση μεταξύ του λευκού σκληρού χιτώνα και της σκούρας κόρης κάνει το περίγραμμα του ματιού πιο ορατό. Έχουμε επίσης πιο επιμήκη μάτια από άλλα ζώα, γεγονός που καθιστά ακόμη πιο εύκολο να καταλάβουμε πού μπορεί να κοιτάζει κάποιος.
Το να παρακολουθούμε το βλέμμα κάποιου είναι εκπληκτικά ισχυρό. Μπορεί να υποδείξει αν λέει την αλήθεια, να επιστήσει την προσοχή μας σε κάτι, ακόμη και να μας βοηθήσει να επικοινωνήσουμε. Η γλώσσα, άλλωστε, μπορεί να είναι περίπλοκη και διφορούμενη.
Η ικανότητα να παρακολουθούμε ενεργά πού κοιτάζουν οι άλλοι εμφανίζεται μεταξύ δύο και τεσσάρων μηνών και στους οκτώ μήνες γίνεται συνεπής συμπεριφορά. «Το βλέμμα είναι ένας φυσικός δείκτης που διευκολύνει την κατανόηση μεταξύ μας», λέει ο Kano. «Αν κοιτάξετε ένα ανθρώπινο βρέφος, τότε αυτό το βρέφος αρχίζει να ενδιαφέρεται για εσάς». Η επαφή με τα μάτια βοηθά επίσης στην ανάπτυξη των απαραίτητων γλωσσικών δεξιοτήτων. Το να έχουν λευκό σκληρό χιτώνα σημαίνει ότι τα βρέφη μπορούν να ακολουθούν πιο εύκολα τα μάτια ενός ενήλικα προς ένα συγκεκριμένο αντικείμενο, να ακούν το όνομα του αντικειμένου και να αναπτύσσουν το λεξιλόγιό τους. Μελέτες δείχνουν ότι τα βρέφη που ακολουθούν το βλέμμα πιο συχνά στους δέκα μήνες έχουν μεγαλύτερο λεξιλόγιο.
Ωστόσο, πρόσφατα, ο Juan Perea-García, εξελικτικός βιολόγος στο Πανεπιστήμιο του Las Palmas de Gran Canaria, αμφισβήτησε πόσο σημαντικό είναι στην πραγματικότητα το λευκό του ματιού στην επικοινωνία. «Η υπόθεση του συνεργατικού ματιού αξιοποιεί την προκατάληψη της ανθρώπινης ιδιαιτερότητας», λέει ο Perea-García. «Γι’ αυτό είναι τόσο συναρπαστική». Από τη μελέτη του Tomasello το 2007 που πρότεινε τη θεωρία, η έρευνα έχει δείξει ότι υπάρχουν και άλλα πρωτεύοντα θηλαστικά με λευκό σκληρό χιτώνα. Ο Perea-García επισημαίνει επίσης ότι, για ορισμένους ανθρώπους από τη Νότια Ασία, την Αφρική και την Αυστραλία, ο σκληρός χιτώνας τους δεν είναι ομοιόμορφα λευκός, αλλά πιο χρωματισμένος. Έτσι, υποστηρίζει ότι δεν είναι η λευκότητα των ματιών που είναι σημαντική για την επικοινωνία, αλλά η αντίθεση μεταξύ του σκληρού χιτώνα και της ίριδας.
Αλλά αυτό μπορεί να μην είναι όλη η ιστορία. Ενώ ο ανθρώπινος σκληρός χιτώνας δεν είναι πάντα ομοιόμορφα λευκός, τείνουμε να δείχνουμε σημαντικά περισσότερο από το λευκό των ματιών μας από ό,τι τα περισσότερα πρωτεύοντα θηλαστικά και τα πειράματα υποδηλώνουν ότι η διαφορά έχει σημασία.
Ο Κάνο και η ομάδα του συνέκριναν τον τρόπο με τον οποίο οι άνθρωποι και οι χιμπατζήδες ερμήνευαν εικόνες ματιών ανθρώπων και χιμπατζήδων.
Διαπίστωσαν ότι και τα δύο είδη ήταν σε καλύτερη θέση να διακρίνουν την κατεύθυνση του βλέμματος από τους ανθρώπους. Στη συνέχεια, έκαναν και τις δύο εικόνες μικρότερες και πιο σκούρες. Τα μάτια των χιμπατζήδων έγιναν ακόμη πιο δύσκολα στην ανάγνωση από τους ανθρώπους. «Η εργασία μας υποδηλώνει ότι η ορατότητα του βλέμματος εξαρτάται όχι μόνο από την αντίθεση ίριδας-σκληρού χιτώνα, αλλά και από την ορατότητα του συνολικού περιγράμματος του ματιού», λέει ο Κάνο.
Με άλλα λόγια, δεν έχει να κάνει μόνο με το πόσο καλά ξεχωρίζει η ίριδα. Ο λευκός σκληρός χιτώνας κάνει ολόκληρο το σχήμα του ματιού πιο ορατό σε σχέση με το πρόσωπο, κάτι που είναι δύσκολο να διακριθεί στα σκούρα μάτια των χιμπατζήδων. Αυτά τα χαρακτηριστικά συνεργάζονται και φαίνεται να διευκολύνουν την παρακολούθηση της κατεύθυνσης του βλέμματός μας σε συνθήκες κακής ορατότητας.
Το λευκό των ματιών μας υποδηλώνει επίσης υγεία και ηλικία.
Τα λευκά μάτια μπορεί επίσης να έχουν έναν άλλο σκοπό: Διευκολύνουν την παρατήρηση αλλαγών στο χρώμα των ματιών, οι οποίες μπορούν να υποδηλώνουν σημαντικές πληροφορίες για την υγεία ή την ηλικία. Καθώς μεγαλώνουμε, το λευκό των ματιών σταδιακά γίνεται πιο κίτρινο ή κόκκινο, λόγω των λιπαρών αποθέσεων και των περισσότερων αιμοφόρων αγγείων γύρω από τα μάτια μας. Αυτή η μετατόπιση μπορεί να συμβεί πιο γρήγορα με κακή υγεία ή διατροφή.
Ωστόσο, εάν ο σκληρός χιτώνας αλλάξει ξαφνικά χρώμα, μπορεί να σηματοδοτήσει πιο σοβαρά προβλήματα υγείας. Το σοβαρό κιτρίνισμα σχετίζεται στενά με τον ίκτερο, μια αποτυχία του ήπατος να φιλτράρει σωστά το αίμα, ενώ η οξεία ερυθρότητα μπορεί να υποδηλώνει λοίμωξη των ματιών. Ένας κίτρινος ή κόκκινος σκληρός χιτώνας επηρεάζει επίσης, το πόσο υγιείς νομίζουν οι άλλοι ότι είστε. Οι ερευνητές το εξέτασαν αυτό χειριζόμενοι ψηφιακά εικόνες των ματιών, ώστε να είναι πιο κόκκινες ή κίτρινες. Τα άτομα με κίτρινα ή κόκκινα μάτια θεωρούνταν λιγότερο υγιή, μεγαλύτερης ηλικίας και λιγότερο ελκυστικά. Είναι ένα άμεσο πλαίσιο αναφοράς που δείχνει πόσες πληροφορίες λαμβάνουμε από τα μάτια μας.
Έτσι, την επόμενη φορά που θα τραβήξετε την προσοχή κάποιου στην άλλη άκρη του δωματίου και θα χαμογελάσετε, αφιερώστε ένα δευτερόλεπτο για να εκτιμήσετε τη σημασία του λευκού στα μάτια του. Χωρίς αυτό, αυτή η σύνδεση μπορεί να μην είχε συμβεί ποτέ.
