Πολυτεχνείο: Το «Πότε θα κάνει ξαστεριά» απέναντι στα τανκς και το τραγούδι ως δίαυλος επικοινωνίας στη Χούντα
Η λογοκρισία και οι διώξεις περιόρισαν την καλλιτεχνική δημιουργία, όμως οι μπουάτ και τα συλλογικά τραγούδια διατήρησαν ζωντανή την πολιτική έκφραση

Καθώς αναβιώνει επετειακά το έπος του Πολυτεχνείου, ένα από τα πιο συγκλονιστικά ντοκουμέντα είναι η ηχογράφηση των φοιτητών που τραγουδούν με παρρησία το ριζίτικο «Πότε θα κάνει ξαστεριά» μπροστά στα τανκς. Λίγες ώρες αργότερα, τα άρματα θα αιματοκυλούσαν την εξέγερση των νέων.
Το στιγμιότυπο αναδεικνύει πόσο καθοριστικό υπήρξε το τραγούδι, κρατώντας ζωντανές τις ελπίδες και το δημοκρατικό φρόνημα των Ελλήνων που βρίσκονταν «στον γύψο». Ήταν τα σκοτεινά χρόνια του «αποφασίζομεν και διατάσσομεν» των Συνταγματαρχών, όταν η τρομοκρατία, η σιωπή που επιβαλλόταν, η λογοκρισία και οι διώξεις των «ανεπιθύμητων» δημιουργών αποτελούσαν καθημερινότητα, έως το Πολυτεχνείο.
Τον ρόλο που είχε το τραγούδι και τα εμπόδια για τους δημιουργούς και τους ερμηνευτές στη διάρκεια της Χούντας επιχειρεί να αναδείξει το ΑΠΕ-ΜΠΕ. Στην προσπάθεια συμβάλλουν καταξιωμένοι καλλιτέχνες της εποχής: ο Θέμης Ανδρεάδης, που μεγάλωσε καλλιτεχνικά και καθιερώθηκε στις μπουάτ εκείνα τα δύσκολα χρόνια, καθώς και οι Νίκος Δαπέρης και Γιώργος Στεφανάκης από το θρυλικό ροκ συγκρότημα Πελόμα Μποκιού. Στο αφιέρωμα συμμετέχει επίσης η Ελένη Πασχαλούδη, επίκουρη καθηγήτρια στο Τμήμα Πολιτικών Επιστημών του ΑΠΘ.
«Το συλλογικό τραγούδι αποτέλεσε μια ιδιότυπη μορφή ελευθερίας»
Μιλώντας στον Γιώργη-Βύρωνα Δάβο, η κα Πασχαλούδη επισημαίνει ότι «η επιβολή της δικτατορίας στις 21 Απριλίου 1967 ανέκοψε βίαια μια περίοδο έντονης πολιτικής και πολιτισμικής κινητοποίησης». Η κινητοποίηση αυτή είχε αρχίσει στις αρχές της δεκαετίας του 1960, με τον Μίκη Θεοδωράκη, τις μελοποιήσεις ποιητών και τις συναυλίες του, που «αποτέλεσαν χώρους συλλογικής συμμετοχής, όπου η μουσική συνδεόταν με τις διεκδικήσεις για δημοκρατία και κοινωνική αλλαγή. Η λογοκρισία, οι διώξεις και οι απαγορεύσεις περιόρισαν την ελευθερία της έκφρασης και επιχείρησαν να ελέγξουν την καλλιτεχνική δημιουργία».
Για την κα Πασχαλούδη, πάντως, «το τραγούδι εξακολούθησε να αποτελεί έναν σημαντικό δίαυλο επικοινωνίας και συλλογικής έκφρασης, αποκτώντας συχνά πολιτική σημασία που υπερέβαινε το περιεχόμενο των στίχων του». Οι απαγορεύσεις, σημειώνει, «δεν εξαφάνισαν την παρουσία του. Αντίθετα, η ακρόαση και η διάδοσή τους απέκτησαν πρόσθετη πολιτική σημασία». Ο Θανάσης Γκαϊφίλιας αναφέρει στη βιογραφία του πως, όταν υπηρετούσε ως στρατιώτης, τόλμησε να παίξει στη Λέσχη Αξιωματικών το «Στο Βιετνάμ πυρπόλησαν το ρύζι». Την ίδια στιγμή, ο Κ. Τουρνάς, που είχε αντιμετωπίσει προβλήματα με το γνωστό «Ήλιε μου, Ήλιε μου» των Poll, κατάφερε να παρακάμψει τη λογοκρισία με το «Πες της μαϊμούς να μη με πειράζει με το δάχτυλό της», περνώντας έτσι μια σατιρική καρικατούρα του καθεστώτος.
Η ίδια προσθέτει ότι «στις μπουάτ και στις μικρές μουσικές σκηνές αναπτύχθηκαν νέοι τρόποι καλλιτεχνικής έκφρασης. Δημιουργοί, όπως ο Διονύσης Σαββόπουλος, ο Χρήστος Λεοντής και ο Πάνος Τζαβέλλας αξιοποίησαν διαφορετικές μουσικές παραδόσεις και μορφές λόγου. Ο υπαινιγμός, η αλληγορία, η ιστορική αναφορά, αλλά και η αμφισβήτηση των καθιερωμένων αξιών διεύρυναν τα όρια του πολιτικού τραγουδιού. Μέσα στις συνθήκες της ανελευθερίας, το συλλογικό τραγούδι μπορούσε να αποτελέσει μια ιδιότυπη μορφή ελευθερίας».
Ο Θέμης Ανδρεάδης άρχισε την πορεία του στην περίοδο ακμής των μπουάτ. Εκείνη την εποχή γνώρισε και συνεργάστηκε με τον σπουδαίο συνθέτη Γιάννη Μαρκόπουλο, ο οποίος δεν ήταν ιδιαίτερα αποδεκτός από το καθεστώς των Συνταγματαρχών, «γιατί είχε ήδη κυκλοφορήσει το “Χρονικό” με τον Νίκο Ξυλούρη και τον “Ήλιο τον Πρώτο” σε ποίηση Οδυσσέα Ελύτη. Κάναμε ένα πρόγραμμα, που προσέλκυσε πολλούς διανοούμενους και το φοιτητόκοσμο εκείνης της εποχής, με πολύ δυναμικά τραγούδια. Εκεί πρωτοπαρουσιάσαμε εγώ, ο Ξυλούρης και η Μέμη Σπυράτου τον κύκλο του “Θησέα”, σε στίχους, Μάνου Ελευθερίου, στη Λήδρα και το “Δελτίο Καιρού” σε ποίηση Μήτσου Κασόλα, που ξεσήκωνε ολόκληρο το μαγαζί. Επίσης και τα αλληγορικά “Θα πάω στη ζούγκλα με τον Ταρζάν” και η περίφημη μπαλάντα “Όχι δεν πρέπει να συναντηθούμε”, που πρωτοτραγούδησα εγώ».
Η «Επιστροφή στις Ρίζες» που προώθησε ο Γ. Μαρκόπουλος στόχευε, όπως εξηγεί η κα Πασχαλούδη, «στη δημιουργική σύνδεση της ελληνικής μουσικής παράδοσης με τις σύγχρονες καλλιτεχνικές και κοινωνικές αναζητήσεις». Σε αυτό το πλαίσιο, το παραδοσιακό κρητικό ριζίτικο «Πότε θα κάνει ξαστεριά», με την εμβληματική ερμηνεία του Νίκου Ξυλούρη, απέκτησε πολιτικό συμβολισμό και έγινε σύμβολο αντίστασης στη δικτατορία. «Ακούστηκε στις φοιτητικές κινητοποιήσεις της Νομικής και του Πολυτεχνείου, με τη συλλογική εκτέλεσή του να αποκτά ιδιαίτερη συμβολική βαρύτητα». Το παράδειγμα, καταλήγει, δείχνει ότι «η πολιτική λειτουργία ενός τραγουδιού δεν απορρέει αποκλειστικά από το περιεχόμενο ή την αρχική του δημιουργία, αλλά διαμορφώνεται και από τις ιστορικές συνθήκες, τις κοινωνικές πρακτικές και τα νοήματα που του αποδίδουν οι άνθρωποι που το τραγουδούν».
Θέμης Ανδρεάδης: «Μου απαγόρευσαν το «Έλα να σταθούμε αντίκρυ» γιατί είχε ένα στίχο που έλεγε «στους σάπιους δρόμους»
Ο Θ. Ανδρεάδης θυμάται πως η παρουσία της Χούντας γινόταν αισθητή και στις μπουάτ: «πριν τον Μαρκόπουλο, στην “Αυλαία” με την Καίτη Χωματά και τον Μιχάλη Βιολάρη, το ’67-68, έβαζε ο ιδιοκτήτης της μπουάτ, ο Μαυρομμάτης, τσιλιαδόρους απ’ έξω, να παρακολουθούν τους αστυνομικούς και να ειδοποιούν για ασφαλίτες.Τότε, τους καταλαβαίναμε γιατί τότε διακρίνονταν από μακριά, φορούσαν καπέλα, ήταν κοντοκουρεμένοι. Έστελναν λοιπόν εκείνοι σήμα, κι εκεί που τραγουδάγαμε Θεοδωράκη, π.χ. το “είμαστε δυο, είμαστε τρεις, είμαστε χίλιοι δεκατρείς”, ξαφνικά πιάναμε και λέγαμε, ξέρω γω, Αττίκ, τέτοια πράγματα. Ε!, ωραίες εποχές».
Μέσα στη λογοκρισία, τα τραγούδια έπρεπε να μεταδίδουν ελπίδα και αντοχή χωρίς να προκαλούν, αλλά και να περνούν απαρατήρητα. Ο Νίκος Δαπέρης αναφέρει: «Στο τραγούδι “Ο Ύμνος στη Ζωή”, αρχικά οι στίχοι έλεγαν “τραγουδήστε στο φως στην αυγή” κι όλοι μου είπαν ότι θα έπρεπε να τους αλλάξω: έγινε “τραγουδήστε στο φως στη ζωή”. Τότε δεν το είχα συνδυάσει, αλλά αργότερα κατάλαβα πως το “Αυγή” παρέπεμπε (πέρα από την απαλλαγή από το καθεστώς) και στη γνωστή κι απαγορευμένη τότε εφημερίδα». Επισημαίνει επίσης ότι ο «Γαρύφαλλος», το εμβληματικό τραγούδι του συγκροτήματος, «δεν ήταν λιγότερο κοινωνικός».
«Το “Γαρύφαλλε” ήταν κοινωνικό τραγούδι. Δεν ήτανε ερωτικό. Ο καθένας είχε και κάτι δικό του που ήθελε να κάνει». Παρόμοια, άλλοι δημιουργοί επιστράτευσαν αλληγορίες για να παρακάμψουν τη λογοκρισία: ο Δ. Σαββόπουλος άλλαξε σε «κυρία Μάρω» τους στίχους για τη «Θεία Μάνου», την αγωνίστρια που ήταν επίσης φυλακισμένη και εμψύχωνε τους κρατούμενους, ενώ ο «Κουταλιανός» και το «Αχ, Χελιδόνι μου» του Μ. Λοΐζου πέρασαν με αυτόν τον τρόπο. Ο Γ. Στεφανάκης, μέλος των Πελόμα και παραγωγός δίσκων άλλων σημαντικών ερμηνευτών, λέει: «Εμένα μου απαγόρευσαν τον δίσκο που κάναμε με τον Κώστα το Καράλη. “Το έλα να σταθούμε αντίκρυ” γιατί είχε ένα στίχο μέσα που έλεγε “στους σάπιους δρόμους”.
Κυκλοφόρησε μετά τις εκλογές του ’81. Επίσης και το “Σλόγκαν” που κάναμε με την Αρλέτα, γιατί έλεγε μέσα “O αρχηγός είναι γυμνός, και κάλπικος”. Και αναρωτιόμουν “Τι να κάνω; Να βάλω “ο βασιλιάς;”. Ολόκληρη συζήτηση! Και κάποια στιγμή που έλειπε ο διευθυντής λογοκρισίας, η διευθύντρια της δισκογραφίας που είχαμε τότε τηλεφώνησε και πήρε με πλάγια μέσα αριθμό πρωτοκόλλου και βγήκε ο δίσκος…». Πολλά τραγούδια δεν έβρισκαν θέση στη δισκογραφία, καθώς η λογοκρισία τα έκρινε ύποπτα για «ανατρεπτικά» ή «ανθελληνικά» μηνύματα. Χαρακτηριστική είναι η περίπτωση του «Αλή Πασά», που έγραψαν ο Γ. Μαρκόπουλος και ο Μέντης Μποσταντζόγλου το 1971, για τα 150 χρόνια από την Ελληνική Επανάσταση του ’21 και όχι την «Επανάσταση» της 21ης Απριλίου. Ο Θ. Ανδρεάδης, που το ερμήνευε, θυμάται: «Ο Μέντης έγραψε “τον Άλή Πασά” για τα 150 χρόνια, τότε που γιορτάζονταν με πομπώδη τρόπο η Επανάσταση του ’21 και όταν το έλεγα γινόταν χαμός. Αυτά έχουν μεν καταγραφεί, ερασιτεχνικά, αλλά αυτά δεν γυρίστηκαν ποτέ σε δίσκο, έμειναν ακυκλοφόρητα».
Η ροκ μουσική στη Χούντα
Στον χώρο της ροκ μουσικής η πίεση ήταν ακόμη μεγαλύτερη. Οι Ν. Δαπέρης και Γ. Στεφανάκης επισημαίνουν ότι «στη διάρκεια της Χούντας υπήρχε γενική καχυποψία για το ροκ». Επιπλέον, τα μακριά μαλλιά αρκούσαν για να θεωρηθεί κάποιος ύποπτος, καθώς τα νεολαιίστικα κινήματα συνδέονταν τότε με την επανάσταση. Ο Ν. Δαπέρης είχε γυρίσει στην Ελλάδα από τον Καναδά και του έκανε εντύπωση το “στενό” κλίμα: «Χαιρόμουν που έβγαινα στα μπαρ και έπαιζα με πολλούς μουσικούς, με τα Μπουρμπούλια, με τον Πουλικάκο και άλλους. Έβγαινα, έπαιζα και έλεγα “Τι ωραίο είναι αυτό!” αλλά μετά…. Για μένα ήταν κάπως παράξενο, γιατί, ως Ελληνοκαναδός, η όλη κατάσταση της χούντας με ξεπερνούσε. Όσο κι εάν προσπαθούσα να αδιαφορήσω υπήρχε ένα νέφος από πάνω το οποίο είναι πολύ άσχημο».
Ο Γ. Στεφανάκης, ο οποίος είχε παίξει με διάφορα συγκροτήματα πριν ενταχθεί στους Πελόμα, θυμάται ότι «η αστυνομία επενέβη και σταμάτησε τη συναυλία σε έναν κινηματογράφο, με πρόσχημα το ροκ, αλλά περισσότερο γιατί η μουσική αυτή ήταν συνδεδεμένη με το “επαναστατικό”». Όσες συναυλίες επιτρέπονταν εκείνη την περίοδο γίνονταν αφορμή για ένα αυθόρμητο ξέσπασμα των ανθρώπων, κυρίως των νέων, υπέρ της ελεύθερης έκφρασης.
Οι Ν. Δαπέρης και Γ. Στεφανάκης φέρνουν στη μνήμη τους την πλέον θρυλική συναυλία τους στην Κόρινθο το 1972, όταν «έγινε χαλασμός, ο κόσμος αντέδρασε με τεράστιο ενθουσιασμό, που ανέβηκε στη σκηνή και ακόμη μετά το πέρας της συναυλίας, έζωσαν την περιοχή και σήκωσαν κυριολεκτικά στα χέρια το αυτοκίνητο των μουσικών, ενώ άλλοι πήδηξαν πάνω του για να μην τους αφήσουν να φύγουν. Αναγκασθήκαμε να φύγουμε πίσω από τα παρασκήνια», λέει ο Ν. Δαπέρης. Η αντίδραση αυτή επιβεβαίωνε πόσο διψούσε ο κόσμος για την «απαγορευμένη» μουσική, την ώρα που στο εξωτερικό το «ροκ» είχε ξεπεράσει τα όρια ενός μουσικού είδους που ακουγόταν παντού και αποτελούσε πλέον κοινωνικό βίωμα και τρόπο ζωής.
Ανάλογη εμπειρία περιγράφει και ο Θέμης Ανδρεάδης, με μια συναυλία που εξελίχθηκε σε συλλαλητήριο χωρίς να έχει προγραμματιστεί. Μαζί με τον Μαρκόπουλο εμφανίστηκαν στο κλειστό γήπεδο του Sporting, σε μια συναυλία που έγινε για πρώτη φορά στη διάρκεια της δικτατορίας και είχε αντικαθεστωτικό χαρακτήρα. Τη διοργάνωσε, όπως θυμάται, πιθανότατα η Ένωση Κρητών Ελλάδας, ενώ ο Μαρκόπουλος παρουσίασε το πρόγραμμα της Λήδρας. Μετά το τέλος της εκδήλωσης ακολούθησαν συγκέντρωση και πορεία, κατά τις οποίες η αστυνομία άσκησε βία. «Ήταν η πρώτη αντιδικτατορική συγκέντρωση». Ο κόσμος έλαβε μέρος, τόσο στην κινητοποίηση όσο και στην ποιοτική κατεύθυνση, πέρα από την επιλογή του πολιτικού τραγουδιού.
Στο συμπέρασμα της κας Πασχαλούδη, το τραγούδι δεν υπήρξε απλώς καλλιτεχνική αντανάκλαση της αντιδικτατορικής δράσης, καθώς η δημιουργία, η ακρόαση και, κυρίως, η συλλογική εκτέλεσή του συνέβαλαν στη διαμόρφωση σχέσεων αλληλεγγύης, στην ενδυνάμωση της συλλογικής ταυτότητας και στη διαφύλαξη της ιστορικής μνήμης. Με την πτώση της δικτατορίας, τον Ιούλιο του 1974, οι μουσικές εμπειρίες σε σπίτια, μικρούς χώρους, φυλακές και τόπους εξορίας απέκτησαν νέα δημόσια διάσταση μέσα από τις μεγάλες συναυλίες της Μεταπολίτευσης. Σε αυτές, το πολιτικό τραγούδι αποτέλεσε έναν από τους βασικούς τρόπους με τους οποίους η ελληνική κοινωνία διατύπωσε τις προσδοκίες της για το μέλλον και διαμόρφωσε τη μνήμη της δικτατορίας.
Πηγή: ΑΠΕ-ΜΠΕ
Μη χάνετε τίποτα από το ΔΕΔΟΜΕΝΟ
Ειδήσεις τη στιγμή που συμβαίνουν, αναλύσεις και reels κάθε μέρα.





































// ΣΧΟΛΙΑ
Γίνετε ο πρώτος που θα σχολιάσει αυτό το άρθρο.