Μια σπουδαία ανακάλυψη έκαναν ερευνητές, καθώς βρήκαν κατά λάθος ένα χαμένο φύλλο από το περίφημο Παλίμψηστο του Αρχιμήδη σε συλλογή μουσείου στη Γαλλία.

Ερευνητές του CNRS ταυτοποίησαν το χειρόγραφο μετά από μια τυχαία αναζήτηση που τους οδήγησε σε ένα έγγραφο το οποίο φαινόταν να βρίσκεται ξεχασμένο για χρόνια στις συλλογές του Musée des Beaux-Arts στο Μπλουά.

Το φύλλο περιέχει κρυμμένο μαθηματικό έργο του Αρχιμήδη κάτω από μεταγενέστερα θρησκευτικά κείμενα.

Οι ειδικοί επιβεβαίωσαν την ανακάλυψη συγκρίνοντας το χειρόγραφο με φωτογραφίες που είχε τραβήξει το 1906 ο Δανός μελετητής Γιόχαν Χάιμπεργκ, του οποίου οι εικόνες έγιναν βασική αναφορά αφού τμήματα του αρχικού παλίμψηστου χάθηκαν κατά τον 20ό αιώνα.

Η σημασία της επανεύρεσης είναι μεγάλη, καθώς το Παλίμψηστο του Αρχιμήδη είναι ένα από τα σπάνια σωζόμενα χειρόγραφα που συνδέονται άμεσα με τον ίδιο τον Αρχιμήδη, τον Έλληνα μαθηματικό και εφευρέτη του οποίου τα πρωτότυπα έργα χάθηκαν αιώνες πριν.

Οι ιστορικοί το μελετούν εδώ και δεκαετίες επειδή διασώζει κείμενα που άλλαξαν την ιστορία των μαθηματικών.

Μια τυχαία αναζήτηση αποκάλυψε το ξεχασμένο φύλλο

Όλα ξεκίνησαν από ένα σχόλιο που δεν ειπώθηκε καν σοβαρά.

Ο Βίκτορ Γκεμπερσάμ, ερευνητής του CNRS, αστειεύτηκε με συναδέλφους του ότι θα έπρεπε να ψάξουν για παλίμψηστα στο Μπλουά, μια πόλη με ιστορική σύνδεση με τους Γάλλους βασιλείς και τις αριστοκρατικές βιβλιοθήκες. Στη συνέχεια έλεγξε τον ηλεκτρονικό κατάλογο του μουσείου και βρήκε κάτι παράξενο.

Ένα φύλλο έδειχνε την εικόνα του προφήτη Δανιήλ δίπλα σε δύο λιοντάρια. Η άλλη πλευρά ήταν καλυμμένη με ελληνικό κείμενο.

Σύμφωνα με τη France 24, η εικονογράφηση έμοιαζε παλιά, αλλά στην πραγματικότητα είχε προστεθεί τη δεκαετία του 1940 για να δώσει στο χειρόγραφο μεγαλύτερη αξία, ενώ το ελληνικό κείμενο από κάτω ήταν η πραγματική αποκάλυψη.

Όπως αναφέρεται σε ανακοίνωση του CNRS, πίσω από βυζαντινές προσευχές που αντιγράφηκαν στο περγαμηνό το 1229, ο Γκεμπερσάμ εντόπισε γεωμετρικά σχήματα και μαθηματικά επιχειρήματα που σχετίζονται με το «Περί σφαίρας και κυλίνδρου», ένα από τα σημαντικότερα έργα του Αρχιμήδη.

Το κείμενο αφορούσε υπολογισμούς για την επιφάνεια μιας σφαίρας. Το χειρόγραφο είχε μετατραπεί σε παλίμψηστο αιώνες νωρίτερα, όταν ένας μοναχός επαναχρησιμοποίησε την περγαμηνή για θρησκευτικά κείμενα, ξύνοντας μέρος της αρχικής γραφής χωρίς όμως να την σβήσει πλήρως.

Ένα χειρόγραφο που κατάφερε να επιβιώσει από τα πάντα

Η ιστορία του Παλίμψηστου του Αρχιμήδη είναι ήδη από μόνη της χαοτική. Το χειρόγραφο περιέχει πραγματείες του Αρχιμήδη, ομιλίες του Υπερείδη και σχόλια στον Αριστοτέλη.

Όπως εξηγεί το Archimedes Palimpsest Project, τα κείμενα αντιγράφηκαν σε περγαμηνή στην Κωνσταντινούπολη γύρω στον 5ο αιώνα, αφού τα αρχικά παπύρινα κείμενα είχαν πλέον χαθεί.

«Το βιβλίο είχε υποστεί σοβαρές απώλειες από την εποχή που το είδε ο Χάιμπεργκ. Πρώτα απ’ όλα, λείπουν ορισμένα φύλλα. Τα σημαντικότερα είναι τρία χαμένα φύλλα που περιείχαν κείμενο του Αρχιμήδη».

Το χειρόγραφο επέζησε αργότερα από τις Σταυροφορίες πριν καταλήξει στη μονή του Αγίου Σάββα στην Παλαιστίνη. Το 1229, ένας Έλληνας ιερέας το αποσυναρμολόγησε και επαναχρησιμοποίησε την περγαμηνή για ένα βιβλίο προσευχών.

«Ο Αρχιμήδης έγραψε τις πραγματείες του σε ρολά παπύρου, τα πρωτότυπα των οποίων έχουν χαθεί», εξήγησε η Mary Miller, η οποία εργάστηκε σε τεκμηρίωση που σχετίζεται με το χειρόγραφο για το Exploratorium.

Το παλίμψηστο εξαφανίστηκε κατά τη διάρκεια της σύγκρουσης μεταξύ Ελλάδας και Τουρκίας και παρέμεινε εκτός δημόσιας θέας για δεκαετίες πριν επανεμφανιστεί σε δημοπρασία το 1998.

Αιωνόβιες φωτογραφίες έλυσαν το μυστήριο

Το νεοεντοπισμένο φύλλο ταυτοποιήθηκε με τη βοήθεια φωτογραφιών του Γιόχαν Χάιμπεργκ από το 1906. Οι εικόνες αυτές αποδείχθηκαν εξαιρετικά πολύτιμες, καθώς ορισμένα φύλλα που είχε καταγράψει τότε είχαν αργότερα εξαφανιστεί από το χειρόγραφο.

Όπως αναφέρει η France 24, ο Γκεμπερσάμ δήλωσε ότι όλα τα στοιχεία ταίριαζαν: η γραφή, τα διαγράμματα και ακόμη και τα λάθη του αρχικού αντιγραφέα. Το φύλλο ταυτοποιήθηκε ως το φύλλο 123 του χαμένου παλίμψηστου.

«Μέχρι αυτή την ανακάλυψη δεν είχαμε καμία ελπίδα ότι θα βρίσκαμε ποτέ αυτά τα φύλλα», είπε. «Αν ιδρύματα ή ιδιώτες συλλέκτες έχουν τέτοιου είδους χειρόγραφα, θα πρέπει να εξετάσουν αν μπορεί να πρόκειται για άλλα χαμένα φύλλα».

Το μεγαλύτερο χειρόγραφο είχε πουληθεί μέσω του Christie’s το 1998 για περίπου 2 εκατομμύρια δολάρια σε έναν ανώνυμο Αμερικανό συλλέκτη. Μέχρι τότε, οι ερευνητές γνώριζαν ήδη ότι ορισμένα φύλλα που είχαν φωτογραφηθεί παλαιότερα δεν υπήρχαν πλέον. Οι επιστήμονες ελπίζουν τώρα να χρησιμοποιήσουν πολυφασματική απεικόνιση στο φύλλο του Μπλουά για να αποκαλύψουν περισσότερα από το κρυμμένο μαθηματικό κείμενο κάτω από τις προσευχές.