Νεπάλ: Φράγματα και μεγάλα έργα στα Ιμαλάια μετά τις φονικές πλημμύρες και οι κίνδυνοι για την «πράσινη» ενέργεια

Οι φονικές πλημμύρες στα σύνορα Κίνας-Νεπάλ, με περισσότερους από 600 νεκρούς και περίπου 4.500 αγνοουμένους, επαναφέρουν στο επίκεντρο τους αυξανόμενους φυσικούς και κλιματικούς κινδύνους στα Ιμαλάια, την ώρα που Κίνα, Ινδία και Νεπάλ επεκτείνουν με ταχύ ρυθμό μεγάλα έργα υποδομής σε μία από τις πιο ευάλωτες περιοχές του πλανήτη.

Δεν υπάρχουν ενδείξεις ότι η τελευταία καταστροφή συνδέεται με ανθρωπογενή έργα ανάπτυξης. Ωστόσο, η έκταση των καταστροφών αναδεικνύει τις προκλήσεις που αντιμετωπίζουν οι κυβερνήσεις οι οποίες προωθούν την κατασκευή φραγμάτων, σηράγγων, αυτοκινητοδρόμων, σιδηροδρομικών γραμμών και γεφυρών σε ολόκληρη την οροσειρά, επιδιώκοντας να αξιοποιήσουν το τεράστιο υδροηλεκτρικό δυναμικό και τους φυσικούς πόρους της περιοχής, αλλά και να ενισχύσουν την παρουσία τους στις παραμεθόριες ζώνες.

Η Κίνα βρίσκεται στην πρώτη γραμμή αυτής της ανάπτυξης. Το Πεκίνο θεωρεί το Θιβέτ και τις παραμεθόριες περιοχές του στα Ιμαλάια κρίσιμης σημασίας για την εθνική και ενεργειακή ασφάλεια της χώρας και φιλοδοξεί να μετατρέψει την περιοχή σε μεγάλο κόμβο «πράσινης» ενέργειας.

Στα έργα που βρίσκονται σε εξέλιξη περιλαμβάνεται ένα γιγαντιαίο φράγμα κόστους 168 δισ. δολαρίων, το οποίο θα μπορούσε να δοκιμάσει τα όρια όσων έχει επιτύχει μέχρι σήμερα η ανθρώπινη μηχανική.

Παράλληλα, η Ινδία και, σε μικρότερο βαθμό, το Νεπάλ έχουν εντείνει τα τελευταία χρόνια την κατασκευή υποδομών, διοχετεύοντας εκατοντάδες εκατομμύρια δολάρια σε έργα σε μία περιοχή εξαιρετικά ευάλωτη σε σεισμούς, κατολισθήσεις, πλημμύρες και τις συνέπειες της κλιματικής αλλαγής.

Το πρωί της Τετάρτης, οι συγκεκριμένοι κίνδυνοι έγιναν ιδιαίτερα εμφανείς, όταν τμήμα παγετώνα αποκολλήθηκε από βουνό, προκαλώντας ισχυρή κατολίσθηση και απελευθερώνοντας τεράστιο όγκο νερού. Τα ορμητικά νερά παρέσυραν κτίρια και προκάλεσαν εκτεταμένες καταστροφές σε χωριά, δρόμους, γέφυρες και υδροηλεκτρικούς σταθμούς.

Ο συνολικός αριθμός των ανθρώπινων απωλειών παραμένει άγνωστος, ενώ οι επιχειρήσεις διάσωσης και στις δύο πλευρές των συνόρων διεξάγονται υπό ιδιαίτερα επικίνδυνες συνθήκες. Οι αρχές βρίσκονται αντιμέτωπες και με τον κίνδυνο δευτερογενών καταστροφών, όπως νέες πλημμύρες και κατολισθήσεις από λίμνες που σχηματίστηκαν πίσω από φυσικά φράγματα τα οποία δημιούργησαν τα συντρίμμια.

Σε συνεδρίαση της ηγετικής ομάδας του κυβερνώντος Κομμουνιστικού Κόμματος της Κίνας, υπό τον πρόεδρο Σι Τζινπίνγκ, την Παρασκευή, επισημάνθηκαν οι «τεράστιες προκλήσεις για τις επιχειρήσεις διάσωσης και την αντιμετώπιση της έκτακτης ανάγκης» εξαιτίας των «πολυάριθμων παγετώνων, των παγετωνικών λιμνών, των πιθανών γεωλογικών κινδύνων» και των μεταβαλλόμενων καιρικών συνθηκών.

Στο Νεπάλ, τα σωστικά συνεργεία συνέχιζαν την Κυριακή τις έρευνες για περισσότερους από 900 εργαζομένους που αγνοούνται σε διάφορα υδροηλεκτρικά έργα. Βαρέα μηχανήματα χρησιμοποιούνταν για την απομάκρυνση συντριμμιών από σήραγγες στις εγκαταστάσεις.

Η καταστροφή θέτει εκ νέου το ζήτημα του τρόπου με τον οποίο οι χώρες των Ιμαλαΐων σχεδιάζουν, χωροθετούν και καθορίζουν την κλίμακα των μεγάλων έργων τους. Ειδικοί εκτιμούν ότι τόσο η σφοδρότητα του φαινομένου όσο και το γεγονός ότι εκδηλώθηκε σε μία διασυνοριακή περιοχή θα πρέπει να οδηγήσουν σε προσεκτικότερη αξιολόγηση των σχεδιασμών και σε ενίσχυση της περιφερειακής συνεργασίας για την παρακολούθηση των κινδύνων.

Η ανάγκη αυτή γίνεται ακόμη μεγαλύτερη καθώς η κλιματική αλλαγή καθιστά ορισμένα ακραία φυσικά φαινόμενα εντονότερα και λιγότερο προβλέψιμα.

«Βλέπουμε “πλημμύρες που συμβαίνουν μία φορά στα 100 χρόνια” κάθε πέντε έως δέκα χρόνια… Οι κλιματικοί κίνδυνοι εξελίσσονται ταχύτερα από την ικανότητά μας να αναπροσαρμόζουμε τα όρια αυτού που θεωρούμε ασφαλές», δήλωσε ο Όστιν Λορντ, ανώτερος ερευνητής στο Πρόγραμμα Ενέργειας, Νερού και Βιωσιμότητας του think tank Stimson Center στην Ουάσινγκτον.

«Με τόσα πολλά άγνωστα δεδομένα, εάν δεν αρχίσουμε να τα αντιμετωπίζουμε από κοινού, δεν θα σημειώσουμε καμία πρόοδο και την επόμενη φορά απλώς θα βρεθούμε ξανά αντιμέτωποι με μια κατάσταση που θα μας ξεπεράσει», πρόσθεσε.

Η επέκταση των υποδομών στα Ιμαλάια

Ο ορεινός όγκος των Ιμαλαΐων βρίσκεται πάνω από ενεργά τεκτονικά ρήγματα και διασχίζεται από ισχυρούς ποταμούς που τροφοδοτούνται από παγετώνες. Από τα νερά που κατευθύνονται προς τις χαμηλότερες περιοχές εξαρτώνται εκατομμύρια άνθρωποι στις πλημμυρικές πεδιάδες της ινδικής υποηπείρου.

Η περιοχή θεωρείται μία από τις πλέον ευαίσθητες στον κόσμο τόσο από οικολογική όσο και από σεισμική άποψη. Παρ’ όλα αυτά, η δυνατότητα αξιοποίησης των ποταμών της για μεγάλης κλίμακας υδροηλεκτρικά έργα προσελκύει εδώ και δεκαετίες το ενδιαφέρον κυβερνήσεων και μηχανικών.

Οι τεχνολογικές πρόοδοι της Κίνας στην κατασκευή φραγμάτων, η προσπάθεια αύξησης της παραγωγής καθαρής ενέργειας και μείωσης της εξάρτησης από τον άνθρακα, καθώς και η συνεχιζόμενη συνοριακή αντιπαράθεση Κίνας-Ινδίας σε μεγάλα υψόμετρα έχουν επιταχύνει τις αλλαγές στην περιοχή.

«Τα βουνά επαναπροσδιορίστηκαν. Από εκεί που τα κράτη τα θεωρούσαν μια απομακρυσμένη και υπανάπτυκτη περιοχή ή έναν χώρο πιθανής εθνοτικής αστάθειας… άρχισαν να τα αντιμετωπίζουν ως πόρο», δήλωσε η Ρουθ Γκαμπλ, ιστορικός περιβάλλοντος, πολιτισμού και κλίματος του Θιβέτ στο Πανεπιστήμιο La Trobe της Αυστραλίας.

«Πρόκειται για την υδροηλεκτρική ενέργεια, αλλά υπάρχουν επίσης ορυκτά και τουρισμός», ανέφερε, προσθέτοντας ότι «υπάρχει επίσης ένα στρατιωτικοβιομηχανικό σύμπλεγμα που αναπτύσσεται… και μαζί του δημιουργούνται πολλές σχετικές υποδομές».

Το Πεκίνο κατασκευάζει μεγάλες γραμμές μεταφοράς ηλεκτρικής ενέργειας υπερυψηλής τάσης, ώστε να μεταφέρει ενέργεια από τους υδροηλεκτρικούς σταθμούς, καθώς και από τα εκτεταμένα ηλιακά και αιολικά πάρκα του Θιβέτ, προς τις ενεργειακά απαιτητικές ανατολικές παράκτιες περιοχές της Κίνας.

Παράλληλα, εδώ και δεκαετίες η κινεζική κυβέρνηση χρησιμοποιεί την ανάπτυξη ως μέσο ενίσχυσης του ελέγχου της στην περιοχή του Θιβέτ. Το 1959, η αποτυχημένη εξέγερση υπό τον 14ο Δαλάι Λάμα οδήγησε στην εξορία του στην Ινδία.

Το νέο γιγαντιαίο φράγμα της Κίνας στον ποταμό Γιαρλούνγκ Τσανγκπό, στο Θιβέτ, οι εργασίες για το οποίο ξεκίνησαν τον περασμένο Ιούλιο, αποτελεί ένα από τα δεκάδες υδροηλεκτρικά έργα που βρίσκονται σε εξέλιξη στην περιοχή, όπως αναφέρουν ερευνητές.

Το έργο αναμένεται να παράγει περισσότερη ηλεκτρική ενέργεια από οποιοδήποτε άλλο αντίστοιχο έργο στον κόσμο, αξιοποιώντας υψομετρική διαφορά 2.000 μέτρων μέσω της διάνοιξης σηράγγων μέσα από βουνό.

Η Κίνα κατασκευάζει επίσης νέα χωριά και υποδομές κατά μήκος αμφισβητούμενων συνοριακών περιοχών, επιδιώκοντας να ενισχύσει την παρουσία της και να διευκολύνει την ταχύτερη κινητοποίηση του στρατού της. Το 2020, Κινέζοι και Ινδοί στρατιώτες ενεπλάκησαν σε αιματηρή σύγκρουση κατά μήκος των αμφισβητούμενων συνόρων των δύο χωρών στα Ιμαλάια.

Η Ινδία, από την πλευρά της, προωθεί επίσης ένα γιγαντιαίο υδροηλεκτρικό έργο σε μεγάλο υψόμετρο. Η μεγαλύτερη κρατικά υποστηριζόμενη εταιρεία υδροηλεκτρικής ενέργειας της χώρας σχεδιάζει φράγμα ισχύος 11.200 μεγαβάτ, κατάντη του κινεζικού έργου.

Το Νέο Δελχί έχει παράλληλα εγκαινιάσει τα τελευταία χρόνια νέες σήραγγες και σιδηροδρομικές γραμμές που διασχίζουν ορεινά περάσματα και θα μπορούσαν να διευκολύνουν τη μεταφορά στρατιωτικών δυνάμεων και άλλων πόρων στα Ιμαλάια.

Ανάλογη ανάπτυξη παρατηρείται και στο Νεπάλ, το οποίο αυξάνει τα υδροηλεκτρικά έργα στους ποταμούς των Ιμαλαΐων, ορισμένες φορές με χρηματοδότηση από τους δύο μεγαλύτερους γείτονές του, καθώς Κίνα και Ινδία ανταγωνίζονται για επιρροή στη χώρα.

Οι αυξανόμενες ανάγκες σε ηλεκτρική ενέργεια που συνδέονται με την ανάπτυξη της τεχνητής νοημοσύνης ενδέχεται να ενισχύσουν περαιτέρω την προσπάθεια αξιοποίησης των ποταμών της περιοχής, οδηγώντας σε νέα επέκταση των ενεργειακών υποδομών.

Κλιματική αλλαγή και τεχνικοί κίνδυνοι

Οι Κινέζοι μηχανικοί θεωρούνται ευρέως μεταξύ των πλέον προηγμένων διεθνώς στην κατασκευή μεγάλων έργων και εφαρμόζουν σύγχρονες μεθόδους για την ενσωμάτωση μέτρων περιορισμού των κινδύνων και συστημάτων επιτήρησης.

Ωστόσο, ειδικοί επισημαίνουν ότι ακόμη και με προηγμένο τεχνικό σχεδιασμό, η ίδια η φύση των κατασκευαστικών εργασιών μπορεί να έχει συνέπειες που δεν είναι πάντοτε δυνατόν να προβλεφθούν. Η ανατίναξη πετρωμάτων με δυναμίτη, η χρήση σκυροδέματος πάνω σε φυσικούς γεωμορφολογικούς σχηματισμούς και η αποθήκευση μεγάλων ποσοτήτων νερού σε ταμιευτήρες αποτελούν παρεμβάσεις σε ένα ιδιαίτερα σύνθετο γεωλογικό περιβάλλον.

Οι κατολισθήσεις, οι ροές φερτών υλικών και οι αιφνίδιες πλημμύρες από υπερχείλιση παγετωνικών λιμνών αποτελούν γνωστά φαινόμενα στα Ιμαλάια, τα οποία γίνονται ολοένα και πιο δύσκολο να προβλεφθούν εξαιτίας της κλιματικής αλλαγής.

Τα φαινόμενα αυτά μπορούν να θέσουν σε κίνδυνο ανθρώπινες ζωές και να προκαλέσουν σοβαρές ζημιές σε υποδομές, ιδίως όταν τα έργα δεν είναι σχεδιασμένα ώστε να αντεπεξέρχονται σε ακραίες συνθήκες.

Οι συνέπειες της τελευταίας καταστροφής ήταν σημαντικές και για το ενεργειακό δίκτυο του Νεπάλ. Πέρα από τους εκατοντάδες εργαζομένους σε υδροηλεκτρικά έργα που εξακολουθούν να αγνοούνται, περισσότερα από 430 μεγαβάτ ηλεκτροπαραγωγικής ισχύος τέθηκαν εκτός λειτουργίας, όταν 12 φράγματα επλήγησαν από το κύμα των πλημμυρικών υδάτων.

Η ισχύς αυτή θα μπορούσε να καλύψει τις ανάγκες εκατοντάδων χιλιάδων νοικοκυριών.

Ζημιές καταγράφηκαν και σε άλλα έργα που βρίσκονται υπό κατασκευή και αντιστοιχούν, σύμφωνα με τις εκτιμήσεις, σε επιπλέον ισχύ 470 μεγαβάτ, όπως ανακοίνωσε το υπουργείο Ενέργειας, Υδάτινων Πόρων και Άρδευσης του Νεπάλ.

Η ανάγκη για διασυνοριακή συνεργασία

Μετά την καταστροφή κυκλοφόρησαν φήμες ότι το περιστατικό προκλήθηκε από κατάρρευση φράγματος στην κινεζική πλευρά των συνόρων. Η συγκεκριμένη θεωρία δεν στηρίζεται σε πραγματικά στοιχεία, ωστόσο ανέδειξε τον τρόπο με τον οποίο τέτοια γεγονότα μπορούν να ενισχύσουν τη δυσπιστία ανάμεσα στα κράτη της περιοχής.

Η κινεζική πρεσβεία στο Νεπάλ απάντησε με ανάρτηση στην πλατφόρμα X, χαρακτηρίζοντας «fake news» τόσο τις συγκεκριμένες κατηγορίες όσο και τους ισχυρισμούς ότι η Κίνα δεν εξέδωσε εγκαίρως προειδοποιήσεις.

«Οι κατηγορίες δεν βοηθούν σε τίποτα… η συνεργασία σώζει ζωές», ανέφερε η ανάρτηση.

Ο Κινέζος πρόεδρος Σι Τζινπίνγκ δήλωσε την Παρασκευή, σε μήνυμά του προς τον πρόεδρο του Νεπάλ Ραμ Τσάντρα Πουντέλ, ότι η χώρα του είναι έτοιμη να «βοηθήσει ενεργά το Νεπάλ στις επιχειρήσεις διάσωσης».

Οι δύο χώρες βρίσκονταν παράλληλα σε επικοινωνία για την παρακολούθηση λίμνης που σχηματίστηκε πίσω από φυσικό φράγμα και ενέχει κίνδυνο πλημμύρας, απειλώντας και τα σωστικά συνεργεία.

Το Νεπάλ δεν έχει άμεση πρόσβαση στην περιοχή ώστε να πραγματοποιεί δική του παρακολούθηση σε πραγματικό χρόνο. Ωστόσο, οι σχετικές ενημερώσεις διαβιβάζονταν μεταξύ των αρμόδιων αρχών των δύο χωρών, καθώς και μεταξύ ερευνητών, όπως είχε μεταδώσει το CNN.

Η Κίνα έχει δεχθεί στο παρελθόν επικρίσεις επειδή δεν μοιράστηκε με την Ινδία δεδομένα και πληροφορίες σχετικά με τον σχεδιασμό του γιγαντιαίου φράγματος στον ποταμό Γιαρλούνγκ Τσανγκπό.

Θεωρείται επίσης ευρέως ότι είχε αναστείλει για ένα χρονικό διάστημα την παροχή στοιχείων σχετικά με τη ροή των υδάτων σε διασυνοριακούς ποταμούς μετά τη συνοριακή αντιπαράθεση του 2017. Το Πεκίνο, από την πλευρά του, υποστηρίζει ότι λειτουργεί με διαφάνεια ως προς την παροχή των δεδομένων.

Κατά τις τακτικές συνοριακές συνομιλίες που πραγματοποιήθηκαν την Τρίτη στο Πεκίνο, Κινέζοι και Ινδοί αξιωματούχοι δεσμεύτηκαν να διατηρήσουν την επικοινωνία τους σχετικά με την ανταλλαγή υδρολογικών δεδομένων. Παράλληλα, ανακοίνωσαν ότι τον επόμενο μήνα θα πραγματοποιηθεί η επόμενη συνάντησή τους για τους διασυνοριακούς ποταμούς, στο πλαίσιο ενός μηχανισμού διαλόγου που συνεδριάζει περίπου ανά διετία.

Οι ειδικοί εκτιμούν ότι όσο τα Ιμαλάια παραμένουν επίκεντρο μεγάλης ανάπτυξης υποδομών, οι χώρες της περιοχής θα πρέπει όχι μόνο να προσαρμόζουν την κλίμακα και τον σχεδιασμό των έργων στους σύνθετους φυσικούς κινδύνους, αλλά και να ενισχύσουν τη μεταξύ τους συνεργασία.

Η τακτική ανταλλαγή δεδομένων, η κοινή παρακολούθηση των κινδύνων και η δημιουργία αποτελεσματικών συστημάτων έγκαιρης προειδοποίησης θεωρούνται ιδιαίτερα σημαντικές σε μία περίοδο κατά την οποία η κλιματική αλλαγή μεταβάλλει τα δεδομένα πάνω στα οποία βασίζεται ο σχεδιασμός των υποδομών.

«Υπάρχει μια αλαζονεία απέναντι στο μέλλον, υπό την έννοια ότι θεωρούμε πως το μέλλον θα είναι ίδιο με το παρόν», δήλωσε η Γκαμπλ. Ωστόσο, εξαιτίας της κλιματικής αλλαγής, «αυτό προς το οποίο κατευθυνόμαστε δεν είναι κάτι που γνωρίζουμε».