Νέα μαθηματική μελέτη αμφισβητεί τον λόγο πίσω από τις περίφημες καμπύλες του Παρθενώνα

Μια νέα μαθηματική μελέτη έρχεται να αμφισβητήσει μία από τις πιο γνωστές ερμηνείες για τον σχεδιασμό του Παρθενώνα και ειδικότερα την άποψη ότι οι αποκλίσεις του από τις απόλυτα ευθείες γραμμές δημιουργήθηκαν σκόπιμα για να διορθώνουν οπτικές ψευδαισθήσεις.

Ο Alain Goriely, καθηγητής μαθηματικών στο Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης, εξέτασε με μαθηματικά μοντέλα τις περίφημες καμπύλες και μικρές αποκλίσεις που χαρακτηρίζουν την αρχιτεκτονική του ναού.

Η ανάλυσή του επικεντρώθηκε σε 12 διαφορετικές περιπτώσεις που έχουν κατά καιρούς αποδοθεί σε «οπτικές διορθώσεις».

Ο Παρθενώνας, που κατασκευάστηκε τον 5ο αιώνα π.Χ., δεν αποτελεί ένα κτίριο με απόλυτα ευθείες γραμμές και τέλειες ορθές γωνίες.

Αντίθετα, οι αρχιτέκτονες ενσωμάτωσαν μικρές καμπυλότητες και αποκλίσεις, οι οποίες είναι σήμερα γνωστές ως «οπτικές διορθώσεις».

Το ερώτημα είναι αν αυτές σχεδιάστηκαν πράγματι για να αντισταθμίζουν τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβάνεται το ανθρώπινο μάτι τη γεωμετρία ενός μεγάλου κτιρίου.

Η καμπυλότητα στη βάση του ναού

Ένα από τα πιο χαρακτηριστικά παραδείγματα είναι ο στυλοβάτης, η βάση πάνω στην οποία στηρίζονται οι κίονες.

Η επιφάνειά του δεν είναι απολύτως επίπεδη. Παρουσιάζει μια ανεπαίσθητη καμπυλότητα, με το κέντρο να βρίσκεται ελαφρώς ψηλότερα από τα άκρα. Στις στενότερες πλευρές η διαφορά φτάνει περίπου τα 6 εκατοστά, ενώ στις μακρύτερες πλευρές είναι μεγαλύτερη.

Για πολλά χρόνια, μια από τις βασικές ερμηνείες ήταν ότι αυτή η καμπυλότητα είχε σχεδιαστεί ώστε η βάση του ναού να φαίνεται οριζόντια στο ανθρώπινο μάτι.

Σύμφωνα με αυτή τη θεωρία, μια απολύτως επίπεδη επιφάνεια ενός τόσο μεγάλου κτιρίου θα μπορούσε να δημιουργεί την εντύπωση ότι «βυθίζεται» προς το κέντρο.

Οι υπολογισμοί του Goriely, ωστόσο, δεν επιβεβαιώνουν ότι η συγκεκριμένη οπτική ψευδαίσθηση εμφανίζεται με την ένταση που θα απαιτούσε μια τέτοια εξήγηση.

Στο πλαίσιο της έρευνάς του εξετάζεται και η περίφημη ψευδαίσθηση Hering, κατά την οποία παράλληλες γραμμές μπορούν υπό συγκεκριμένες συνθήκες να φαίνονται καμπυλωμένες εξαιτίας άλλων γραμμών που τέμνονται μεταξύ τους.

Η γεωμετρία όμως του Παρθενώνα δεν φαίνεται, σύμφωνα με την ανάλυση, να δημιουργεί τις απαραίτητες συνθήκες ώστε το συγκεκριμένο φαινόμενο να εξηγεί την καμπυλότητα του στυλοβάτη.

Τι συμβαίνει με την «ένταση» των κιόνων

Αμφισβήτηση υπάρχει και για την παραδοσιακή εξήγηση της λεγόμενης «έντασης», δηλαδή της ελαφράς διόγκωσης των κιόνων προς το μέσο τους.

Οι κίονες του Παρθενώνα δεν είναι τέλειοι κύλινδροι. Η διάμετρός τους μεταβάλλεται ελαφρά κατά μήκος του ύψους τους, ενώ οι γωνιακοί κίονες παρουσιάζουν και άλλες διαφοροποιήσεις.

Μια γνωστή θεωρία υποστηρίζει ότι η ένταση είχε ως στόχο να εμποδίσει τους κίονες να φαίνονται οπτικά λεπτότεροι στη μέση και να δημιουργείται η εντύπωση ότι «λυγίζουν».

Ο Goriely δεν εντοπίζει, σύμφωνα με την ανάλυσή του, επαρκή επιστημονικά στοιχεία που να αποδεικνύουν ότι υπήρχε τέτοια οπτική παραμόρφωση την οποία οι αρχαίοι αρχιτέκτονες προσπάθησαν να διορθώσουν.

Στην ίδια κατηγορία εξετάζονται η ελαφρά κλίση των κιόνων προς το εσωτερικό, οι διαφοροποιήσεις στους γωνιακούς κίονες και άλλες αποκλίσεις από την απόλυτη γεωμετρική κανονικότητα.

Το συνολικό συμπέρασμα της μαθηματικής ανάλυσης είναι ότι δεν προκύπτει επαρκής τεκμηρίωση πως και οι 12 συγκεκριμένες αρχιτεκτονικές παρεμβάσεις έγιναν με αποκλειστικό στόχο την αντιμετώπιση οπτικών ψευδαισθήσεων.

Από πού προήλθε η συγκεκριμένη θεωρία

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει και η ιστορία πίσω από την ερμηνεία των «οπτικών διορθώσεων».

Σημαντικό ρόλο στη διαμόρφωση της αντίληψης για την αρχαία αρχιτεκτονική είχε ο Ρωμαίος αρχιτέκτονας Βιτρούβιος, ο οποίος έγραψε το έργο De architectura αρκετούς αιώνες μετά την κατασκευή του Παρθενώνα.

Οι αναφορές του στις αρχιτεκτονικές πρακτικές της αρχαιότητας απέκτησαν μεγάλη επιρροή στους μεταγενέστερους μελετητές. Αργότερα, οι λεπτομερείς μετρήσεις του Παρθενώνα αποκάλυψαν ότι ο ναός απέχει σε αρκετά σημεία από την απόλυτη ευθύτητα.

Έτσι ενισχύθηκε η ερμηνεία ότι οι αρχιτέκτονες είχαν σχεδιάσει συνειδητά αυτές τις αποκλίσεις για να κάνουν τον ναό να φαίνεται τέλειος στο ανθρώπινο μάτι.

Η νέα μελέτη αμφισβητεί ακριβώς αυτή τη σύνδεση, χωρίς όμως να αμφισβητεί το γεγονός ότι οι αποκλίσεις υπάρχουν.

Μπορεί να υπήρχαν άλλοι λόγοι

Η αμφισβήτηση της θεωρίας των οπτικών ψευδαισθήσεων δεν σημαίνει ότι οι καμπύλες του Παρθενώνα ήταν τυχαίες.

Μια πιθανή εξήγηση που εξετάζεται για την καμπυλότητα του στυλοβάτη είναι ότι θα μπορούσε να εξυπηρετεί πρακτικούς σκοπούς, όπως την καλύτερη απομάκρυνση του νερού της βροχής.

Αντίστοιχα, ορισμένες από τις διαφοροποιήσεις στους κίονες θα μπορούσαν να σχετίζονται με κατασκευαστικές ανάγκες, τη μεταφορά των φορτίων ή αισθητικές επιλογές.

Ωστόσο, η μελέτη δεν καταλήγει σε μία οριστική εναλλακτική εξήγηση για κάθε επιμέρους χαρακτηριστικό.

Αυτό που θέτει υπό αμφισβήτηση είναι κυρίως η βεβαιότητα με την οποία έχει παρουσιαστεί επί χρόνια η θεωρία ότι οι αρχαίοι Έλληνες σχεδίασαν αυτές τις αποκλίσεις προκειμένου να «διορθώσουν» το ανθρώπινο μάτι.

Ο Παρθενώνας εξακολουθεί έτσι να αποτελεί ένα εξαιρετικά σύνθετο αρχιτεκτονικό έργο, με καμπύλες, κλίσεις και διαφοροποιήσεις που δεν είναι άμεσα αντιληπτές στον επισκέπτη. Η νέα μαθηματική προσέγγιση δεν αμφισβητεί την ακρίβεια της κατασκευής του, αλλά επανεξετάζει τον λόγο για τον οποίο οι αρχιτέκτονες επέλεξαν συγκεκριμένες γεωμετρικές λύσεις.