Αρχαίο μυστήριο: Κατέβαιναν στα έγκατα της γης για να δουν το μέλλον κι επέστρεφαν χωρίς να μπορούν να γελάσουν

Στη Λιβαδειά της Βοιωτίας υπήρχε ένα από τα πιο παράξενα μαντεία της αρχαίας Ελλάδας.

Εκεί, όποιος ήθελε να αναζητήσει απαντήσεις για το μέλλον δεν αρκούσε να απευθυνθεί σε έναν μάντη. Έπρεπε να ακολουθήσει μια ιδιαίτερη τελετουργία και να κατέβει ο ίδιος κάτω από τη γη.

Πρόκειται για το Μαντείο του Τροφωνίου, που βρισκόταν κοντά στις πηγές της Έρκυνας. Η σημαντικότερη περιγραφή του έχει διασωθεί από τον Παυσανία, ενώ αναφορές στον Τροφώνιο υπάρχουν και σε συγγραφείς όπως ο Ηρόδοτος, ο Αριστοφάνης, ο Πλούταρχος και ο Στράβων.

Η κάθοδος στο σκοτάδι
Ο επισκέπτης δεν έμπαινε αμέσως στο μαντείο. Προηγούνταν ημέρες προετοιμασίας, λουτρά στον Έρκυνα και θυσίες. Οι ιερείς εξέταζαν τα σπλάχνα των ζώων και έκριναν, αν ήταν κατάλληλη η στιγμή για την κάθοδο. Στη συνέχεια ο ενδιαφερόμενος έπινε από δύο πηγές: τη Λήθη και τη Μνημοσύνη. Η πρώτη συνδεόταν με τη λησμονιά, ενώ η δεύτερη με τη διατήρηση στη μνήμη όσων θα βίωνε.

Έπειτα ερχόταν το πιο παράξενο μέρος. Σύμφωνα με τον Παυσανία, ο επισκέπτης ξάπλωνε και περνούσε με τα πόδια πρώτα, μέσα από ένα στενό άνοιγμα, κατεβαίνοντας στον υπόγειο χώρο του μαντείου, κρατώντας στα χέρια του μικρές πίτες από μέλι και κριθάρι. Τι ακριβώς συνέβαινε εκεί κάτω δεν γνωρίζουμε.

Οι αρχαίες πηγές αναφέρουν ότι ο επισκέπτης έβλεπε ή άκουγε πράγματα και στη συνέχεια επέστρεφε στην επιφάνεια. Οι ιερείς τον οδηγούσαν στην Έδρα της Μνήμης και τον ρωτούσαν τι είχε βιώσει, δεν τον ρωτούσαν απλώς τι έμαθε. Τον ρωτούσαν τι είδε. Ίσως επειδή, στο Τροφώνιο, ο χρησμός δεν ήταν κάτι που απλώς άκουγες. Ήταν κάτι που έπρεπε πρώτα να ζήσεις.

Κι εδώ βρίσκεται μία από τις πιο παράξενες πλευρές της παράδοσης. Η εμπειρία του Τροφωνίου περιγράφεται ως τόσο έντονη, ώστε οι επισκέπτες επέστρεφαν φοβισμένοι και αποπροσανατολισμένοι. Η φήμη του μαντείου έγινε μάλιστα παροιμιώδης στην αρχαιότητα. Η σύνδεσή του με τη θλίψη και τον φόβο ήταν τόσο ισχυρή, ώστε η αναφορά στο Τροφώνιο μπορούσε να χρησιμοποιηθεί για κάποιον που είχε περάσει μια εξαιρετικά δυσάρεστη εμπειρία. Γι’ αυτό και η φράση «πήγε στο σπήλαιο του Τροφωνίου» έγινε στην αρχαιότητα συνώνυμη μιας εξαιρετικά τρομακτικής εμπειρίας.

Μύθος και πραγματικότητα
Ο Τροφώνιος συνδεόταν με τον υπόγειο κόσμο και θεωρούνταν χθόνια θεότητα. Ο μύθος τον παρουσιάζει ως σπουδαίο τεχνίτη και αδελφό του Αγαμήδη. Σύμφωνα με μία παράδοση, μετά τον θάνατό του χάθηκε μέσα στη γη και από εκεί ξεκίνησε η λατρεία του.

Δεν το επισκέπτονταν μόνο απλοί άνθρωποι
Η φήμη του Τροφωνίου ξεπέρασε κατά πολύ τη Λιβαδειά. Ο Ηρόδοτος αναφέρει ότι ο Κροίσος της Λυδίας είχε δοκιμάσει διάφορα ελληνικά μαντεία, μεταξύ των οποίων και το Τροφώνιο. Ο Παυσανίας συγκέντρωσε πολλές παραδόσεις γύρω από το ιερό, ενώ ο Φιλόστρατος, αιώνες αργότερα, παρουσιάζει τον Απολλώνιο τον Τυανέα να κατεβαίνει στη Λεβάδεια για να συναντήσει τον Τροφώνιο. Στη δική του αφήγηση, η κάθοδος αποκτά σχεδόν φιλοσοφικό χαρακτήρα. Ο Πλούταρχος, επίσης, συνδέει τον Τροφώνιο με μια περίπλοκη αφήγηση για την ψυχή και την άλλη ζωή, η οποία έχει ενδιαφέρον για τη μελέτη των αρχαίων αντιλήψεων περί θανάτου και μεταθανάτιας γνώσης.

Έτσι, με τον χρόνο, ο Τροφώνιος έγινε κάτι περισσότερο από ένας τόπος όπου κάποιος ρωτούσε για το αύριο. Έγινε ένας τόπος όπου ο άνθρωπος δοκίμαζε να πλησιάσει τον κόσμο των νεκρών χωρίς να πεθάνει.

Έχει υποστηριχθεί κατά καιρούς, ότι στο μαντείο χρησιμοποιούνταν παραισθησιογόνες ουσίες, αλλά δεν υπάρχει καμία απόδειξη. Σύγχρονοι ερευνητές θεωρούν πιθανότερο ότι ο συνδυασμός σκότους, απομόνωσης, φόβου, τελετουργικής έντασης και σωματικής καταπόνησης μπορούσε από μόνος του να προκαλέσει έντονες αλλοιώσεις της αντίληψης.
Και ίσως αυτό είναι το μεγαλύτερο μυστήριο που έχει μείνει πίσω του. Γνωρίζουμε με αρκετή λεπτομέρεια πώς προετοιμάζονταν και πώς κατέβαιναν κάτω από τη γη, αλλά όχι τι ακριβώς αντίκριζαν στον υπόγειο χώρο.

Και το εντυπωσιακό είναι ότι δεν γνωρίζουμε ακόμη με βεβαιότητα πού ακριβώς βρισκόταν ο αρχικός υπόγειος θάλαμος. Έτσι, στη Λιβαδειά υπάρχει ακόμη ένα παράξενο κενό στην ιστορία. Η σύγχρονη Λιβαδειά εξακολουθεί να έχει την περιοχή του αρχαίου ιερού κοντά στις πηγές της Έρκυνας, όμως το τοπίο έχει αλλάξει δραματικά μέσα στους αιώνες. Η περιοχή χρησιμοποιήθηκε και τροποποιήθηκε από μεταγενέστερες κατασκευές, ενώ οι αρχαιολογικές έρευνες του 20ού αιώνα αποκάλυψαν τμήματα του χώρου, χωρίς να λύσουν οριστικά, όλα τα προβλήματα σχετικά με την ακριβή θέση του υπόγειου μαντείου. Αυτό είναι ίσως το πιο παράξενο τέλος για ένα από τα πιο διάσημα μαντεία της αρχαιότητας.

Χιλιάδες χρόνια αργότερα, η κάθοδος του Τροφωνίου εξακολουθεί να αφήνει ένα ερώτημα αναπάντητο. Τι πραγματικά συνέβαινε εκεί κάτω; Ίσως γι’ αυτό το Μαντείο του Τροφωνίου εξακολουθεί ακόμα και σήμερα, να είναι ένα από τα πιο μυστηριώδη ιερά της αρχαίας Ελλάδας.