Μια μελέτη του Πανεπιστημίου της Οξφόρδης καταγράφει για πρώτη φορά την εμφάνιση 35 γεωργικών κήπων που δημιουργήθηκαν ή επεκτάθηκαν στην Πομπηία μετά τον μεγάλο σεισμό, αποκαλύπτοντας μια ιδιαίτερη στρατηγική οικονομικής προσαρμογής.
Η Πομπηία δεν πέθανε ξαφνικά. Πριν ο Βεζούβιος την θάψει το 79 μ.Χ., η πόλη είχε ήδη επιβιώσει από μια άλλη καταστροφή: έναν καταστροφικό σεισμό το 62 μ.Χ. που έριξε κτίρια, ράγισε δρόμους και μετέτρεψε ολόκληρες γειτονιές σε ερείπια. Για χρόνια, οι αρχαιολόγοι αναρωτιούνταν αν η πόλη ανέκαμψε πλήρως από αυτό το πλήγμα ή παρέμεινε σε κατάσταση παρακμής μέχρι την τελική της καταστροφή.
Μια νέα μελέτη, που δημοσιεύτηκε από την ερευνήτρια Jessica Venner του Πανεπιστημίου της Οξφόρδης, υποστηρίζει ότι έχει την απάντηση: Η Πομπηία όχι μόνο ανέκαμψε, αλλά και μεταμορφώθηκε. Και αυτό έγινε μέσω μιας έκρηξης δημιουργίας αγροτικών εκτάσεων για εκμετάλλευση, που διευθύνονταν από ιδιώτες γαιοκτήμονες οι οποίοι είδαν την κρίση ως μια επιχειρηματική ευκαιρία.
Η εργασία εντοπίζει και αναλύει για πρώτη φορά 35 τέτοιες αγροτικές εκτάσεις που αναδύθηκαν ή επεκτάθηκαν κατά τα τελευταία 17 χρόνια της ζωής της πόλης. Από αυτές, οι 24 συγκεντρώνονται στον νοτιοανατολικό τομέα της Πομπηίας, που πριν από τον σεισμό ήταν μία πυκνοκατοικημένη αστική περιοχή και που, μετά τους σεισμούς, ανέκτησε εν μέρει την αρχική της γεωργική χρήση.
Η ιδέα ότι η Πομπηία φιλοξενούσε καλλιέργειες εντός των τειχών της δεν είναι καινούργια. Τη δεκαετία του 1970, η αρχαιολόγος Wilhelmina Jashemski ανέσκαψε τον λεγόμενο “Κήπο του Καταστήματος” και ανακάλυψε κάτι ασυνήθιστο: ένα κτίριο είχε κατεδαφιστεί μετά τον σεισμό και, στη θέση του, είχε φυτευτεί ένας κήπος με νεαρά αμπέλια, δέντρα και πιθανώς λαχανικά. Υπήρχε μια νέα δεξαμενή, μερικώς κατεδαφισμένοι τοίχοι και τοιχογραφίες που κάποτε διακοσμούσαν εσωτερικούς χώρους και τώρα εκτίθενται σε τοίχους κήπου. Η Jashemski εντόπισε δύο ακόμη παρόμοιες περιπτώσεις, αλλά δεν πραγματοποίησε συστηματική ανάλυση του φαινομένου.
Η Venner πιάνει αυτό το νήμα και το μετατρέπει σε έναν πλήρη χάρτη. Η μεθοδολογία της συνδυάζει την αρχιτεκτονική ανάλυση φραγμένων θυρών, κατεδαφισμένων τοίχων και νέων υδραυλικών κατασκευών με αρχαιοβοτανικά στοιχεία όπως κοιλότητες ριζών, απανθρακωμένους σπόρους και υπολείμματα γύρης. Το αποτέλεσμα είναι η πρώτη ποσοτικοποίηση αυτού που η συγγραφέας ονομάζει “οπορτουνιστικοί κήποι”, δηλαδή χώροι που καλλιεργήθηκαν ή αναδιαρθρώθηκαν μετά το 62 μ.Χ. για τη μεγιστοποίηση της οικονομικής απόδοσης της αστικής γης.
Ένα από τα ευρήματα της μελέτης είναι η σχέση μεταξύ του τύπου καλλιέργειας και της πρόσβασης στο δρόμο. Οι κήποι που είναι αφιερωμένοι κυρίως σε αμπέλια παρουσιάζουν συχνά άμεσες εισόδους από τον δημόσιο δρόμο, γεγονός που υποδηλώνει μια σκόπιμη στρατηγική για την προσέλκυση πελατών ή τη διευκόλυνση του έργου των κηπουρών. Αντίθετα, οι χώροι που είναι αφιερωμένοι σε οπωροφόρα δέντρα, ξηρούς καρπούς, λαχανικά ή λουλούδια – προϊόντα υψηλότερης αξίας στην αγορά – είναι πιο κρυμμένοι, γεγονός που υποδηλώνει μεγαλύτερη ανησυχία για την ασφάλεια και τον έλεγχο του προϊόντος.
Σε ιδιοκτησίες που συνδύαζαν την καλλιέργεια με την υπαίθρια τραπεζαρία, οι τρικλινικές κατασκευές από τοιχοποιία ήταν τοποθετημένες έτσι ώστε να είναι ορατές από τον δρόμο. Ήταν ένα είδος διαφήμισης: ο περαστικός έβλεπε έναν δροσερό χώρο, σκιασμένο από κλήματα, με τραπέζια και βωμούς, και καταλάβαινε ότι εκεί μπορούσε να απολαύσει φαγητό και ποτό.
Η “Caupona (είδος ταβέρνας/πανδοχείου στη ρωμαϊκή εποχή) του Ευξείνου”, για παράδειγμα, προσέφερε έναν πάγκο εξυπηρέτησης, ένα ιερό, εσωτερικές τραπεζαρίες και έναν κήπο με πέργκολα από αμπέλια όπου οι πελάτες δειπνούσαν κάτω από έναν θόλο από φυτά. Ο ιδιοκτήτης, ένας άνδρας ονόματι Εύξεινος, του οποίου το όνομα εμφανίζεται σε ένα εκλογικό πρόγραμμα και σε έναν αμφορέα που βρέθηκε στο σημείο, είχε φυτέψει 34 αμπέλια ηλικίας μικρότερης των 15 ετών, δηλαδή χρονολογούνταν μετά τον σεισμό.
Ο μεγάλος αμπελώνας του Σπιτιού του Πλοίου “Ευρώπη“
Η πιο εντυπωσιακή περίπτωση είναι αυτή του Σπιτιού του Πλοίου Ευρώπη, όπου η ανασκαφή έφερε στο φως 416 κοιλότητες ριζών. Ο κήπος, που καλύπτει σχεδόν 1.850 τετραγωνικά μέτρα, δημιουργήθηκε με την κατεδάφιση αρκετών ακινήτων που είχαν υποστεί ζημιές από τον σεισμό και τη συγχώνευση δύο οικισμών για τη δημιουργία ενός χώρου επεξεργασίας. Κατά τη διάρκεια των εργασιών, οι ιδιοκτήτες εκμεταλλεύτηκαν την ευκαιρία να εξάγουν δομικά υλικά — ένα αυτοσχέδιο λατομείο στη μέση του οικοπέδου — και ισοπέδωσαν το έδαφος σε δύο βαθμίδες.
Τα αμπέλια στην άνω βαθμίδα ήταν άνω των 17 ετών, ενώ αυτά στην κάτω βαθμίδα μικρότερα από 2 ετών. Με άλλα λόγια, ο κήπος επεκτάθηκε λίγο πριν από την έκρηξη. Παράλληλα με τα αμπέλια φύτρωναν 240 οπωροφόρα δέντρα και δύο λαχανόκηποι ικανοί να παράγουν σοδειές όλο το χρόνο. Οι αρχαιοβοτανικές αναλύσεις εντόπισαν φουντούκια, σταφύλια, έναν σπόρο χουρμά, ένα κομμάτι αμυγδαλιάς και κουκιά. Κουκιά που, επιπλέον, καλλιεργήθηκαν μαζί με τα αμπέλια για να δεσμεύσουν άζωτο στο έδαφος: μια τεχνική πολυκαλλιέργειας που καταδεικνύει εξελιγμένες γεωργικές γνώσεις.
Το σύστημα άρδευσης ήταν εξίσου πολύπλοκο. Το νερό της βροχής που συλλέγονταν στο αίθριο διοχετευόταν σε μια εξωτερική λεκάνη και από εκεί διανέμονταν μέσω σωλήνων που επέτρεπαν το άνοιγμα ή το κλείσιμο της ροής ανάλογα με τις ανάγκες του κάθε τομέα. Αυτή η εξειδικευμένη και διαφοροποιημένη προσέγγιση στη διαχείριση του κήπου όχι μόνο αύξησε την κερδοφορία, αλλά μείωσε και τον κίνδυνο απώλειας εισοδήματος, σημειώνει η Venner.
Λουλούδια, αρώματα και επαγγελματικές συντεχνίες
Δεν περιστρέφονταν όμως όλα γύρω από το κρασί και το φαγητό. Η μελέτη εντοπίζει τουλάχιστον δύο κήπους αφιερωμένους σε μη εδώδιμα προϊόντα. Το “Σπίτι του Κήπου του Ηρακλή” χτίστηκε πάνω στα ερείπια τεσσάρων προηγούμενων σπιτιών που έπεσαν μετά τον σεισμό. Στη θέση τους, φυτεύτηκε ένας μεγάλος κήπος με λουλούδια, πιθανώς προοριζόμενος για την παραγωγή αρωμάτων. Ο κήπος διέθετε ένα λιθόκτιστο τρικλίνιο, μια ελιά που παρείχε λάδι για αλοιφές και ένα σύστημα άρδευσης που περιλάμβανε ανοίγματα στο βόρειο τείχος για να μεταφέρεται νερό από μια πηγή που βρισκόταν 150 μέτρα μακριά.
Μόλις δύο πόρτες πιο πέρα, το “Σπίτι του Λαραρίου της Φλόριντα” λειτουργούσε ως φυτώριο για δέντρα και λουλούδια. Ο χώρος ήταν οργανωμένος σε οκτώ λωρίδες που ορίζονταν από αυλάκια, και η είσοδος από τον δρόμο που οδηγούσε στη Μεγάλη Παλαίστρα είχε φραχθεί για την προστασία των νεαρών φυτών. Ένα εκλογικό πρόγραμμα που βρέθηκε στο αίθριο υποδηλώνει ότι ο χώρος ίσως χρησίμευε και ως τόπος συνάντησης ενός επαγγελματικού συλλόγου.
Πράγματι, η Venner καταγράφει την εμφάνιση, μετά το 62 μ.Χ., των pomarii universi («οι ενωμένοι καλλιεργητές οπωροφόρων») στα εκλογικά προγράμματα της Πομπηίας. Έξι ζωγραφισμένες επιγραφές τους αναφέρουν ως μια συνεκτική ομάδα, με κοινά ταμεία και ηγέτες όπως ο Helvius Vestalis. Όλα αυτά αποτελούν χαρακτηριστικά ενός συλλόγου (collegium), ενισχύοντας την ιδέα ότι οργανωμένες ομάδες κηπουρών/καλλιεργητών έπαιξαν καθοριστικό ρόλο στη διαμόρφωση της αγροτικής οικονομίας της Πομπηίας, όπως γράφει η συγγραφέας.
Γιατί οι ιδιοκτήτες ακινήτων αποφάσισαν να φυτέψουν κήπους αντί να ανοικοδομήσουν τα κτίριά τους; Η απάντηση έχει να κάνει με τη ρωμαϊκή νομοθεσία. Δύο διατάγματα της Γερουσίας, το Senatus Consultum Hosidianum (45 μ.Χ.) και το Senatus Consultum Volusianum (56 μ.Χ.), απαγόρευαν την αγορά κτιρίων με σκοπό την κατεδάφισή τους και τη μεταπώληση των υλικών για κερδοσκοπικούς σκοπούς. Υπήρχε όμως μία εξαίρεση: εάν το ακίνητο ήταν ερειπωμένο ή κατεστραμμένο, η κατεδάφισή του ήταν νόμιμη.
Ο σεισμός του ’62 δημιούργησε ακριβώς αυτή την κατάσταση. Οι ιδιοκτήτες μπορούσαν να κατεδαφίσουν ό,τι είχε απομείνει από τα κατεστραμμένα σπίτια τους, να πουλήσουν αξιοποιήσιμα υλικά – σε ένα πλαίσιο έλλειψης προμηθειών για ανοικοδόμηση – και να διαθέσουν το οικόπεδο για γεωργική ή εμπορική χρήση που θα απέφερε άμεσο εισόδημα με πολύ μικρότερη επένδυση από την ανέγερση ενός νέου κτιρίου.
Η Venner συνδέει άμεσα αυτή τη νομική διάταξη με τον πολλαπλασιασμό των κήπων. Ο πιο πιθανός λόγος για την κατεδάφιση και τη δημιουργία κήπων έγκειται στις επικρατούσες οικονομικές και πολιτιστικές τάσεις της Υψηλής Αυτοκρατορίας: την άνοδο του εμπορίου κρασιού, την αυξανόμενη ζήτηση για αγροτικά προϊόντα και την επέκταση των εστιατορίων, εξηγεί.
Το συμπέρασμα είναι σαφές: Η Πομπηία ήταν μια ανθεκτική πόλη. Όμως η ανθεκτικότητά της δεν ήταν σχεδιασμένη ή καθοδηγούμενη από το κράτος, αλλά προήλθε από ιδιωτική πρωτοβουλία.
Τι αποκαλύπτουν τα οστά
Οι αναλύσεις σκελετικών υπολειμμάτων από τα τελευταία χρόνια της Πομπηίας δείχνουν σχετικά υψηλά επίπεδα διατροφής, γεγονός που υποδηλώνει ότι η ποικιλομορφία των πηγών τροφίμων — συμπεριλαμβανομένων αυτών των αστικών κήπων — είχε απτό αντίκτυπο και στην υγεία των κατοίκων.
Δεν γνωρίζουμε αν οι κήποι προορίζονταν ως προσωρινή λύση εν αναμονή της ανοικοδόμησης που δεν έγινε ποτέ, ή ως μόνιμες επενδύσεις. Ωστόσο, η υποδομή που τους συνόδευε – δεξαμενές, κανάλια, αναβαθμίδες, πιεστήρια – υποδηλώνει ότι δεν ήταν απλά οικόπεδα διαβίωσης, αλλά εμπορικές δραστηριότητες σχεδιασμένες να διαρκέσουν.
Το άρθρο κλείνει με μια σκέψη που αποκαθιστά την Πομπηία ως ζωντανό οργανισμό και όχι ως ερείπιο παγωμένο στο χρόνο: Αν δεν είχε συμβεί η έκρηξη του 79 μ.Χ., η Πομπηία πιθανότατα θα συνέχιζε να προσαρμόζεται στις νέες οικονομικές, κοινωνικές και περιβαλλοντικές προκλήσεις.
Η πόλη που έθαψε ο Βεζούβιος δεν ήταν μια πόλη σε παρακμή. Ήταν μια πόλη που είχε μάθει να καλλιεργεί πάνω στις δικές της πληγές.
