Το άρθρο αναδεικνύει την αυξανόμενη ένταση στις ελληνοτουρκικές σχέσεις, καθώς οι προτάσεις του Έλληνα Πρωθυπουργού, Κυριάκου Μητσοτάκη, για άρση του casus belli και η δημιουργία θαλάσσιων περιβαλλοντικών πάρκων στο Αιγαίο προκαλούν αντιδράσεις από την Τουρκία. Με σημαντικές ημερομηνίες να πλησιάζουν, όπως η 9η Ιουνίου και η Σύνοδος Κορυφής του ΝΑΤΟ στο τέλος του μήνα, οι διπλωματικές σχέσεις βρίσκονται σε κρίσιμο σημείο.
Παράλληλα, ο κανονισμός «SAFE» της Ε.Ε. που αφορά την αμυντική συνεργασία με τρίτες χώρες, όπως η Τουρκία, εγείρει ανησυχίες στην ελληνική πλευρά για την εθνική ασφάλεια.
Η Ελλάδα προγραμματίζει να χρησιμοποιήσει τις εξελίξεις αυτές ως μοχλό πίεσης για να προασπίσει τα συμφέροντά της, ενώ η Τουρκία φαίνεται να επιδιώκει τη βελτίωση της συμμετοχής της σε ευρωπαϊκά προγράμματα άμυνας.
Πιο αναλυτικά
Τρικυμία» αναμένεται στο Αιγαίο το αμέσως επόμενο διάστημα, καθώς μια σειρά από μέτωπα που τελούσαν εν υπνώσει αναμένεται να αναδυθούν στην επιφάνεια, ενώ τις διμερείς σχέσεις επιβαρύνει και η πρόταση του Κυριάκου Μητσοτάκη για άρση του casus belli. Στην κυβέρνηση θεωρούν τον Ιούνιο ως μήνα κρίσιμων εξελίξεων στα ελληνοτουρκικά, καθώς περιλαμβάνει περισσότερα ορόσημα για την περαιτέρω πορεία των διμερών σχέσεων.
Η Αθήνα έχει πλήρη εικόνα του εκνευρισμού που προκάλεσαν στην Αγκυρα η πρόταση Μητσοτάκη για άρση του casus belli αλλά και η προσπάθεια της ελληνικής διπλωματίας να χτίσει δικλείδες ασφαλείας στον κανονισμό «SAFE». Παρά ταύτα, όμως, εξακολουθεί να ποντάρει στα ήρεμα νερά και στη διαδικασία του ελληνοτουρκικού διαλόγου και περιμένει, μέσα στο πρώτο δεκαήμερο του Ιουνίου, να καταφτάσουν οι προσκλήσεις για την επόμενη συνάντηση του πολιτικού διαλόγου, αλλά και για εκείνη για τα Μέτρα Οικοδόμησης Εμπιστοσύνης, που είχαν προγραμματιστεί ότι θα γίνουν στην τελευταία συνάντηση Γεραπετρίτη – Φιντάν.
Καταλυτική και καταληκτική ημερομηνία στο πλαίσιο αυτό πάντως θεωρείται η 9η Ιουνίου, γιατί τότε θα ταξιδέψει ο Κυριάκος Μητσοτάκης στη Νίκαια της Γαλλίας για να συμμετάσχει στη Διάσκεψη για τους ωκεανούς. Σύμφωνα με τον προγραμματισμό του Μαξίμου -ο οποίος, όπως διαβεβαιώνουν κυβερνητικές πηγές, δεν έχει αλλάξει- ο πρωθυπουργός σκοπεύει είτε στη διάσκεψη αυτή είτε λίγες ημέρες νωρίτερα, στην Αθήνα, να προβεί σε ανακοινώσεις για τη δημιουργία των θαλάσσιων περιβαλλοντικών πάρκων στο Αιγαίο, που ήδη έχει προαναγγείλει η κυβέρνηση.
Στην κυβέρνηση υπολογίζουν πως οι ανακοινώσεις του πρωθυπουργού θα προκαλέσουν πολύ σφοδρές αντιδράσεις από την τουρκική πλευρά. Αλλωστε, το ίδιο είχε συμβεί και τον Απρίλιο του 2024, όταν ο Γιώργος Γεραπετρίτης προχώρησε στην εξαγγελία για τη δημιουργία δύο θαλάσσιων περιβαλλοντικών πάρκων στο Αιγαίο, στο πλαίσιο της Διάσκεψης για τους ωκεανούς που είχε γίνει στην Αθήνα. Οι Τούρκοι, τότε, είχαν μιλήσει για μονομερή ενέργεια και είχαν απειλήσει ότι δεν θα δεχθούν τετελεσμένα.
Επανέφεραν, μάλιστα, στο προσκήνιο την αμφισβήτηση της ελληνικής κυριαρχίας, μιλώντας για νησιά και νησίδες που δεν έχουν αποδοθεί στην Ελλάδα με διεθνείς συνθήκες και για γεωγραφικούς σχηματισμούς αδιευκρίνιστης κυριαρχίας. Το θέμα ετέθη, όπως αποκάλυψε αργότερα ο Τούρκος υπουργός Εξωτερικών, Χακάν Φιντάν, και από τον ίδιο τον Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν στη συνάντηση που είχε με τον Κυριάκο Μητσοτάκη στην Αγκυρα, τον Μάιο του 2024. Αν η Τουρκία επανέλθει με την ίδια σφοδρότητα στην αντίδρασή της, τότε είναι πιθανόν και οι προσκλήσεις για τις συναντήσεις στην Αγκυρα να μείνουν στο συρτάρι, αν δεν έχουν ήδη αποσταλεί.
Από τότε το κλίμα έχει επιβαρυνθεί περαιτέρω από την υπόθεση της ηλεκτρικής διασύνδεσης Κρήτης – Κύπρου και από τις τριβές που αυτή έχει προκαλέσει στις ελληνοτουρκικές σχέσεις που οδήγησαν στην επ’ αόριστον αναβολή του προγραμματισμένου Ανώτατου Συμβουλίου Συνεργασίας. Η Ελλάδα, πάντως, έχει αποφασίσει να μην αποφεύγει πλέον τις ενέργειες που θα μπορούσαν να διαταράξουν το κλίμα στις ελληνοτουρκικές σχέσεις και αυτός είναι ο λόγος που δεν έκρυψε καθόλου την πρόθεσή της να προβάλει εμπόδια ή και δικλείδες ασφαλείας στον κανονισμό «SAFE», κάτι που ενόχλησε την τουρκική πλευρά, όπως έδειξε η αντίδραση του τουρκικού υπουργείου Άμυνας.
Ακόμα περισσότερο πάντως ενόχλησε την Τουρκία η πρόταση του Κυριάκου Μητσοτάκη για άρση του casus belli. Οπως λένε διπλωματικές πηγές που έχουν ανοικτούς διαύλους επικοινωνίας με την άλλη πλευρά του Αιγαίου, οι Τούρκοι μπορεί να μην ανέφεραν τίποτε δημόσια και επισήμως, αλλά εκνευρίστηκαν και γιατί η υπενθύμιση της απειλής πολέμου τούς χαλάει την εικόνα που αυτή τη στιγμή θέλουν να προβάλουν στην Ε.Ε.
Όποιο και αν είναι το κλίμα, όμως, ανάμεσα στις δύο χώρες, στην Αθήνα θεωρούν ότι είναι πολύ πιθανόν να υπάρξει συνάντηση ανάμεσα στον Κυριάκο Μητσοτάκη και τον Ταγίπ Ερντογάν στο περιθώριο της Συνόδου Κορυφής του ΝΑΤΟ που θα γίνει στην Ολλανδία (Χάγη) από τις 24 έως τις 26 Ιουνίου. Οι δύο ηγέτες συζητούν κάθε χρόνο στις Συνόδους Κορυφής του ΝΑΤΟ και σε περίπτωση που δεν συναντηθούν στη Χάγη, αυτό θα αποτελεί ένδειξη ότι έχει δημιουργηθεί κακό κλίμα.
Όμως, και μια επικείμενη συνάντηση μπορεί να εξελιχθεί σε πεδίο αντιπαράθεσης ανάμεσα στους δύο ηγέτες, αφού ο Κυριάκος Μητσοτάκης έχει προαναγγείλει ότι θα θέσει το θέμα της άρσης του casus belli στον Τούρκο Πρόεδρο διά ζώσης. Σε ό,τι αφορά τη σύγκληση του επόμενου Συμβουλίου Συνεργασίας, διπλωματικές πηγές εκτιμούν ότι θα μπορούσε να γίνει στο τέλος Ιουλίου και ότι αυτή η ημερομηνία θα μπορούσε να «κλειδώσει» στη Χάγη, αν όλα ανάμεσα στον Έλληνα πρωθυπουργό και τον Τούρκο Πρόεδρο εξελιχθούν ομαλά.
Σε κάθε περίπτωση πάντως και αυτή τη φορά το Συμβούλιο μπορεί να πέσει «θύμα» της άτυπης πενταμερούς που, σύμφωνα με πληροφορίες από κυπριακές πηγές, θα γίνει στη Γενεύη την ίδια περίοδο. Υπενθυμίζεται ότι και τον περασμένο Μάρτιο οι δύο πλευρές είχαν επικαλεστεί την πενταμερή για να αναστείλουν τη διεξαγωγή του ΑΣΣ.
Το «SAFE», η Τουρκία και τα νέα δεδομένα
Έγκριτοι διεθνολόγοι γράφουν στην «R» για τη συμμετοχή της Τουρκίας στα ευρωπαϊκά αμυντικά προγράμματα και χαρτογραφούν τη στρατηγική που πρέπει να ακολουθήσει η χώρα μας
Ο χρηματοδοτικός κανονισμός «SAFE» της Ε.Ε., που εγκρίθηκε την περασμένη Τρίτη στις Βρυξέλλες, δημιουργεί νέα δεδομένα για τη συμμετοχή της Τουρκίας σε ευρωπαϊκά αμυντικά προγράμματα, παρά τις δικλείδες ασφαλείας που μπόρεσε να ενσωματώσει η χώρα μας. Οι Αθανάσιος Δρούγος, Αλέξανδρος Δεσποτόπουλος, Γεώργιος Φίλης και Σάββας Καλεντερίδης φωτίζουν τις γεωπολιτικές, νομικές και θεσμικές πτυχές της υπόθεσης αναδεικνύοντας τα ρίσκα και χαρτογραφούν τις στρατηγικές που οφείλει να ακολουθήσει η χώρα μας.
Γ. Φίλης: H «άλωση» της Ευρωπαϊκής Ένωσης και η στάση της Αθήνας
Εάν κάποιος θα ήθελε με έναν ρεαλιστικό τρόπο να αναφέρει τους βασικούς κινδύνους από τη συμπερίληψη της Τουρκίας -μέσω της συγκεκριμένης απαράδεκτης μεθόδευσης της Ευρωπαϊκής Επιτροπής- στον μηχανισμό «SAFE», θα πρέπει να αναφερθεί τόσο στο ζήτημα του τρόπου απόφασης της Επιτροπής όσο και στη συμμετοχή της Τουρκίας αυτής καθαυτής. Αναφορικά με τον τρόπο λήψης της απόφασης, είναι εμφανές πως κάποιοι στις Βρυξέλλες αποφάσισαν πως με κάθε τρόπο και μέσο η Αγκυρα θα πρέπει να συμμετάσχει στο εξοπλιστικό πρόγραμμα των χωρών της Ευρωπαϊκής Ένωσης.
Για να γίνει αυτό, η Επιτροπή προχώρησε σε νομικές αλχημείες, κάτι το οποίο θα αποτελέσει «δεδικασμένο» και για άλλες περιπτώσεις, ακόμα και αν τελικά η έννοια της ομοφωνίας παραμείνει σε ισχύ σε θέματα άμυνας και ζωτικών συμφερόντων, όπως η Κοινή Εξωτερική Πολιτική και Πολιτική Ασφαλείας (ΚΕΠΠΑ) της Ένωσης. Ο βασικός κίνδυνος έχει να κάνει με το γεγονός πως η Ε.Ε. κινείται προς μια κατεύθυνση όπου ένα «κονκλάβιο» θα αποφασίζει κατά το δοκούν, καταπατώντας τα έννομα και ζωτικά συμφέροντα των κρατών-μελών και καταστρατηγώντας ολόκληρη την κανονιστική διαδικασία της Ένωσης.
Ο δεύτερος κίνδυνος έχει να κάνει με την ίδια την Τουρκία. Θα το πούμε με απλά λόγια. Ο Ευρωπαίος πολίτης, συμπεριλαμβανομένου του Ελλαδίτη και του Κυπρίου, θα χρηματοδοτήσει τις βιομηχανίες μιας χώρας η οποία θα χρησιμοποιήσει την τεχνολογία που θα αναπτύξει και τα όπλα που θα κατασκευάσει για να επιβάλει τη θέλησή της στην Ελλάδα και στην Κύπρο, ενώ σε μια δυνητική πολεμική κρίση τα συστήματα αυτά θα χρησιμοποιηθούν για να σκοτώσουν Έλληνες. Τελεία. Τι κάνουμε για το θέμα; H Ελλάδα μπορεί να υπογραμμίσει τα κάτωθι νομικά επιχειρήματα έτσι ώστε να μπορέσει όσο γίνεται να καθυστερήσει τουλάχιστον τη διαδικασία.
Επιχείρημα 1ο: Η νομική επιτροπή του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου (Ε.Κ.) υπογραμμίζει πως ο κανονισμός με βάση το άρθρο 122 παρακάμπτει το Ε.Κ., κάτι το οποίο αποτελεί παράβαση της διαδικασίας λήψης αποφάσεων της Ε.Ε. Επίσης, ποια η διαφορά του συγκεκριμένου κανονισμού με τους δύο προηγούμενους που έχουν ψηφιστεί τα τελευταία δύο έτη και αφορούν απολύτως συναφή θέματα (πυρομαχικά και ταμείο άμυνας) οι οποίοι βασίζονται στο άρθρο 173;
Επιχείρημα 2ο: Ο κανονισμός αφορά τρίτα κράτη, άρα αφορά την ΚΕΠΠΑ. Η ΚΕΠΠΑ, όμως, σύμφωνα με το άρθρο 24 της Συνθήκης της Ευρωπαϊκής Ένωσης (ΣΕΕ), δεν ασκείται με νομοθετικά μέτρα. Άρα, από τη στιγμή που γίνεται προσπάθεια μέσω ενός κανονισμού να προκαθοριστεί η ΚΕΠΠΑ, αυτό δεν είναι δυνατό, ανεξαρτήτως εάν αυτό γίνεται με νομική βάση το 122 ή το 173.
Επιχείρημα 3ο: Ακόμα και να υποθέσουμε πως μπορεί η Επιτροπή να συμπεριλάβει στον κανονισμό ρυθμίσεις για συμμετοχή τρίτων κρατών στην άμυνα, και σε αυτή την περίπτωση η ομοφωνία είναι απαιτούμενη. Όπως έχει πει το Διεθνές Δικαστήριο, όταν οι συμφωνίες με τρίτα κράτη αφορούν την ΚΕΠΠΑ, απαιτείται ομοφωνία. Θα ήταν καταστρατήγηση αυτού του κανόνα το να μην απαιτείται ομοφωνία για τον κανονισμό με τον οποίο προκαθορίζεται η σύναψη τέτοιων συμφωνιών. Σημειωτέον ότι ο κανονισμός αφορά τρίτα κράτη και όχι ευθέως ιδιώτες αναδόχους, διότι το άρθρο 17 της πρότασης αναφέρεται σε διμερείς ή πολυμερείς συμφωνίες με τρίτα κράτη ως προϋπόθεση της αμυντικής παραγωγής.
Προφανέστατα, τα νομικά επιχειρήματα που έχουμε στη φαρέτρα μας είναι σημαντικότατα, όμως είναι επίσης ξεκάθαρο πως πολύ δύσκολα μπορούμε να καθυστερήσουμε ή να σταματήσουμε τη διαδικασία, εκτός και εάν το Ε.Κ. εμπλακεί άμεσα στην υπόθεση και πέραν των δημοσιοποιούμενων αντιρρήσεών του στείλει την Επιτροπή στο Ευρωπαϊκό Δικαστήριο.
Η Ελλάδα και η Κύπρος, εάν και εφόσον δεν εισακουστούν, θα πρέπει πλέον να ξεκαθαρίσουν πως θα προβάλλουν προσκόμματα σε «θέλω» των «εταίρων» μας σε ζητήματα ζωτικής σημασίας για τους ίδιους. Η Τουρκία κάνει το ίδιο στο πλαίσιο του ΝΑΤΟ και η Ουγγαρία, και όχι μόνο, στο πλαίσιο της Ένωσης. Μόνο αν οι «εταίροι» αντιληφθούν πως μπορούμε να χτυπήσουμε ζωτικά τους συμφέροντα θα λάβουν υπ’ όψιν τους και τα δικά μας. Επιπλέον, η Ελλάδα θα πρέπει να ενισχύσει τις αμυντικές της σχέσεις με τις ΗΠΑ, το Ισραήλ και την Ινδία, ενώ θα πρέπει να επανεξετάσει και την πολιτική της απέναντι στη Ρωσία.
Οι ΗΠΑ απέδειξαν πως «η σωστή πλευρά της ιστορίας» έχει… όρια και ίσως δεν υπάρχει απόλυτο «σωστό» ή «λάθος». Η Αθήνα έχει τα εργαλεία για να «ταράξει τα νερά» στην Ένωση και να δείξει πως μπορεί να προστατεύσει αποτελεσματικά τα ζωτικά της συμφέροντα, ακόμα και αν κάποιοι στις Βρυξέλλες δυσαρεστηθούν.
Αλ. Δεσποτόπουλος: Τι οφείλουν να κάνουν Ελλάδα και Κύπρος
Το πρόγραμμα «SAFE» συνιστά την πρώτη απόπειρα δημιουργίας ευρωπαϊκού ταμείου για την κοινή ενίσχυση των αμυντικών δυνατοτήτων των κρατών-μελών, μέσω συγχρηματοδοτούμενων προμηθειών. Με εκτιμώμενο προϋπολογισμό 150 δισ. ευρώ, το «SAFE» φιλοδοξεί να αποτελέσει εργαλείο στρατηγικής αυτονομίας της Ε.Ε., ενισχύοντας την ευρωπαϊκή αμυντική βιομηχανία και περιορίζοντας την εξάρτηση από τρίτες δυνάμεις.
Σε πρώτη ανάγνωση, το πρόγραμμα αφορά πρωτίστως την Ευρωπαϊκή Ένωση, τις χώρες της ζώνης ελεύθερων συναλλαγών (Ισλανδία, Λιχτενστάιν, Νορβηγία και Ελβετία), καθώς και την Ουκρανία. Τα χρηματοδοτούμενα έργα θα πρέπει να παράγονται κατά τουλάχιστον 65% στις χώρες αυτές, ενώ οι συμμετέχουσες εταιρείες οφείλουν να εδρεύουν εντός Ε.Ε. και να μην ελέγχονται από τρίτη χώρα, εκτός αν αυτή έχει υπογράψει συμφωνία άμυνας και ασφάλειας με την Ένωση, όπως συμβαίνει με το Ηνωμένο Βασίλειο.
Απαγορεύεται επίσης η χρήση συστημάτων στα οποία τρίτη χώρα διατηρεί το λεγόμενο design authority, δηλαδή τον τελικό λόγο στον σχεδιασμό ή στη δυνατότητα περιορισμού εξαγωγών και χρήσης. Η Τουρκία, αν και επίσημα υποψήφια προς ένταξη χώρα, δεν έχει συνάψει συμφωνία αμυντικής συνεργασίας με την Ε.Ε.
Λαμβανομένων όμως υπ’ όψιν των διατάξεων του «SAFE», το οποίο επιτρέπει υπό όρους- τη συμμετοχή θυγατρικών ευρωπαϊκών εταιρειών που ελέγχονται από τρίτες χώρες, δημιουργείται ένα παράθυρο ευκαιρίας για την Άγκυρα. Οι τουρκικές εταιρείες αμυντικής τεχνολογίας έχουν εντείνει την παρουσία τους στην Ευρώπη μέσω επενδύσεων και στρατηγικών συνεργασιών, γεγονός που εγείρει εύλογα ερωτήματα κατά πόσο μπορούν να λειτουργήσουν ως «δούρειος ίππος» εντός των ευρωπαϊκών αμυντικών συστημάτων.
Η πίεση ορισμένων κρατών-μελών για τη συμμετοχή της Τουρκίας στο «SAFE» αποτελεί στρατηγικά και πολιτικά λανθασμένη επιλογή, η οποία συγκρούεται με τις θεμελιώδεις αρχές της Ε.Ε. περί ασφάλειας, αξιόπιστης συμμαχίας και γεωπολιτικής συνοχής. Η Τουρκία λειτουργεί εδώ και καιρό ως αναθεωρητική δύναμη, προωθώντας μονομερείς αξιώσεις στην ανατολική Μεσόγειο και στο Αιγαίο, ενώ προβάλλει στρατιωτική ισχύ κατά κρατών-μελών της Ένωσης, όπως η Ελλάδα και η Κύπρος.
Περαιτέρω, η στενή και πολυεπίπεδη συνεργασία της Αγκυρας με τη Μόσχα καθιστά την Τουρκία αναξιόπιστο εταίρο σε οποιοδήποτε πλαίσιο ευρωπαϊκής στρατηγικής αυτονομίας. Η προμήθεια του ρωσικού αντιαεροπορικού συστήματος S-400 δεν αποτελεί απλώς τεχνική επιλογή, αλλά στρατηγική πρόσδεση εκτός του ευρωατλαντικού πλαισίου. Παράλληλα, η πολιτική Ερντογάν διακρίνεται από ευκαιριακή διπλωματία, με στόχο τον ρόλο «ισορροπιστή» μεταξύ Δύσης και Ρωσίας, ενώ στην πράξη ενισχύει τον ρωσικό αναθεωρητισμό σε πολλαπλά γεωπολιτικά μέτωπα.
Η συμμετοχή της Τουρκίας στο «SAFE» -είτε άμεσα είτε μέσω θυγατρικών ή συνεργαζόμενων σχημάτων- ενέχει σοβαρούς κινδύνους: διαρροή ευαίσθητης τεχνογνωσίας, εκτροπή τεχνολογίας σε πόλους μη φιλικούς προς την Ε.Ε. και υπονόμευση της προσπάθειας διαμόρφωσης κοινής στρατηγικής κουλτούρας στην ευρωπαϊκή άμυνα. Η Τουρκία έχει αποδείξει ότι ενεργεί βάσει εθνικής και όχι συμμαχικής στρατηγικής, χωρίς πραγματική δέσμευση στις αξίες και στους στόχους της Κοινής Εξωτερικής Πολιτικής και Πολιτικής Ασφαλείας (ΚΕΠΠΑ).
Για την Ελλάδα και την Κύπρο, οι οποίες βρίσκονται στην πρώτη γραμμή των γεωπολιτικών εντάσεων με την Τουρκία, κάθε πιθανή έμμεση συμμετοχή τουρκικών συμφερόντων σε ευρωπαϊκά αμυντικά προγράμματα ενδέχεται να υπονομεύσει την εθνική τους ασφάλεια. Η μεταφορά τεχνολογίας ή τεχνογνωσίας προς τουρκικά δίκτυα, ακόμη και μέσω εταιρειών που είναι βιτρίνες, συνιστά πραγματική απειλή.
Η ανάγκη για αυστηρό έλεγχο της προέλευσης σχεδιασμού, της κυριότητας πνευματικών δικαιωμάτων και της τεχνικής κυριαρχίας των συγχρηματοδοτούμενων έργων είναι επιτακτική. Η Ελλάδα και η Κύπρος οφείλουν να προωθήσουν τη θεσμοθέτηση ρητρών αποκλεισμού για εταιρείες με άμεση ή έμμεση σύνδεση με δυνάμεις που τηρούν εχθρική στάση έναντι κρατών-μελών. Το «SAFE» δεν μπορεί να λειτουργήσει ως μοχλός ευρωπαϊκής αλληλεγγύης, εάν ταυτόχρονα καταστεί δίαυλος γεωπολιτικής διείσδυσης εις βάρος της.
Αθ. Δρούγος: Όλα θα κριθούν στις διμερείς συμφωνίες
Το Συμβούλιο Γενικών Υποθέσεων της Ε.Ε. ενέκρινε ενίσχυση ύψους 150 δισ. ευρώ για τις κοινές δημόσιες συμβάσεις για την ευρωπαϊκή ασφάλεια και την άμυνα. Το «SAFE» είναι ένα νέο χρηματοδοτικό μέσο της Ένωσης που θα υποστηρίξει τα κράτη-μέλη που επιθυμούν να επενδύσουν στην αμυντική βιομηχανική παραγωγή μέσω κοινών προμηθειών, εστιάζοντας στις δυνατότητες προτεραιότητας. Επιπλέον, το «SAFE» θα επιτρέψει στην Ε.Ε. να υποστηρίξει περαιτέρω τη δοκιμαζόμενη Ουκρανία.
Το «SAFE» άνοιξε επίσης ένα νέο κεφάλαιο στη συνεργασία με τρίτες χώρες, για παράδειγμα με Ουκρανία, Νορβηγία και Βρετανία, και θα επιτρέψει επίσης στις προσχωρούσες υποψήφιες χώρες και στους πιθανούς υποψηφίους που έχουν υπογράψει συμπράξεις ασφάλειας και άμυνας με την Ε.Ε. να συμμετάσχουν σε κοινές δημόσιες συμβάσεις. Προφανώς υπάρχουν επιλεξιμότητα και πολυποίκιλες επιλογές. Η Ε.Ε. έχει δεσμευτεί να ενισχύσει περαιτέρω και να εμβαθύνει τη διατλαντική συνεργασία και τη δέσμευση για την ασφάλεια και την άμυνα, καθώς και τη συμπληρωματικότητα με το ΝΑΤΟ.
Προβληματισμό και αριθμό ερωτημάτων (θεωρητικών και πρακτικών) για την Ελλάδα δημιουργεί η ευρύτερη ασάφεια στην έγκριση από το Συμβούλιο Γενικών Υποθέσεων της Ε.Ε. του κανονισμού για τη σύσταση «SAFE», που αποτελεί το κύριο κλειδί του REARM /EUROPE 2030 και δεν αποκλείει την εμπλοκή της Τουρκίας. Διάφοροι κύκλοι στη χώρα μας -και ως συνήθως οι «μόνιμα ανησυχούντες»- επικρίνουν την κυβέρνηση ότι δεν πέτυχε την εξαίρεση της ιδιαίτερα ανεπτυγμένης τουρκικής πολεμικής βιομηχανίας από το βασικό πακέτο του αναγκαίου λόγω ρωσικής απειλής επανεξοπλισμού της Ευρώπης, δεδομένου των ήδη ισχυρών αμυντικο-συνεργασιακών σχέσεων της Τουρκίας με εταιρείες από την Ιταλία και την Ισπανία.
Οι αρμόδιοι ισχυρίστηκαν ότι έχουν ληφθεί υπ’ όψιν σχετικές «ευαισθησίες» ορισμένων κρατών περί απειλών και αναφέρθηκαν στην ύπαρξη της ρήτρας διασφάλισης του 35% στη συμμετοχή τρίτων. Ο κανονισμός «SAFE» υιοθετήθηκε με ειδική πλειοψηφία. Συναίνεσαν 26 από τα 27 κράτη-μέλη, συμπεριλαμβανομένης της Κύπρου, και θέτει το γενικό πλαίσιο της διαδικασίας.
Θα ακολουθήσουν διμερείς συμφωνίες της Ε.Ε. με την τρίτη χώρα (π.χ. Τουρκία) εφόσον πληρούνται οι προϋποθέσεις. Αρα, κρίσιμο είναι το στάδιο της διμερούς συμφωνίας που θα αφορά την κάθε συγκεκριμένη χώρα. Εκεί θα παιχτούν πολλά και θα διευκρινιστούν οι όποιες ασάφειες…
Συνεπώς, η Ελλάδα θα πρέπει να είναι σε συνεχή ετοιμότητα για όλα τα προσεχή στάδια αμυντικών προγραμμάτων που αφορούν συστήματα αεράμυνας κ.ά. Θα πρέπει να αναπτύξει περαιτέρω εξελιγμένο δίκτυο πληροφοριών για επιμέρους ζητήματα και ειδικές μεθόδους αντιμετώπισης. Πάντως, θα εμφανιστούν δυσκολίες λαμβάνοντας υπ’ όψιν ότι οι Ευρωπαίοι για πολλούς λόγους εκλαμβάνουν την Τουρκία ως σημαντικό παράγοντα (αμυντική βιομηχανία, δεύτερο στρατό στο ΝΑΤΟ, Ουκρανία, Συρία, ασφάλεια στη Μαύρη Θάλασσα, Καύκασος κ.ά.), κάτι που σημαίνει ότι έχουμε πολλά μπροστά μας. Διευρυμένα γεωπολιτικά και γεωστρατηγικά συμφέροντα της Ε.Ε. θα έχουν επιπτώσεις…
Σ. Καλεντερίδης: Χάνοντας το στρατηγικό πλεονέκτημα
Η Τουρκία, μετά την ίδρυσή της το 1923, ακολουθώντας τα βήματα του υποτιθέμενου και επίπλαστου εκδυτικισμού που είχε υποσχεθεί ο Μουσταφά Κεμάλ στους συμμάχους του που του συμπαραστάθηκαν για να εκδιώξει τον ελληνικό στρατό και τους Έλληνες από την Ανατολία, προσπαθούσε να μιμείται την Ελλάδα και να την ακολουθεί κατά πόδας.
Αυτό έκανε το 1952, με την ταυτόχρονη είσοδο στο ΝΑΤΟ, αυτό έκανε και όταν η Ελλάδα υπέβαλε αίτηση σύνδεσης με την ΕΟΚ, το 1959. Όταν η χώρα μας, μετά τη Μεταπολίτευση, αντί να επιδιώξει το ξεπάγωμα της Συμφωνίας Σύνδεσης, που είχε ανασταλεί με την επιβολή της δικτατορίας, υπέβαλε αίτηση ένταξης στην ΕΟΚ, οι στρατηγοί στην Τουρκία δεν επέτρεψαν στον Σουλεϊμάν Ντεμιρέλ να ακολουθήσει τα βήματα της Ελλάδας, επειδή οι προσαρμογές και οι μεταρρυθμίσεις που επέβαλλαν οι Βρυξέλλες έθεταν σε κίνδυνο το αυταρχικό κεμαλικό κράτος.
Έτσι, η Ελλάδα, όταν εισήλθε στην ΕΟΚ, απέκτησε ένα στρατηγικό πλεονέκτημα έναντι της Τουρκίας, αφού συμμετείχε σε έναν οργανισμό όπου λαμβάνονταν αποφάσεις που ήταν σε θέση να επηρεάσουν τα τουρκικά συμφέροντα, με την Αθήνα να έχει λόγο ως πλήρες μέλος και την Άγκυρα να μην μπορεί να επηρεάσει τη λήψη των εις βάρος της αποφάσεων. Αυτό το στρατηγικό πλεονέκτημα ήταν που έδωσε τη δυνατότητα στην Ελλάδα να υλοποιήσει τη μεγαλύτερη διπλωματική της επιτυχία, την ένταξη της Κυπριακής Δημοκρατίας στην Ε.Ε., χωρίς να μπορέσει να το αποτρέψει η Τουρκία.
Η Τουρκία υπέγραψε τη Συμφωνία του Ελσίνκι το 1999, όταν όσοι γνωρίζουν το τουρκικό κράτος ήταν σίγουροι ότι η χώρα αυτή δεν επρόκειτο να προχωρήσει στις μεταρρυθμίσεις που επιβάλλουν οι Βρυξέλλες και τα κριτήρια της Κοπεγχάγης. Όλα αυτά τα χρόνια, η Άγκυρα κωλυσιεργούσε και συνεχίζει να κωλυσιεργεί, ελπίζοντας ότι οι συγκυρίες και οι ισχυρές συμμαχίες που έχει με χώρες-μέλη της Ε.Ε. θα της επιτρέψουν να «χωθεί» στην Ε.Ε. με κριτήρια… Αγκυρας και όχι Κοπεγχάγης.
Στρατηγικός της στόχος είναι η εξουδετέρωση του πλεονεκτήματος που έχουν Ελλάδα και Κύπρος ως κράτη-μέλη της Ε.Ε. Με τον τρόπο που συντάχθηκε και εγκρίθηκε ο κανονισμός «SAFE», χωρίς να ακολουθείται η διαδικασία διαβούλευσης και έγκρισης από το Ευρωκοινοβούλιο και χωρίς να απαιτείται ομοφωνία, ανοίγει διάπλατα η Κερκόπορτα, όπως δήλωσε και ο υπουργός Εθνικής Άμυνας Νίκος Δένδιας, και η Τουρκία αποκτά περισσότερες από μία δυνατότητες να συμμετέχει στα εξοπλιστικά προγράμματα της Ε.Ε. Η Ελλάδα δεν έχασε τη μάχη στη διάρκεια των διαβουλεύσεων που προηγήθηκε της έγκρισης του κανονισμού «SAFE».
Τη μάχη τη χάσαμε στις 7 Δεκεμβρίου του 2023, όταν υπογράψαμε τη Διακήρυξη των Αθηνών περί σχέσεων φιλίας και καλής γειτονίας με την Τουρκία. Τότε στην ουσία απολέσαμε οικεία βουλήσει το πλεονέκτημα που είχε κερδίσει η Ελλάδα το 1981, με την επιλογή του Κωνσταντίνου Καραμανλή να ενταχθεί ως πλήρες μέλος η πατρίδα μας στην ΕΟΚ. Τώρα, μάλλον, είναι αργά.
Η Άγκυρα συνεχίζει το σκληρό παζάρι με τις Βρυξέλλες
Τι προβλέπει η απόφαση για τη συμμετοχή τρίτων χωρών στο νέο αμυντικό χρηματοδοτικό εργαλείο της Ε.Ε. και πώς τη «διαβάζουν» Ελλάδα και Τουρκία
H απόφαση που επικυρώθηκε την περασμένη εβδομάδα στις Βρυξέλλες σχετικά με τη συμμετοχή τρίτων χωρών στο νέο αμυντικό χρηματοδοτικό εργαλείο της Ε.Ε., το περίφημο «SAFE», αποκάλυψε το βάθος της στρατηγικής μετατόπισης στην ευρωπαϊκή πολιτική άμυνας και, κυρίως, τον ρόλο που μπορεί να διαδραματίσει η Τουρκία εντός αυτής, έστω και «από την πλαϊνή πόρτα».
Η τουρκική δημόσια σφαίρα, ήδη στραμμένη προς την Ευρώπη λόγω των οικονομικών πιέσεων και της ανάγκης για διεθνή αναγνώριση, είδε την απόφαση αυτή ως μια διπλωματική νίκη και γεωπολιτική ευκαιρία. Τα φιλοκυβερνητικά μέσα πανηγύρισαν, η αντιπολίτευση κράτησε αποστάσεις αλλά αναγνώρισε τη στρατηγική αξία της Ε.Ε. και η επιχειρηματική κοινότητα ετοιμάζεται για νέα κεφάλαια συνεργασίας.
Η επίσημη Τουρκία πάντως δεν έμεινε ικανοποιημένη. Πηγές του τουρκικού υπουργείου Εξωτερικών διέρρευσαν στο Euronews ότι η γειτονική χώρα επιδιώκει τη βελτίωση των όρων συμμετοχής των τουρκικών εταιρειών στο ευρωπαϊκό πρόγραμμα «SAFE» και ότι βρίσκεται σε διαρκή συνεννόηση με τους ευρωπαϊκούς θεσμούς. Οι ίδιες πηγές μάλιστα υποστήριξαν ότι έχουν ήδη γίνει επίσημες παρεμβάσεις προς τα κράτη-μέλη και τα θεσμικά όργανα της Ε.Ε., προκειμένου να τεθούν ευνοϊκότεροι όροι για τη συμμετοχή σε κοινά προγράμματα προμηθειών στο πλαίσιο του «SAFE».
Αν και δεν υπήρξαν στις διαρροές αυτές λεπτομέρειες για τους όρους που ζητείται να τροποποιηθούν, το Euronews Turkish μετέφερε την επίσημη απάντηση της Αγκυρας, σύμφωνα με την οποία «μετά τη δημόσια παρουσίαση του ‘’SAFE’’, αναλάβαμε διπλωματικές πρωτοβουλίες ώστε να βελτιωθούν οι όροι πρόσβασης των μη κρατών-μελών της Ε.Ε., όπως η Τουρκία, σε κοινά προγράμματα προμηθειών».
«Καθοριστικής σημασίας»
Σύμφωνα με την τουρκική πλευρά, η ένταξη της Τουρκίας στο πρόγραμμα έχει καθοριστική σημασία για την ενίσχυση του ανταγωνισμού στην ευρωπαϊκή αγορά άμυνας, για τη διατήρηση χαμηλού κόστους, για την αύξηση της παραγωγικής αποδοτικότητας και για τη μείωση του χρόνου παράδοσης αμυντικών συστημάτων στους τελικούς χρήστες.
Η Αθήνα θεωρεί πάντως ότι με την ομοφωνία που υποστηρίζει ότι πέτυχε για συμφωνίες που προβλέπει το άρθρο 17 του Κανονισμού με τρίτες υπό ένταξη χώρες, αλλά και με τη ρητή πρόβλεψη του άρθρου 16 ότι δεν θα είναι επιλέξιμες εταιρείες και οντότητες τρίτων χωρών που στρέφονται κατά των συμφερόντων της Ε.Ε. και των κρατών-μελών της, έχει διασφαλίσει σε σημαντικό βαθμό τα συμφέροντά της απέναντι στην Τουρκία.
Προειδοποίηση
Η Αθήνα επισημαίνει επίσης ότι δεν ήταν αυτονόητος ο όρος της ύπαρξης απαραιτήτως ομοφωνίας για συμφωνίες με τρίτες χώρες στο πρόγραμμα «SAFE» και ότι αυτό αποτελεί μια ελληνική διπλωματική επιτυχία. Καλού κακού πάντως ο υπουργός Άμυνας Νίκος Δένδιας θεώρησε σκόπιμο να προειδοποιήσει τους εταίρους να μην τολμήσουν να εντάξουν την Τουρκία στο «SAFE» παρακάμπτοντας την ομοφωνία: «Θα πρότεινα να ονομαστεί κανονισμός της Κερκόπορτας ο κανονισμός ‘’SAFE’’, εφόσον επιχειρηθεί από ορισμένους εταίρους να εφαρμοστεί με τεχνάσματα ώστε να μην απαιτείται ομοφωνία των μελών της Ε.Ε. για τη συμφωνία με τρίτες χώρες. Και μάλιστα αν αυτό συμβεί χωρίς να ακυρώσει η τουρκική Βουλή το casus belli εναντίον της Ελλάδας παρά την τοποθέτηση του Έλληνα πρωθυπουργού και κατά παράβαση των νομικά ορθών αιτιάσεων του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου».
Μοχλός πίεσης
Όπως πάντως έγινε σαφές και από την τοποθέτηση του Κυριάκου Μητσοτάκη για το casus belli, η ελληνική πλευρά μάλλον προσανατολίζεται να χρησιμοποιήσει την ένταξη στις χρηματοδοτήσεις του «SAFE» και τις δικλείδες ασφαλείας που κατάφερε να επιβάλει σαν μοχλό πίεσης για να αποσπάσει ανταλλάγματα από την Τουρκία. Η κυπριακή πλευρά, μάλιστα, το λέει αυτό ήδη ανοιχτά. Απαντώντας σε ερώτηση για το πως θα αντιδράσει η Λευκωσία αν ο Ερντογάν ζητήσει ανταλλάγματα μέσω «SAFE» για την επανέναρξη των συνομιλιών για το Κυπριακό, ο Πρόεδρος της Κυπριακής Δημοκρατίας Νίκος Χριστοδουλίδης είπε ότι η οποιαδήποτε συμμετοχή τρίτης χώρας προϋποθέτει αμυντική συμφωνία της Ε.Ε. με αυτή την τρίτη χώρα, κάτι που προϋποθέτει ομοφωνία.
«Αν η Τουρκία αυτά που λέει σε σχέση με την ενίσχυση των ευρωτουρκικών σχέσεων τα εννοεί, εδώ είμαστε να τα εξετάσουμε όλα με θετική προσέγγιση», είπε ο Κύπριος Πρόεδρος. Το «SAFE» δημιουργήθηκε για να ενισχύσει την ευρωπαϊκή αυτάρκεια στην αμυντική παραγωγή, μετά τη ρωσική εισβολή στην Ουκρανία και τη στρατηγική υποχώρηση των ΗΠΑ από το ευρωπαϊκό αμυντικό δόγμα. Με προϋπολογισμό έως και 150 δισ. ευρώ μέσω δανεισμού από τις αγορές, το εργαλείο αυτό φιλοδοξεί να χρηματοδοτήσει κοινά ευρωπαϊκά εξοπλιστικά προγράμματα.
Όμως η πραγματικότητα είναι πως η Ε.Ε. δεν επαρκεί αμυντικά χωρίς εξωτερικούς εταίρους. Έτσι στη μεγάλη της πλειονότητα εμφανίζεται έτοιμη να συνεργαστεί με την Τουρκία, που είναι πλέον 11η στον κόσμο στις εξαγωγές οπλικών συστημάτων και παρουσίασε ανάπτυξη 29% το 2024. Το εξοπλιστικό της οικοσύστημα θεωρείται στις Βρυξέλλες κρίσιμο για την κάλυψη των κενών της ευρωπαϊκής άμυνας. Η απόφαση για το «SAFE» την περασμένη εβδομάδα καταγράφει ουσιαστικά ότι η Τουρκία βρίσκεται σε μια γκρίζα θεσμική ζώνη: δεν αποκλείεται ρητά, αλλά ούτε εντάσσεται επίσημα. Η πρόβλεψη για 35% υπεργολαβική συμμετοχή από τρίτες χώρες επιτρέπει την έμμεση τουρκική εμπλοκή υπό τρεις όρους: Να έχει συναφθεί συμφωνία με την Ε.Ε., οι εταιρείες να μην αντιβαίνουν στα ευρωπαϊκά αμυντικά συμφέροντα και οι ευρωπαϊκοί ανάδοχοι να δεσμευτούν για πιθανή αντικατάσταση των Τούρκων προμηθευτών εντός διετίας.
Διαβάστε εδώ το δημοσίευμα της Realnews
