Η αρχαία ελληνική λύρα που ταξίδεψε από τη Θεσσαλονίκη στην «Οδύσσεια» του Χόλιγουντ

Το νέο κινηματογραφικό ταξίδι του Οδυσσέα στις αίθουσες του κόσμου έχει ήδη καταγράψει δύο σημαντικές επιτυχίες: μία εμπορική και μία βαθιά συμβολική για την Ελλάδα. Μέσα από το ομηρικό έπος, η χώρα μας ταξιδεύει αυτές τις ημέρες στις τέσσερις γωνιές του πλανήτη, όχι μόνο μέσα από τις εικόνες της μεγάλης παραγωγής, αλλά και μέσα από έναν ήχο με ρίζες χιλιάδων ετών.

Πίσω από τη μουσική ατμόσφαιρα της ταινίας βρίσκεται μια αρχαία ελληνική επτάχορδος χέλυς λύρα — το όργανο που, σύμφωνα με τον μύθο, δημιούργησε ο Ερμής από καύκαλο χελώνας και χάρισε στον Απόλλωνα. Στα χέρια της μουσικολόγου και μουσικού Ρόζας Φραγκοράπτη από τη Θεσσαλονίκη, το αρχαιοελληνικό όργανο απέκτησε ξανά φωνή, συμμετέχοντας στο soundtrack της «Οδύσσειας».

Η συνεργασία με τον βραβευμένο με Όσκαρ συνθέτη Λούντβιχ Γκόρανσον και την ομάδα της ταινίας ξεκίνησε με έναν τρόπο σχεδόν κινηματογραφικό: μέσα από ένα μυστικό project με κωδική ονομασία.

Από ένα άγνωστο email στα Real World Studios

«Δεν γνώριζα εξαρχής περί τίνος επρόκειτο. Το πρότζεκτ είχε κωδικό όνομα και η αρχική επικοινωνία αφορούσε απλώς τη διαθεσιμότητά μου για κάποιες ηχογραφήσεις μέσα στον χειμώνα», περιγράφει η Ρόζα Φραγκοράπτη στο ραδιόφωνο του ΑΠΕ-ΜΠΕ.

Η αποκάλυψη ήρθε όταν έφτασε στα θρυλικά Real World Studios, κοντά στο Μπαθ της Αγγλίας. Εκεί πληροφορήθηκε πως το έργο στο οποίο θα συμμετείχε ήταν η νέα κινηματογραφική «Οδύσσεια». «Ήταν μια τεράστια και εξαιρετικά ευχάριστη έκπληξη», σημειώνει.

Έτσι, ένα μουσικό όργανο που γεννήθηκε στον αρχαίο ελληνικό κόσμο βρέθηκε από τα εργαστήρια ανακατασκευής οργάνων της Θεσσαλονίκης στην καρδιά μιας από τις μεγαλύτερες κινηματογραφικές παραγωγές του κόσμου.

Η ιστορία της Ρόζας Φραγκοράπτη είναι μια διαδρομή ανάμεσα στην επιστημονική έρευνα και τη δημιουργική πράξη. Ξεκίνησε τις μουσικές της σπουδές στο πιάνο, πέρασε από το Μουσικό Σχολείο Θεσσαλονίκης και τα ωδεία, πριν συνεχίσει τις σπουδές της στη Μουσικολογία στην Ιταλία. Εκεί άρχισε να εμβαθύνει στην αρχαία ελληνική μουσική μέσα από θεωρητικά κείμενα, αγγειογραφίες και τα ελάχιστα σωζόμενα μουσικά αποσπάσματα της αρχαιότητας.

«Η έρευνά μας αφορά την ανακατασκευή των οργάνων και την προσπάθεια να κατανοήσουμε πώς μπορούσαν να ακούγονται, καθώς δεν διαθέτουμε ηχογραφήσεις από την αρχαιότητα», εξηγεί. Για αυτόν τον σκοπό μελετώνται φιλολογικές πηγές, αρχαιολογικά ευρήματα και μουσικά τεκμήρια, σε συνεργασία με αρχαιομουσικολόγους, φιλολόγους και οργανοποιούς.

Η αναβίωση ενός αρχαίου ήχου

Η λύρα που ακούγεται στην ταινία αποτελεί ανακατασκευή της αρχαίας επτάχορδης χέλυος λύρας, έργο του διακεκριμένου οργανοποιού Νικόλαου Μπρα.

«Η χέλυς λύρα είναι μια απλή αλλά μαγευτική κατασκευή. Αποτελείται από το ηχείο, δύο πήχεις, τον ζυγό και επτά χορδές. Το ιδιαίτερο ηχόχρωμά της οφείλεται και στον τρόπο παιξίματος, καθώς οι χορδές κρούονται με πλήκτρο στο δεξί χέρι, ενώ το αριστερό παραμένει ελεύθερο χάρη στον τελαμώνα», εξηγεί η μουσικός.

Το αποτέλεσμα αυτής της προσπάθειας έφτασε στα χέρια του Λούντβιχ Γκόρανσον, ο οποίος επέλεξε να εντάξει αυθεντικά αρχαιότροπα ηχοχρώματα στη μουσική ταυτότητα της ταινίας.

Η συνάντηση με τον Λούντβιχ Γκόρανσον

Οι ηχογραφήσεις πραγματοποιήθηκαν τον περασμένο Φεβρουάριο στα Real World Studios, το ιστορικό συγκρότημα ηχογράφησης που δημιούργησε ο Πίτερ Γκάμπριελ στο Wiltshire της Αγγλίας.

Η συνεργασία με τον πολυβραβευμένο Σουηδό συνθέτη αποτέλεσε μια ξεχωριστή εμπειρία για την Ελληνίδα μουσικό. «Ήταν ένας μοναδικός χώρος, όπου η ηχογράφηση και το editing γίνονταν ταυτόχρονα. Ο Λούντβιχ Γκόρανσον και όλη η ομάδα λειτουργούσαν με εξαιρετικό teamwork, χωρίς αποστάσεις και με βαθύ σεβασμό στα όργανα και στον ήχο τους», αναφέρει.

Το soundtrack της «Οδύσσειας» χτίζεται πάνω σε αρχαιότροπα όργανα και παραδοσιακές μουσικές φόρμες: την αρχαία λύρα, τον διπλό αυλό, τα φλάουτα της αλβανικής πολυφωνίας, φωνητικά, κρουστά και σύγχρονα ηλεκτρονικά στοιχεία.

Η μεγαλύτερη συγκίνηση για τη Ρόζα Φραγκοράπτη ήρθε όταν άκουσε το τελικό αποτέλεσμα στην πρεμιέρα του Λονδίνου. «Αυτό που με συγκίνησε περισσότερο ήταν η απόλυτη ηχητική πιστότητα. Ο συνθέτης και οι μηχανικοί ήχου σεβάστηκαν τον φυσικό ήχο των οργάνων. Αυτό που ακούει ο θεατής στην αίθουσα είναι ουσιαστικά ο ήχος που παράγουν τα ίδια τα όργανα όταν παίζονται ζωντανά».

Ένα ελληνικό ίχνος σε μια παγκόσμια παραγωγή

Η εμπειρία της πρεμιέρας, ανάμεσα στους πρωταγωνιστές και τους δημιουργούς της ταινίας, ήταν για την ίδια μια στιγμή συνειδητοποίησης του μεγέθους του εγχειρήματος.

Όπως περιγράφει, παρά τη λάμψη μιας μεγάλης κινηματογραφικής παραγωγής, οι άνθρωποι πίσω από αυτήν παρέμειναν απλοί και προσιτοί. «Μας ευχαρίστησαν θερμά για τη συμβολή μας και εμείς τους ευχαριστήσαμε για την τόλμη να βασίσουν τη μουσική μιας τέτοιας ταινίας σε όργανα που βρίσκονται ακόμη σε στάδιο ερευνητικής αναβίωσης».

Για τη Ρόζα Φραγκοράπτη, η συμμετοχή στην «Οδύσσεια» δεν είναι απλώς μια επαγγελματική επιτυχία. Είναι η στιγμή όπου η επιστήμη, η τέχνη και η ελληνική πολιτιστική κληρονομιά συναντήθηκαν σε μια παγκόσμια σκηνή.

«Είμαι βαθιά ευγνώμων. Ήταν μια αληθινή ευλογία — για τον τρόπο που έγινε, τη χρονική στιγμή που συνέβη και τη δημιουργική συνάντηση ανθρώπων και πολιτισμών γύρω από την αρχαία ελληνική μουσική κληρονομιά».