Γητειές: Τα λόγια που κάποτε θεωρούνταν πιο δυνατά κι από το φάρμακο

Πριν το φαρμακείο γίνει αυτονόητο μέρος κάθε γειτονιάς και πριν η ιατρική επιστήμη αποκτήσει τις σημερινές της δυνατότητες, ο άνθρωπος είχε τα δικά του μέσα για να αντιμετωπίσει αυτό που δεν μπορούσε να εξηγήσει.

Ανάμεσα σε αυτά ήταν και οι γητειές: λόγια που ψιθυρίζονταν χαμηλόφωνα, συχνά από γυναίκες μεγαλύτερης ηλικίας, και συνοδεύονταν από συγκεκριμένες κινήσεις, αντικείμενα ή μικρές τελετουργίες.

Η γητειά δεν ήταν απλώς ένα «ξόρκι».

Στην ελληνική λαϊκή παράδοση αποτελούσε έναν τρόπο με τον οποίο η κοινότητα προσπαθούσε να δώσει νόημα στον πόνο, στην ασθένεια, στον φόβο και σε γεγονότα που έμοιαζαν ανεξήγητα.

Οι σχετικές καταγραφές που έχουν διασωθεί στα αρχεία του Κέντρου Ερεύνης της Ελληνικής Λαογραφίας της Ακαδημίας Αθηνών δείχνουν πόσο μεγάλη ποικιλία είχαν αυτές οι πρακτικές από τόπο σε τόπο.

Το σχετικό υλικό ανήκει στο Αρχείο Παροιμιών και Παραδόσεων του ΚΕΕΛ και περιλαμβάνει καταγραφές της ελληνικής προφορικής παράδοσης.

Η γητειά ως λαϊκή θεραπεία

Η λέξη συνδέθηκε με την πράξη του «γητεύω», δηλαδή την προσπάθεια να επηρεάσει κανείς μια κατάσταση με λόγια, επικλήσεις και τελετουργικές πράξεις.

Στη λαϊκή κοινωνία ο άνθρωπος που γνώριζε τη γητειά κατείχε μια ιδιαίτερη γνώση, η οποία δεν μεταδιδόταν απαραίτητα γραπτώς. Περνούσε από στόμα σε στόμα και από γενιά σε γενιά.

Δεν ήταν όλες οι γητειές ίδιες. Άλλες αφορούσαν σωματικούς πόνους, άλλες τον φόβο, άλλες το μάτιασμα ή μια συγκεκριμένη πάθηση.

Συχνά το περιεχόμενο ανακάτευε χριστιανικά στοιχεία με παλαιότερες λαϊκές αντιλήψεις, δημιουργώντας ένα ιδιότυπο κράμα θρησκευτικής πίστης και μαγικής σκέψης.

Τα λόγια είχαν μεγαλύτερη σημασία από την εξήγηση

Στον κόσμο των γητειών δεν χρειαζόταν απαραίτητα να κατανοεί κάποιος το νόημα κάθε λέξης. Η δύναμη αποδιδόταν συχνά στην ίδια την εκφορά του λόγου, στη σειρά των φράσεων, στην επανάληψη και στον τρόπο με τον οποίο λέγονταν.

Αυτό εξηγεί και γιατί πολλές γητειές δεν μοιάζουν με κανονικό λόγο. Περιέχουν εικόνες, παράξενες συνδέσεις, θρησκευτικές φράσεις και αναφορές σε αντικείμενα ή φυσικά στοιχεία. Ο λόγος λειτουργούσε σχεδόν τελετουργικά.

Σε μια κοινωνία όπου η προφορική παράδοση ήταν βασικός τρόπος μετάδοσης της γνώσης, η απομνημόνευση είχε επίσης ιδιαίτερη σημασία. Η γητειά έπρεπε να ειπωθεί όπως είχε παραδοθεί. Η αλλαγή μιας λέξης μπορούσε, σύμφωνα με τη λαϊκή αντίληψη, να θεωρηθεί ότι μειώνει ή ακυρώνει τη δύναμή της.

Από το μάτιασμα μέχρι τον πόνο

Οι γητειές βρίσκονταν κοντά σε ένα ευρύτερο σύστημα λαϊκών αντιλήψεων για την υγεία. Το μάτιασμα, ο φόβος, η «κακή ενέργεια», ο ξαφνικός πόνος ή μια ασθένεια χωρίς εμφανή αιτία μπορούσαν να ερμηνευθούν μέσα από ένα διαφορετικό λεξιλόγιο από εκείνο της σύγχρονης ιατρικής.

Σε αυτές τις περιπτώσεις, το πρόσωπο που γνώριζε τη σχετική πρακτική αποκτούσε έναν ιδιαίτερο ρόλο μέσα στην κοινότητα. Ήταν ο άνθρωπος στον οποίο προσέφευγαν όταν κάτι δεν μπορούσε να εξηγηθεί ή όταν δεν υπήρχε άλλη εύκολη λύση.

Η γητειά έδινε τουλάχιστον την αίσθηση ότι κάτι μπορούσε να γίνει. Δηλαδή δεν αφορούσε μόνο την υποτιθέμενη θεραπεία, αλλά και την ανάγκη του ανθρώπου να αισθανθεί ότι αποκτά ξανά κάποιον έλεγχο απέναντι σε αυτό που τον φοβίζει.

Η γυναίκα που «ήξερε τα λόγια»

Σε πολλές προφορικές παραδόσεις, τον ρόλο του ανθρώπου που γνώριζε τις γητειές αναλάμβαναν ηλικιωμένες γυναίκες. Η γνώση αυτή αποτελούσε ένα είδος άτυπης κληρονομιάς.

Δεν υπήρχε βιβλίο οδηγιών. Υπήρχε η μνήμη. Μια γιαγιά μπορούσε να γνωρίζει μια γητειά που είχε μάθει από τη δική της μητέρα, ενώ μια άλλη οικογένεια να χρησιμοποιεί εντελώς διαφορετικά λόγια για το ίδιο πρόβλημα.

Έτσι δημιουργήθηκαν πολλές τοπικές παραλλαγές, γεγονός που κάνει τις γητειές ιδιαίτερα ενδιαφέρουσες για τη λαογραφική έρευνα.

Τα αρχεία του Κέντρου Ερεύνης της Ελληνικής Λαογραφίας διασώζουν ακριβώς αυτή την πολυφωνία της προφορικής παράδοσης, καταγράφοντας αφηγήσεις, παραδόσεις και λαϊκές αντιλήψεις από διαφορετικές περιοχές και εποχές.

Οι γητειές που έμειναν στο χαρτί

Μερικές από αυτές δεν έμειναν μόνο στη μνήμη όσων τις γνώριζαν. Καταγράφηκαν από λαογράφους και σήμερα βρίσκονται σε ψηφιακά αρχεία, δίνοντας μια σπάνια εικόνα του τρόπου με τον οποίο οι άνθρωποι της υπαίθρου αντιμετώπιζαν τον πόνο και την αρρώστια.

Μία από τις πιο χαρακτηριστικές είναι η «γητειά του μητρόπονου», καταγεγραμμένη στη Σητεία της Κρήτης το 1932 από τον Νικ. Α. Αναγνωστάκη. Το τεκμήριο έχει καταχωρηθεί από την Ακαδημία Αθηνών και περιλαμβάνεται στο Αρχείο Παροιμιών και Παραδόσεων του ΚΕΕΛ.

Η γητειά συνοδεύεται από μια ολόκληρη παράδοση. Η αφήγηση μιλά για έναν ξένο που φιλοξενείται σε ένα σπίτι και αργότερα παρουσιάζεται ως ο Χριστός. Όταν η γυναίκα του σπιτιού υποφέρει από «μητρόπονο», η γητειά χρησιμοποιείται ως μέσο αντιμετώπισης του πόνου. Η καταγραφή σημειώνει ακόμη ότι εκείνος που γητεύει πρέπει να κρατά «μαυρομάνικο μαχαίρι ή τρικότυλο καλάμι».

Στο τεκμήριο διασώζονται και τα λόγια της: «Φώγ’ ατέρα, φύγ’ αστέρα από τη δούλη του Θεού κι ο Χριστός σε ποδιώχνει με τη δεξά του χέρα».

Η φράση αποτελεί μέρος της αυθεντικής καταγραφής του 1932 και παρατίθεται εδώ ως λαογραφικό τεκμήριο, όχι ως θεραπευτική οδηγία.

Μια ακόμη καταγραφή της Ακαδημίας Αθηνών, αυτή τη φορά από την Κέα και με χρονολογία 1960, συνδέει επίσης μια γητειά με ένα παιδί που θεωρείται ότι κινδυνεύει να πεθάνει.

Η αφήγηση καταλήγει, όπως και σε άλλες παραδόσεις αυτού του τύπου, στην αποκάλυψη ότι ο άγνωστος γέρος που γνώριζε τα λόγια ήταν ο Χριστός. Το ίδιο το τεκμήριο παραπέμπει μάλιστα σε συγκεκριμένη σελίδα όπου βρίσκεται η γητειά.

Οι δύο αυτές καταγραφές δείχνουν κάτι σημαντικό: οι γητειές δεν αποτελούσαν ένα ενιαίο, πανελλήνιο «ξόρκι». Υπήρχαν διαφορετικές εκδοχές, διαφορετικές αφηγήσεις και διαφορετικοί τρόποι με τους οποίους κάθε τόπος ενσωμάτωνε τη γητειά στη δική του παράδοση.

Η λεπτή γραμμή ανάμεσα στη θρησκεία και τη μαγεία

Ένα από τα πιο ενδιαφέροντα στοιχεία των γητειών είναι η συνύπαρξη διαφορετικών κόσμων. Σε αρκετές περιπτώσεις εμφανίζονται αναφορές στον Χριστό, σε αγίους ή σε θρησκευτικές φράσεις, ενώ παράλληλα χρησιμοποιούνται τελετουργικές κινήσεις και αντικείμενα που παραπέμπουν σε παλαιότερες μαγικές αντιλήψεις.

Η καταγεγραμμένη γητειά της Σητείας είναι χαρακτηριστική. Περιλαμβάνει χριστιανική επίκληση, αλλά και συγκεκριμένες οδηγίες για το αντικείμενο που έπρεπε να κρατά εκείνος που «γητεύει».

Αυτό το πάντρεμα δεν ήταν παράδοξο για την παραδοσιακή κοινωνία. Η θρησκευτική πίστη, η λαϊκή θεραπευτική, η δεισιδαιμονία και η καθημερινότητα δεν ήταν πάντα αυστηρά διαχωρισμένες κατηγορίες.

Όταν η παράδοση περνά στο αρχείο

Οι γητειές έχουν ενδιαφέρον σήμερα όχι επειδή αποτελούν αποδεδειγμένη θεραπευτική μέθοδο (σ.σ. δεν υπάρχει επιστημονική τεκμηρίωση ότι τα ξόρκια θεραπεύουν ασθένειες) αλλά επειδή αποκαλύπτουν τον τρόπο με τον οποίο οι προηγούμενες γενιές αντιλαμβάνονταν το σώμα, την αρρώστια και το άγνωστο.

Η καταγραφή τους από λαογράφους έχει επομένως διαφορετική αξία. Διασώζει έναν τρόπο σκέψης που διαφορετικά θα χανόταν μαζί με τους ανθρώπους που τον γνώριζαν.

Σήμερα, μέσα από ψηφιακά αποθετήρια όπως το SearchCulture.gr, τέτοιες καταγραφές είναι προσβάσιμες σε ένα πολύ ευρύτερο κοινό. Το συγκεκριμένο τεκμήριο της γητειάς του μητρόπονου, για παράδειγμα, φέρει την ένδειξη «Άυλη πολιτιστική κληρονομιά» και «Λαϊκή Παράδοση».

Η γητειά στον σύγχρονο κόσμο

Οι γητειές δεν εξαφανίστηκαν εντελώς. Επιβιώνουν σε οικογενειακές αφηγήσεις, σε χωριά, σε παλιές μαρτυρίες και σε φράσεις που οι νεότεροι μπορεί να επαναλαμβάνουν χωρίς να γνωρίζουν πλέον την προέλευσή τους.

Κάποιες φορές μάλιστα επιβιώνει περισσότερο η τελετουργία παρά η πίστη. Το «φτύσιμο» για το μάτιασμα, μια ευχή που λέγεται σχεδόν μηχανικά ή μια φράση που κάποιος θυμάται από τη γιαγιά του αποτελούν μικρά απομεινάρια ενός κόσμου στον οποίο ο λόγος θεωρούνταν ότι μπορούσε να αλλάξει την πραγματικότητα.

Οι γητειές ανήκουν, τελικά, σε αυτή τη μεγάλη γκρίζα ζώνη όπου συναντώνται η πίστη, ο φόβος, η παράδοση και η ανθρώπινη ανάγκη για παρηγοριά. Δεν χρειάζεται να πιστεύει κανείς στη μαγική τους δύναμη για να καταλάβει τη δύναμή τους ως πολιτισμικό αποτύπωμα.

Γιατί αυτό που πραγματικά διασώζουν δεν είναι ένα ξόρκι. Είναι ο τρόπος με τον οποίο ένας ολόκληρος κόσμος προσπαθούσε να μιλήσει στην αρρώστια, στον φόβο και στο άγνωστο, όταν δεν είχε ακόμη τις λέξεις της σύγχρονης επιστήμης.